الماتىق. 1926 ج.
جاركەنت ۋەزىندەگى البان قونىسىندا قارقارا دەگەن جارمەڭكە بار ەدى. بۇل جارمەڭكەدە باتىس قىتاي مەن رەسەي ساۋداسى توقايلاساتىن ەدى. جارمەڭكەنىڭ ساۋداعا سالىنعان سوماسى كەي جىلى ميلليونعا جەتەتىن. كوتەرىلىس تۋرالى سول كەزدە بايانداما جازعان نابەيكين دەگەن جەتىسۋداعى كوتەرىلىستىڭ گەرمان، تۇرىك اگەنتتەرىنىڭ قىتاي ارقىلى ازعىرۋىمەن بولدى دەيتىنى بار. وندا ول: گەرمان، تۇرىك اگەنتتەرى، قاشقار، قۇلجا ماڭايىندا تۇرىپ، قاراقولدان، جاركەنتتەن اپيىن كەسۋگە كەلگەن قىتاي جۇمىسشىلارى جانە قارقارا جارمەڭكەسىنە قاتىسقان قىتاي ساۋداگەرلەرى، قىرعىز-قازاق ىشىندە، ورىسقا قارسى كوتەرىلىس جاساۋعا قۇتىرتتى دەيدى. ونىسى شىلعي جورامال.
جاركەنت ۋەزى قىتايعا شەكتەس بولعان سوڭ وكىمەت وتە ساق بولعان. كازاك-ورىس، حوحول قالالارىن قارۋلاندىرعان. «ماۋسىم جارلىعىمەن» كراۆچەنكو دەگەندى باس قىلىپ، قارقاراعا وترياد جىبەرگەن.
جاركەنتتەگى العاشقى توڭكەرىس ۇشقىنى تامىزدىڭ 12-سىندە ۇشقىندادى. بۇعان دەم بەرگەن الماتى ۋەزدەگى قىزىل بورىكتەردىڭ كوتەرىلىسى. شەلەك، مەركى جانە باسقا بولىستاردىڭ قازاقتارى جينالىپ، تامىزدىڭ 12-ءسى كۇنى شەت مەركىدەگى ناشەۆكين دەگەن كريستياننىڭ ديىرمەنىن تالاپ (ديىرمەن قازاق جەرىنە سالىنعان) ءوزىن ءولتىرىپ، ايەلىن بايلاپ، ديىرمەندى ورتەپ جىبەرەدى. ودان جالاڭاش قالاسىنا سوقتىقتى. قالاداعى كازاك-ورىستار مىلتىق اتىپ، كىرگىزبەدى. ەگىننەن ۇستاپ الىپ، ەكى كازاك-ورىستى ءولتىرىپ، قالانىڭ مالىن تيەپ اكەتتى جانە سول كۇنى شەلەك باسىنا سالىنعان نوۆوافون قالاشىعىنا قازاق ءتيىپ، قالانىڭ ءبارىن ورتەگەن. قالا ادامدارى ستاروستانىڭ قوراسىنا جينالىپ، كەشكە دەيىن ايتىسقان. جالاڭاشتان شىققان پراپورشيك بەرگ وتريادى قالانى اراشالاعان. قازاقتار تاۋدى باۋىرلاي كەگەنگە قاراي ءجۇرىپ، جولداعى ورىس قىستاۋلارىنىڭ، زاميكالارىنىڭ بارلىعىن ورتەگەن. بۇل جولدا سپەتسوۆسكيي قالاشىعىن ورتەپ، قازاق قولى سول بەتىمەن قارقاراداعى البانعا قوسىلعان.
تامىزدىڭ 13-ءى كۇنى قارقاراعا شابۋىل جاسالدى. جارمەڭكەنى قامادى. بىراق كۇنى بۇرىننان دايىندالىپ تۇرعان وترياد قازاقتىڭ ءتۇتىنىن تۋمان قىلدى. بەرگتىڭ وتريادى قازاقتىڭ ارتىنان كەڭسۋ ورلەپ ءتۇسىپ، كراۆچەنكونىڭ وتريادى قاراقارادان، ءبىر جاعىنان قىرعىزسايدىڭ كازاعى – ۇشەۋى توقايلاسىپ، قازاققا ويناق سالدى.
قازاقتار مىلتىققا شىداي الماي، بىت-شىت بولىپ قاشىپ، كەگەن، تەكەس باسىنا كەتتى. كوپتەگەن مال، ءۇي شارۋا يەسىز شاشىلىپ دالادا قالدى. ونى ورىس ولجا قىلدى.
بۇل ۋاقىتتا قىرعىزدار قاراقولدى الۋعا قام قىلدى. قاراقولدا ورىس كۇشى ازدىق قىلدى. سوندىقتان قارقاراداعى كراۆچەنكوعا جىلدام قاراقولعا جەتۋ كەرەك بولدى. تامىزدىڭ 14-ءى كۇنى تۇننەن جارمەڭكەنى تاستاپ، ساۋداگەرلەر مەن ورىس وتريادى قاراقولعا ۇركىپ كەتىستى.
جاركەنت ۋەزىندە قازاق سوقتىققان قالالار: سپەتسوۆسكيي، تاۆريچەسكيي، ۆلاديسلاۆسكيي، كراسنويارسكيي، نوۆو-افونسكيي، نوۆو-كيەۆسكيي، مەدانسكيي، شولاق، مەدەت، جالاڭاش قالالارى. بۇلاردان باسقا جەكە ديىرمەن، زايمكا، حۋتور، ومارتالار دا كوپ بولدى. بىراق قالانىڭ ۇيلەرى ورتەنىپ، ءۇيى تالانسا دا ادام ءولىمى از بولدى.
بۇل قالانىڭ ادامدارى جەر اۋدارۋ مەكەمەسىنىڭ قاراۋىندا بولىپ، سول جىلى قىستاي قازاق مالىمەن اسىرىلدى.
تامىزدىڭ 10-ءى كۇنى ساسكەدە قارقارا جارمەڭكەسىنە سانتاش جاقتان جانە جالاڭاش جاقتان قازاقتىڭ قالىڭ قولى كورىندى. وسى ەكى قول كەلىپ، قارقارانىڭ باتىس جاعىنداعى جازىققا كەلىپ قوسىلدى.
بەرگكە كازاك-ورىستى الىپ الدىن توسۋعا بۇيىرىلعان ەدى. ول 30-40 شامالى كازاك-ورىستى الىپ، الدىن توستى. وقتىڭ وڭتايىنا كەلگەندە ەكى-ءۇش رەت وقتى جاپپاي جىبەرگەندە قازاقتار بىت-شىت بولىپ قاشىپ كەتتى. 4 ادام وققا ۇشىپ قالدى.
تامىزدىڭ 12-ءسى كۇنى قازاق قارقاراعا سوقتىعۋعا ءيىرسۋدىڭ بويىنا جانە قۇرالدى 5000 قارالى كىسى بولدى. قولىنداعى قارۋى – سويىل، باقان، نايزا، بالتا ەدى. بۇعان قارسى 25 كازاك-ورىس پەن بەرگ جانە پراپورشيك مورگونىڭ روتاسى شىقتى. بۇلار قازاقتى قاماپ الماق بولىپ ەكىگە ءبولىندى. بەرگتىڭ وتريادىنىڭ الدىنان جاياۋ قازاقتار وق اتقان سوڭ، بەرگ وتريادى اتىسىپ كەتتى. قازاقتار اتىسا-اتىسا تاۋعا قاشتى.
بەرگ قورىققان قازاقتى قۋايىن دەسە وعان بۇيرىق بولمادى. سويتسە دە ءتۇس مەزگىلىندە بەرگ ءوز بەتىمەن شاۋىپ كەتىپ، قالىڭ قازاقتىڭ سىرتقا بەتتەپ ۇرىككەن كوشىنە ءتيدى. ءتۇتىنىن تۇتىنىنە قوسىپ شاپتى. قازاقتار جينالىپ، بىرەسە ءتيىپ، بىرەسە شەگىنىپ، ۇيقى-تۇيقى بولدى. بەرگ قازاق قولىنىڭ ىشىندە جۇرگەن اق جالاۋ كوتەرگەن كۇمىس ەر-توقىمدى، كوك اتتىنى دالدەپ اتتى. سوندا بۇل اتتى قولىن بۇلعاپ شاۋىپ تاۋدان اسا جىعىلدى. بۇل ولگەن بولىس ەكەن. موينىندا ءىىى الەكساندردىڭ التىن مەدالى بار ەكەن.
تۋ ۇستاعان ولگەن سوڭ قازاقتىڭ جينالعانى بىت-شىت بولىپ قاشتى. ولاردىڭ سوڭىنا ورىستار ءتۇسىپ، قوزى قۇيرىق قىلىشتاپ قىردى. اياعىندا بەرگ وتريادى 10000-نان استام سيىردى، 40-50 مىڭداي قويدى، 40 تۇيەلى مۇلىكتى، بىرنەشە مىلتىقتى قارقارا جارمەڭكەسىنە ايداپ كەلدى.
تامىزدىڭ 13-ءى كۇنى قاراقول جاعىنداعى جولدان ءبىر توپ قول كورىندى. الدىنان بەرگ تاعى قارسى شىقتى. بۇلار 30-داي قاراقولداعى اپين كەسۋگە كەلگەن قىتاي، دۇڭگەن كەدەيلەرى ەكەن. ورىس وتريادى بۇلاردىڭ الدىنان وق اتىپ، بىت-شىتىن شىعاردى. ولار قارقارانى وتە قاشتى. سوڭىنان تاعى ورىس ءتۇسىپ، 11-نەن باسقاسىن تەگىس قىردى. 11-ءىن قارقاراعا ۇستاپ كەلىپ، ولاردى دا 14-ءى كۇنى تاڭەرتەڭ جاركەنت جولىنىڭ ۇستىندە سەرىكبايلارمەن بىرگە اتىپ تاستادى.
تامىزدىڭ 14-ءى كۇنى قارقاراداعى بارلىق وترياد ساۋداگەرلەرىمەن قوسا قاراقولعا كوشتى. بۇلارعا سانتاش اسۋىندا قىرعىزدار جانە سوقتىقتى. بىراق قىرعىزدار بىرنەشەۋى وققا ۇشقان سوڭ قايتا سەرپىلىپ، تاۋعا كىرىپ كەتىستى. بۇل سوقتىعىستا قىرعىزدىڭ 23-ءى وققا ۇشتى.
تامىزدىڭ 15-ىندە وسى وترياد جىرعالاڭ سۋىن وتەردە جانە كوپ قىرعىز قامادى. كوپىر بۇلىنگەن ەدى. ەكى جاقتان اتىس بولدى. قىرعىزدار جەدەل ءتيىپ جىبەرسە دە جاپپاي اتىلعان وق ولاردىڭ بەتىن قايتارىپ بولدى. اياعىندا كوپ ولىك قالدىرىپ، قىزعىزدار تاۋعا قاشتى.
ورىستار بۇل قىرعىزداردان قانمەن جازىلعان ءبىر تۋ ءتۇسىرىپ الدى.
جاركەنت ۋەزىندەگى كوتەرىلىس الباندا بولدى. ىلەنىڭ وڭ جاڭىندا قونىستايتىن سۋان دەگەن ەل قىتاي شەگىنە بارىپ قايتا قايتتى. سۋاندار كونسۋل ارقىلى الماتى گەنەرالىنان رۇقسات الىپ، اسكەرگە جىگىت بەرمەك بولىپ، جەرىنە كوشىپ كەلدى.
بىراق بۇلار دا كوپ شاشىلدى. ۋەزدەگى بارلىق قالعان استىقتى سۋان مەن قولىنا تۇسكەن البانعا ورعىزدى. قىستاي نەشە ءتۇرلى شىعىننان ەل ىعىر بولدى.
جاركەنت ۋەزىندەگى تارانشىلار دا العاشقى ۋاقىتتا «جۇمىسشى بەرمەيمىز!» دەگەن سوزدەرى بولعان. بىراق قازاقتاي كوتەرىلىپ كەتە الماعان. سوعان سەبەپ – ولاردىڭ وتىرىقشىلىعى بولىڭقىرادى. «بالا بەرمەيمىز» دەگەن تارانشىنىڭ ءبىرسىپىرا اقساقالدارىن اكەلىپ، قارقاراداعى تۇرمەگە تىقتى. مۇنىڭ بىرنەشەۋى البان سەرىكبايلارمەن بىرگە قايقىدا اتىلدى.
جاركەنت ۋەزىندەگى اۋعان ەلدىڭ جايى وتە ناشار بولدى. قىتاي شەگىنە بارعان جەردە قىتاي شەرىگى وتكىزبەي، ءبىر جاعىنان ورىس قۋىپ، وراسان تارلىق كوردى. اياعىندا تارتۋ-تارالعىسىن بەرىپ ءجۇرىپ، قاشىپ-پىسىپ قىتايعا قاراعان قۇلجا اۋدانىنداعى قىزاي مەن البان قازاعىنىڭ جەرىنە باردى. وسى جەردە ادامى ساتىلىپ، اۋىلى تونالدى.
قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ: قور (ف.) ر-1368؛ تىزبە (و.):ءى؛ ءىس (د):56.)
قولجازبا اراب حارپىندە.
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308











