تاعدىر تالكەگىمەن تۋعان جەرىنەن ايىرىلىپ، جات مەكەنگە جەتكىزىلگەن حالىقتى قازاق دالاسى جاتسىنعان جوق. قايتا قۇشاعىن اشىپ، ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىسىپ، باۋىرىنا باستى. سوندىقتان بۇل كەشەن كارىس حالقىنىڭ قاسىرەتتى تاريحىن عانا ەمەس، قازاق حالقىنىڭ كەڭدىگى مەن مەيىرىمىن، ادامدىق پەن باۋىرمالدىقتىڭ بيىك ۇلگىسىن ايعاقتايدى.
ءبىز تاعىلىمى مول كەشەنگە جۋرناليستىك ساپارمەن بارعانىمىزدا، ەسكەرتكىش باسىنا ارنايى كەلگەن قاراتال اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ۆيكتور ءيۆانوۆيچتى كەزدەستىردىك. ول اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قانا قويماي، وتكەن تاريحتى تەرەڭ بىلەتىن كوكىرەگى وياۋ ازامات بولىپ شىقتى. كەشەن باسىندا ءبىز ونىمەن زۇلمات جىلداردىڭ زارى، جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ تاعدىرى جانە قازاق جۇرتىنىڭ باۋىرمالدىعى جايىندا وي بولىستىك.
– بۇل ەسكەرتكىش تەك كارىس حالقىنىڭ عانا ەمەس، بارشا قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق تاريحىن ەسكە سالاتىن قاسيەتتى ورىن. 1937 جىلى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تۋعان جەرىنەن ەرىكسىز كوشىرىلىپ، قازاق دالاسىنا جەتكىزىلدى. ول كەزدە قازاق حالقىنىڭ ءوزى دە اۋىر كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتقان ەدى. سوعان قاراماستان، قازاقتار جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جۇرتتى جاتسىنبادى، ەسىگىن اشتى، نانىن ءبولىستى، باۋىرىنا باستى. بۇگىنگى بەيبىت ءومىرىمىز، ۇرپاعىمىزدىڭ وسى جەردە ەركىن ءوسىپ، ءبىلىم الىپ، ەڭبەك ەتىپ جاتقانى سول كەڭپەيىل قازاق حالقىنىڭ ارقاسى. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن «قازاق حالقىنا مىڭ العىس!» دەگەن ءسوز جاي عانا اتاۋ ەمەس، جۇرەكتەن شىققان شىنايى ريزاشىلىق. بۇل العىس ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسا بەرۋى كەرەك، – دەدى ۆيكتور يۆانوۆيچ.

تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 1937 جىلى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن ساياساتى كەزىندە قيىر شىعىستاعى كارىستەر كۇشتەپ جەر اۋدارىلدى. بۇل ناۋبەت 1937 جىلعى 21 تامىزدا كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ «كارىس تۇرعىنداردى قيىر شىعىستان جەر اۋدارۋ تۋرالى» قاۋلىسىنان كەيىن باستالدى. قازاقستانعا بارلىعى 90 ەشەلونمەن 20 789 وتباسى، شامامەن 98 مىڭ كارىس جەتكىزىلدى. ولار وڭتۇستىك قازاقستانعا، ۇشتوبەگە، سولتۇستىك قازاقستانعا جانە وزگە وڭىرلەرگە ورنالاستىرىلدى.
قاسىرەتتى جىلدارى قازاق حالقى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جۇرتتى جاتسىنباي، باۋىرىنا باستى. اشتىق پەن جوقشىلىققا قاراماستان، قولىنداعى نانىن ءبولىستى. سول ادامدىق پەن باۋىرمالدىقتىڭ ارقاسىندا كارىستەر قازاق جەرىندە تۇراقتاپ، ءبىلىم الىپ، ەڭبەك ەتىپ، قازاقستاننىڭ تەڭ قۇقىلى ازاماتتارىنا اينالدى.
كەشەن جوتانىڭ باۋرايىنداعى زيراتتىڭ ىرگەسىنەن بوي كوتەرگەن. مۇندا ماڭگىلىك مەكەنى قازاقستان توپىراعىنان بۇيىرعان كارىس ازاماتتارىنىڭ رۋحى، دەپورتاتسيا جىلدارىندا جاپا شەككەن ۇرپاق تاعدىرى جانە بۇگىنگى بۋىننىڭ بابالارىن امان الىپ قالعان قازاق حالقىنا دەگەن العىسى توعىسقان. سوندىقتان بۇل ورىن تۇتاس ءبىر تاعىلىمدى كەشەنگە اينالعان. ءبىز ونى قازاقستان مەن كورەيا اراسىنداعى دوستىقتىڭ، تاريحي جادىنىڭ جانە كارىس حالقىنىڭ قازاق جۇرتىنا دەگەن شىنايى ريزاشىلىعىنىڭ قاسيەتتى بەلگىسى رەتىندە قابىلدادىق.
باستوبە اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باس مامانى يرينا تسويدىڭ ايتۋىنشا، بۇل قاسيەتتى ورىنعا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەتەلدەن دە كەلۋشىلەر ءجيى ات باسىن بۇرادى. سوندىقتان اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارى كەشەن اۋماعىنىڭ تازالىعى مەن كۇتىمىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ، ونى ۇنەمى رەتكە كەلتىرىپ وتىرادى. مۇندا اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە، تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋعا ارنالعان ءتۇرلى ەسكە الۋ شارالارى دا تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى ەكەن.
قايتار جولدا قاراتال اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنە دە ارنايى باس سۇقتىق. مۋزەي قورىندا دەپورتاتسيا جىلدارىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى جادىگەر ساقتالعان. اسىرەسە، ءبىر زالدىڭ اشارشىلىق پەن دەپورتاتسيا تاقىرىبىنا ارنالۋى كوڭىلگە ەرەكشە اسەر قالدىردى. وندا ەرىكسىز جەر اۋدارىلعان كارىس ازاماتتارىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى دەرەكتەر، ارحيۆتىك مالىمەتتەر، فوتوسۋرەتتەر مەن تاريحي قۇجاتتار جيناقتالعان.
بۇل زالدى ارالاعان ادام وتكەننىڭ اۋىر شىندىعىن ءۇنسىز سەزىنەدى. ءاربىر سۋرەت، ءاربىر دەرەك تۋعان جەرىنەن ايىرىلىپ، قازاق دالاسىنان پانا تاپقان حالىقتىڭ قاسىرەتى مەن قايراتىن قاتار تانىتادى. سونىمەن بىرگە، بۇل ەكسپوزيتسيا قازاق حالقىنىڭ قيىن كەزەڭدە وزگە جۇرتقا كورسەتكەن مەيىرىمى مەن باۋىرمالدىعىن دا ايقىن اڭعارتادى.

كەشەگى قايعىلى جىلدار ەل جادىندا اۋىر كەزەڭ رەتىندە تاڭبالانىپ قالدى. الايدا سول زۇلماتتىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگى، ادامدىق بولمىسى مەن باۋىرمالدىعى ايرىقشا كورىندى. جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جۇرتقا پانا بولعان قازاق دالاسى ۇلتتار اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتىڭ، ءوزارا قۇرمەت پەن تاتۋلىقتىڭ قاسيەتتى مەكەنىنە اينالدى. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن بۇل تاريح ۇمىتىلماس تاعىلىم، ال قازاق حالقىنا ايتىلار العىس ماڭگىلىك امانات بولىپ قالا بەرەدى.
قاجەت انداس
باستوبە اۋىلى،
قاراتال اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن سانات بەكتۇرعانوۆ
دەرەككوز: «جەتىسۋ» گازەتى، №47، 30 ءساۋىر، 2026.











