Almatyq. 1926 j.
Jarkent uezindegi Alban qonysynda Qarqara degen jármeńke bar edi. Búl jármeńkede Batys Qytai men Resei saudasy toqailasatyn edi. Jármeńkeniń saudaǵa salynǵan somasy kei jyly millionǵa jetetin. Kóterilis turaly sol kezde bayandama jazǵan Nabeikin degen Jetisudaǵy kóterilistiń German, Túrik agentteriniń Qytai arqyly azǵyruymen boldy deitini bar. Onda ol: German, Túrik agentteri, Qashqar, Qúlja mańaiynda túryp, Qaraqoldan, Jarkentten apiyn kesuge kelgen qytai júmysshylary jáne qarqara jármeńkesine qatysqan qytai saudagerleri, qyrǵyz-qazaq ishinde, orysqa qarsy kóterilis jasauǵa qútyrtty deidi. Onysy shylǵi joramal.
Jarkent uezi Qytaiǵa shektes bolǵan soń ókimet óte saq bolǵan. Kazak-orys, hohol qalalaryn qarulandyrǵan. «Mausym jarlyǵymen» Kravchenko degendi bas qylyp, Qarqaraǵa otryad jibergen.
Jarkenttegi alǵashqy tóńkeris úshqyny tamyzdyń 12-sinde úshqyndady. Búǵan dem bergen Almaty uezdegi Qyzyl bórikterdiń kóterilisi. SHelek, Merki jáne basqa bolystardyń qazaqtary jinalyp, tamyzdyń 12-si kúni shet Merkidegi Nashevkin degen kristьyannyń diirmenin talap (diirmen qazaq jerine salynǵan) ózin óltirip, áielin bailap, diirmendi órtep jiberedi. Odan Jalańash qalasyna soqtyqty. Qaladaǵy kazak-orystar myltyq atyp, kirgizbedi. Eginnen ústap alyp, eki kazak-orysty óltirip, qalanyń malyn tiep áketti jáne sol kúni SHelek basyna salynǵan Novoafon qalashyǵyna qazaq tiip, qalanyń bárin órtegen. Qala adamdary starostanyń qorasyna jinalyp, keshke deiin aitysqan. Jalańashtan shyqqan praporshik Berg otryady qalany arashalaǵan. Qazaqtar taudy bauyrlai Kegenge qarai júrip, joldaǵy orys qystaularynyń, zamikalarynyń barlyǵyn órtegen. Búl jolda Spetsovskii qalashyǵyn órtep, qazaq qoly sol betimen Qarqaradaǵy Albanǵa qosylǵan.
Tamyzdyń 13-i kúni Qarqaraǵa shabuyl jasaldy. Jármeńkeni qamady. Biraq kúni búrynnan daiyndalyp túrǵan otryad qazaqtyń tútinin tuman qyldy. Bergtiń otryady qazaqtyń artynan Keńsu órlep túsip, Kravchenkonyń otryady Qaraqaradan, bir jaǵynan Qyrǵyzsaidyń kazaǵy – úsheui toqailasyp, qazaqqa oinaq saldy.
Qazaqtar myltyqqa shydai almai, byt-shyt bolyp qashyp, Kegen, Tekes basyna ketti. Kóptegen mal, úi sharua iesiz shashylyp dalada qaldy. Ony orys olja qyldy.
Búl uaqytta qyrǵyzdar Qaraqoldy aluǵa qam qyldy. Qaraqolda orys kúshi azdyq qyldy. Sondyqtan Qarqaradaǵy Kravchenkoǵa jyldam Qaraqolǵa jetu kerek boldy. Tamyzdyń 14-i kúni túnnen jármeńkeni tastap, saudagerler men orys otryady Qaraqolǵa úrkip ketisti.
Jarkent uezinde qazaq soqtyqqan qalalar: Spetsovskii, Tavricheskii, Vladislavskii, Krasnoyarskii, Novo-Afonskii, Novo-Kievskii, Medanskii, SHolaq, Medet, Jalańash qalalary. Búlardan basqa jeke diirmen, zaimka, hutor, omartalar da kóp boldy. Biraq qalanyń úileri órtenip, úii talansa da adam ólimi az boldy.
Búl qalanyń adamdary jer audaru mekemesiniń qarauynda bolyp, sol jyly qystai qazaq malymen asyryldy.
Tamyzdyń 10-i kúni sáskede Qarqara jármeńkesine Santash jaqtan jáne Jalańash jaqtan qazaqtyń qalyń qoly kórindi. Osy eki qol kelip, Qarqaranyń Batys jaǵyndaǵy jazyqqa kelip qosyldy.
Bergke kazak-orysty alyp aldyn tosuǵa búiyrylǵan edi. Ol 30-40 shamaly kazak-orysty alyp, aldyn tosty. Oqtyń ońtaiyna kelgende eki-úsh ret oqty jappai jibergende qazaqtar byt-shyt bolyp qashyp ketti. 4 adam oqqa úshyp qaldy.
Tamyzdyń 12-si kúni qazaq Qarqaraǵa soqtyǵuǵa Iirsudyń boiyna jáne qúraldy 5000 qaraly kisi boldy. Qolyndaǵy qaruy – soiyl, baqan, naiza, balta edi. Búǵan qarsy 25 kazak-orys pen Berg jáne praporshik Morgonyń rotasy shyqty. Búlar qazaqty qamap almaq bolyp ekige bólindi. Bergtiń otryadynyń aldynan jayau qazaqtar oq atqan soń, Berg otryady atysyp ketti. Qazaqtar atysa-atysa tauǵa qashty.
Berg qoryqqan qazaqty quaiyn dese oǵan búiryq bolmady. Sóitse de tús mezgilinde Berg óz betimen shauyp ketip, qalyń qazaqtyń syrtqa bettep úrikken kóshine tidi. Tútinin tútinine qosyp shapty. Qazaqtar jinalyp, birese tiip, birese sheginip, úiqy-túiqy boldy. Berg qazaq qolynyń ishinde júrgen aq jalau kótergen kúmis er-toqymdy, kók attyny dáldep atty. Sonda búl atty qolyn búlǵap shauyp taudan asa jyǵyldy. Búl ólgen bolys eken. Moinynda III Aleksandrdyń altyn medali bar eken.
Tu ústaǵan ólgen soń qazaqtyń jinalǵany byt-shyt bolyp qashty. Olardyń sońyna orystar túsip, qozy qúiryq qylyshtap qyrdy. Ayaǵynda Berg otryady 10000-nan astam siyrdy, 40-50 myńdai qoidy, 40 túieli múlikti, birneshe myltyqty Qarqara jármeńkesine aidap keldi.
Tamyzdyń 13-i kúni Qaraqol jaǵyndaǵy joldan bir top qol kórindi. Aldynan Berg taǵy qarsy shyqty. Búlar 30-dai Qaraqoldaǵy apin kesuge kelgen qytai, dúńgen kedeileri eken. Orys otryady búlardyń aldynan oq atyp, byt-shytyn shyǵardy. Olar Qarqarany óte qashty. Sońynan taǵy orys túsip, 11-nen basqasyn tegis qyrdy. 11-in Qarqaraǵa ústap kelip, olardy da 14-i kúni tańerteń Jarkent jolynyń ústinde Serikbailarmen birge atyp tastady.
Tamyzdyń 14-i kúni Qarqaradaǵy barlyq otryad saudagerlerimen qosa Qaraqolǵa kóshti. Búlarǵa Santash asuynda qyrǵyzdar jáne soqtyqty. Biraq qyrǵyzdar birnesheui oqqa úshqan soń qaita serpilip, tauǵa kirip ketisti. Búl soqtyǵysta qyrǵyzdyń 23-i oqqa úshty.
Tamyzdyń 15-inde osy otryad Jyrǵalań suyn óterde jáne kóp qyrǵyz qamady. Kópir búlingen edi. Eki jaqtan atys boldy. Qyrǵyzdar jedel tiip jiberse de jappai atylǵan oq olardyń betin qaitaryp boldy. Ayaǵynda kóp ólik qaldyryp, qyzǵyzdar tauǵa qashty.
Orystar búl qyrǵyzdardan qanmen jazylǵan bir tu túsirip aldy.
Jarkent uezindegi kóterilis albanda boldy. Ileniń oń jańynda qonystaityn Suan degen el Qytai shegine baryp qaita qaitty. Suandar konsul arqyly Almaty generalynan rúqsat alyp, áskerge jigit bermek bolyp, jerine kóship keldi.
Biraq búlar da kóp shashyldy. Uezdegi barlyq qalǵan astyqty suan men qolyna túsken albanǵa orǵyzdy. Qystai neshe túrli shyǵynnan el yǵyr boldy.
Jarkent uezindegi taranshylar da alǵashqy uaqytta «júmysshy bermeimiz!» degen sózderi bolǵan. Biraq qazaqtai kóterilip kete almaǵan. Soǵan sebep – olardyń otyryqshylyǵy bolyńqyrady. «Bala bermeimiz» degen taranshynyń birsypyra aqsaqaldaryn ákelip, Qarqaradaǵy túrmege tyqty. Múnyń birnesheui alban Serikbailarmen birge Qaiqyda atyldy.
Jarkent uezindegi auǵan eldiń jaiy óte nashar boldy. Qytai shegine barǵan jerde Qytai sherigi ótkizbei, bir jaǵynan orys quyp, orasan tarlyq kórdi. Ayaǵynda tartu-taralǵysyn berip júrip, qashyp-pysyp Qytaiǵa qaraǵan Qúlja audanyndaǵy Qyzai men Alban qazaǵynyń jerine bardy. Osy jerde adamy satylyp, auyly tonaldy.
QR Ortalyq memlekettik arhiv: qor (f.) R-1368; tizbe (o.):I; is (d):56.)
qoljazba arab harpinde.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308











