جاپا شەككەندەر جادىمىزدا

بۇيەن-اقسۋ (ءبورىباي) كوتەرىلىسى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان كەزەڭدەگى اقتاڭداق تۇستار زور قۇلشىنىسپەن زەرتتەلە باستادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كورگەن ارىستارىمىزدى اقتاۋدان باستاپ الاشوردا، حالىقتى ۇجىمداستىرۋ مەن اشتىق، ساياسي رەپرەسسيا تاريحى تەرەڭ زەرتتەلىپ، كوپتەگەن شىندىقتىڭ بەتى اشىلدى.

وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنداعى قازاقستاندا ورىن العان ساياسي جاعدايلارعا قاتىستى قر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسى كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسىندا: «كۇشتەپ قىسىم جاساۋ مەن دورەكى وزبىرلىققا قارسىلىق اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋىنان عانا كورىنىپ قويعان جوق. بۇكىل ەلدەگى سياقتى، قازاقستاندا دا حالىق اشىقتان-اشىق نارازىلىق كورسەتتى، ول ءبىرسىپىرا رەتتەردە شارۋالاردىڭ قارۋلى قيمىلىنا ۇلاستى. قازاقستاندا 1929-1931 جىلدارى 372 كوتەرىلىس بولدى، ولارعا 80 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى. اسىرەسە، سوزاق، شەمونايحا، بۇقتىرما، ىرعىز، قازالى، قارماقشى، سامار، ابىرالى، بۇيەن-اقسۋ، شىڭعىستاۋ، بارىباەۆ، قاستەك، بالقاش، شۇبارتاۋ، ماڭعىستاۋ جانە باسقا اۋداندارداعى شارۋا قوزعالىستارى ەرەكشە قاسىرەتتەرمەن ايگىلى بولدى. كوتەرىلىستىڭ اياعى حالىقتىڭ رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە، سونىڭ ىشىندە شەتەلدەرگە ۇدەرە كوشۋىنە جالعاستى»، – دەگەن مالىمەت كەلتىرىلگەن ەدى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ 1928 جىلعى بايلاردى كامپەسكەلەۋ ساياساتى ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىندىردى. ماسكەۋدىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اتقامىنەر اتاۋلى بار كۇشىن سالىپ، مىڭداعان بايدى، ورتا شارۋانى كامپەسكەلەپ، جەر اۋداردى. تالان-تاراجبەن تارتىپ العان مالدى كەدەي-كەپشىككە تاراتىپ، از ۋاقىتتا جوق ەتتى.

بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارمانىڭ (وگپۋ) دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 1929-1932 جىلدار ارالىعىندا قازاق دالاسىندا ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى 80 مىڭ ادام قاتىسقان 372 كوتەرىلىستىڭ بارلىعى اياۋسىز باسىلىپ، وعان قاتىسقاندار قاتاڭ جازالانعان. ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتارىپ وتىرساق، شارۋالاردىڭ ۇكىمەتكە قارسى كوتەرىلۋى ءبىر جەردە بەيبىت تۇردە وتسە، كەي جەرلەردە قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسقان. جالپى وسى كوتەرىلىستەرگە بايلانىستى عالىمدار اراسىندا ءتۇرلى پىكىر قالىپتاسقان. ءبىرى ونى «شارۋالار تولقۋى» دەسە، كەيبىر عالىمدار «ۇكىمەتكە قارسى نارازىلىق»، «كەڭەسكە قارسى نارازىلىق»، «شارۋالار كوتەرىلىسى»، «كوتەرىلىس»، «حالىق كوتەرىلىسى» دەپ جازىپ ءجۇر. قالاي اتالسا دا بۇل حالىقتىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سولاقاي ساياساتىنا قارسىلىق بىلدىرگەن جان ايقايى، نارازىلىعى ەدى.

1930 جىلدىڭ 19 اقپانىندا ۇجىمشار قۇرىلىسىن ورىستەتۋ جانە باي-كۋلاكتارعا قارسى كۇرەسۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانىپ، مال-مۇلكى تاركىلەنگەن بايلاردى جەر اۋدارۋ ءىسى وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتتەرىنە بەرىلدى. وسى جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا وكىمەت تاراپىنان جاسالعان زورلىق-زومبىلىققا قارسىلىقتار شىعا باستادى. ونداي كوتەرىلىستەر قازاق ەلىنىڭ بارلىق اۋدانىندا دەرلىك ءورىس الدى. مال-مۇلىكتى جاپپاي تاركىلەپ، ۇجىمشار ۇيىمىنا كۇشتەپ كوندىرۋ ارەكەتتەرى، «شاش ال دەسە، باس الاتىن» كەڭەستىك شولاق ساياساتقا، وسپادارسىز سالىققا، وزبىرلىق ىستەرگە توزبەگەن حالىق 1930 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 20-نان باستاپ اشىق كوتەرىلىسكە شىقتى. ماقسات – تۇرمەگە قامالعانداردى بوساتىپ، كەڭەستىك بيلىكتىڭ وزبىرلىعىنا قارسىلىق تانىتۋ.

«ماتاي ەلىنىڭ يگى جاقسىلارىن اقسۋداعى تۇرمە قاماۋىنان شىعارۋ ءۇشىن بورتە ەلىنەن باستاۋ العان «ءبورىباي كوتەرىلىسى» 1930 جىلى، 25 ناۋرىزدا بۇيەن-اقسۋ اۋدانىندا №3 اۋىلىندا جيىن ءوتىپ، ازىق-تۇلىك سالىعىنا، اسىرا سىلتەۋگە قارسى تۇرۋ سول اۋىلدان باستاۋ الدى. قاراپايىم حالىق اشاتاياقپەن، بالتامەن قارۋلانىپ كەلىپ، اقسۋداعى تۇرمەدەن، باستاپقىدا ۇستالعان يگى جاقسىلاردى بوساتىپ الادى. كوتەرىلگەن حالىق بىرنەشە ەلدى مەكەندى باسىپ الىپ، ۇستاپ تۇردى. اق-قاراسىن انىقتاماي، قىزىلدار كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردى جازالاعان»، – دەپ جازىلعان سول تۇستاعى ەسەپتە.

بيسەباي قىليەۆ پەن ارناي سارباسوۆ باسقارعان ماتاي ەلىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرى 1930 جىلدىڭ 26 ناۋرىز كۇنى اقسۋ ەلدى مەكەنىن باسىپ الادى. وسىلايشا يگى جاقسىلار تۇرمەدەن بوساتىلادى. سانى جۇزدەپ كوبەيگەن كوتەرىسشىلەر ەكىگە ءبولىنىپ، ءبىر بولىگى قاپالعا، ءبىرى سارقانعا قاراي بەت الادى. بىراق، قارۋلانعان قىزىل وتريادتار شىعىپ، كوتەرىلىستى جەدەل باسادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ وگپۋ ورگاندارى شۇعىل قيمىلعا كوشىپ، 27 ناۋرىز كۇنگى كەشتە اقسۋداعى كوتەرىلىستى باسۋعا 7  ۆينتوۆكا، قالعانى اڭشى مىلتىعىمەن قارۋلانعان 25 جاۋىنگەردەن تۇراتىن جازالاۋشى وتريادتى سۋىت جونەلتەدى. جازالاۋشى وترياد 28-ءشى ناۋرىز كۇنى اقسۋعا ءبىر شاقىرىمداي جەردە كوتەرىلىسشىلەرمەن كەزدەسىپ قالادى. قىم-قيعاش اتىس باستالىپ، جازالاۋشى وترياد قورشاۋعا تۇسەدى. ءتۇن قاراڭعىسىندا جازالاۋشى وترياد ەبىن تاۋىپ، قورشاۋ قىسپاعىنان سىتىلىپ شىعىپ، سارقانعا جەتەدى. جازالاۋشى وتريادتان سارقان كومسومولىنىڭ حاتشىسى عانا جارالانادى.

«اقسۋ كوتەرىلىسىندە نكۆد-نىڭ قولىنان 68 ادام ءولىپ، 517 ادام تۇتقىنعا الىندى»، – دەلىنگەن تەرگەۋ ءىسىنىڭ قورىتىندى قۇجاتىندا. سونداي-اق: «بۇل كوتەرىلىس ءۇش تاراپتى اقسۋ، سارقان، قاپال باعىتىنا قاراستى وتكەن. قاراشوقىدا وتكەن جيىندى سارداربەك سىرتتانوۆ، باتىربەكوۆ، تاسىروۆ دەگەندەر ۇيىمداستىرعان. ولار اراسان، سارقاندى باسىپ الماق بولعان. بورتە ەلىن ارناي سارباسوۆ، بيسەباي قىليەۆ دەگەن ازاماتتار قولداپ، اقسۋدى العان. قاپال باعىتىن تانەكەنىڭ قوجابەگى باسقارىپ، اراساندى العان»، – دەپ جازىلعان.

ولارعا قارسى قارۋلانعان وتريادتار شىعىپ، كۇدىك تۋعىزعان جاننىڭ ءبارى ۇستالادى. ۇستالعاندارعا «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بولدىڭدار» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، تۇرمەگە قامالادى. وگپۋ-ءدىڭ ورتالىققا بەرگەن مالىمەتىندە 1930 جىلى اقسۋ ايماعىنداعى ءىرى كوتەرىلىس جويىلعان. اتالعان كوتەرىلىستى باي جانە الاشوردا ەلەمەنتتەرى باسقارعان. وگپۋ ورگاندارى 1930 جىلى سونىمەن بىرگە لەپسى، ساركان، چەركاسسكيي جانە ت.ب. «توعىز» دەپ اتالاتىن كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمداردىڭ جويىلعانى تۋرالى اقپارات بەرگەن.

الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆ قورلارىندا ساقتالعان دەرەكتەرگە نازار سالساق، كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ كەيبىرى تۋرالى مىناداي مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى:

احمەت بايگوبەكوۆ 1881 جىلى الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان. 52 جاستا. 1930 جىلىن ناۋرىز اۋىلىنداعى كوتەرىلىسكە بەلسەندى قاتىسۋشى، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي، ساۋاتتى. 1933 جىلى 23 مامىردا وگپۋ ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن سول كەزدەگى قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-باپتىڭ 7 تارماعىمەن 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.

بەيسەمبى تەشەرباەۆ 45 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، ساۋاتسىز، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي، بۇرىنعى ستارشىننىڭ بالاسى، 1930 جىلى ناۋرىز اۋىلىنداعى كوتەرىلىسكە بەلسەندى قاتىسۋشى.

سەيتقازى سەلىزباەۆ 34 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، ساۋاتتى، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي، بۇرىنعى ساۋداگەر، تەرى يلەيتىن زاۋىتى بار.

اقامباي ەسىمبەكوۆ 52 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، ساۋاتسىز، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي.

الىبەك كەرەقۇلوۆ 63 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، استىق دايىنداۋ جوسپارىن ورىنداماعانى ءۇشىن 3 جىلعا سوتتالعان، 1930 جىلى بايلار كوتەرىلىسىنە بەلسەندى قاتىسۋشى.قوجا

ءجۇنىسوۆ 66 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، ساۋاتسىز، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي، ەرتەدە 3 جىل اۋىل ستارشىنى بولعان، 1930 جىلعى بايلار كوتەرىلىسىنە بەلسەندى قاتىسۋشى.

كۇشىك بايباشەۆ 58 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، شالاساۋاتتى، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي.

يساعۇل اقجىگىتوۆ 38 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، ساۋاتتى، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي.

مىرزابەك وتەمىسوۆ 44 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىن ءىستى بولعان ءشوپ شابۋ ناۋقانىن توقتاتقانى ءۇشىن، 1917-1918 جىلدارى اقتار اسكەرىندە قىزمەت ەتكەن، باي-الىپساتار.

ىدىرىس جەكسەنبەكوۆ 33 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىن ءىستى بولماعان، باي، 1930 جىلعى بايلار كوتەرىلىسىنە بەلسەندى قاتىسۋشى.

قابدۋللا بالابەكوۆ 20 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىن ءىستى بولماعان، بايدىڭ بالاسى.

قۇرمانعالي احمەتوۆ 25 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، شالا- ساۋاتتى، بۇرىن ءىستى بولماعان، بايدىڭ بالاسى.

ساتيفۋللا ارقاباەۆ 31 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، ساۋاتتى پارتيا مۇشەسى، بۇرىن ءىستى بولماعان، كەدەي.

نۇربەك مىرزاباەۆ 26 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىن ءىستى بولماعان، ورتاشا.

جەكسەبەك سۇلەيمەنوۆ 21 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىن ءىستى بولماعان، بايدىڭ بالاسى، 1930 جىلعى بايلار كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشى.

ورىنباسار دادانوۆ 38 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، پارتيا مۇشەسى، كەدەي.

كيرەەۆ كونستانتين فەدوروۆيچ ورىس، لەپسى اۋدانى پوكروۆكا سەلوسىنىڭ تۇرعىنى، 25 جاستا، بۇرىن ءىستى بولماعان. ورتاشا.

ءجۇنىس جەنگىلباەۆ 65 جاستا، الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 6 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىن ءىستى بولماعان، كەدەي، 1930 جىلعى ناۋرىزداعى كوتەرىلىسكە قاتىسۋشى.

1930 جىلداردا بولعان شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ ناتيجەسى اسا قايعىلى بولدى. سەبەبى كەڭەس وكىمەتى كوتەرىلىسكە قاتىستى دەگەندەردىڭ بارلىعىن اياۋسىز جازالادى. باسشىلارى ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. قالعاندارى 3 جىل مەن 10 جىلدىڭ ارالىعىندا سوتتالدى. كوتەرىلىسكە قاتىسپاسا دا بىراق ءبىلىپ تۇرىپ ءتيىستى ورىندارعا ايتپاعاندار دا سوتتالىپ كەتكەن. ءبىر جاعىنان اشتىق قىسقان، ەكىنشىدەن، ۇكىمەتتىڭ قىساڭ ساياساتىنان ءارى ناقاقتان جازالاۋىنا ىلىككەن شارۋالار جەرىن، ەلىن تاستاپ باسقا وڭىرلەرگە قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى جىلدار ارالىعىندا قىتاي جەرىنە مىڭداعان شارۋا مال-جانىمەن ءوتىپ كەتكەن. ۇجىمشاردان قاشىپ، شەتەلگە وتۋگە قامدانىپ جۇرگەندەردى جانە شەگارادان جاسىرىن ءوتىپ بارا جاتقاندارعا كەڭەس اسكەرلەرى توسقاۋىل قۇرىپ، تالاي ادامدى قىرىپ تاستاعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى «Cاياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىندا حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قۇندىلىقتار نەگىزىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ، ولاردىڭ ادال جانە يگى ەسىمدەرىن حالىق پەن ۇرپاقتارىنا قايتارۋ مىندەتىن باستى ماقسات رەتىندە العا قويدى. وسى ماقساتقا تولىققاندى قول جەتكىزۋ ءۇشىن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى، تاريحشىلار، زاڭگەرلەر، ولكەتانۋشىلار، ساياساتتانۋشىلار، قۇقىق قورعاۋشىلار جانە ءوڭىردىڭ باسقا دا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ الدىندا ۇلكەن ماڭىزدى جۇمىستار تۇر.

گۇلميرا اسىلحانوۆا،

الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ جانە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى.

جاريالاندى. –تالدىقورعان:  «جەتىسۋ» گازەتى. №60. 2022. -3 ب.