Búien-Aqsu (Bóribai) kóterilisi turaly tyń derekter
Elimiz táuelsizdik alǵannan keiin Keńes odaǵy qúramynda bolǵan kezeńdegi aqtańdaq tústar zor qúlshynyspen zerttele bastady. Sayasi quǵyn-súrgin kórgen arystarymyzdy aqtaudan bastap Alashorda, halyqty újymdastyru men ashtyq, sayasi repressiya tarihy tereń zerttelip, kóptegen shyndyqtyń beti ashyldy.
Ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldaryndaǵy Qazaqstanda oryn alǵan sayasi jaǵdailarǵa qatysty QR Joǵarǵy Keńesiniń Tóralqasy komissiyasynyń qorytyndysynda: «Kúshtep qysym jasau men dóreki ozbyrlyqqa qarsylyq auylsharuashylyq óndirisiniń kúrt qúldyrauynan ǵana kórinip qoiǵan joq. Búkil eldegi siyaqty, Qazaqstanda da halyq ashyqtan-ashyq narazylyq kórsetti, ol birsypyra retterde sharualardyń qaruly qimylyna úlasty. Qazaqstanda 1929-1931 jyldary 372 kóterilis boldy, olarǵa 80 myńǵa juyq adam qatysty. Ásirese, Sozaq, SHemonaiha, Búqtyrma, Yrǵyz, Qazaly, Qarmaqshy, Samar, Abyraly, Búien-Aqsu, SHyńǵystau, Báribaev, Qastek, Balqash, SHúbartau, Mańǵystau jáne basqa audandardaǵy sharua qozǵalystary erekshe qasirettermen áigili boldy. Kóterilistiń ayaǵy halyqtyń respublikadan tys jerlerge, sonyń ishinde shetelderge údere kóshuine jalǵasty», – degen málimet keltirilgen edi.
Keńes ókimetiniń 1928 jylǵy bailardy kámpeskeleu sayasaty úlken qatelikke úryndyrdy. Máskeudiń tikelei tapsyrmasyn oryndau maqsatynda jergilikti atqaminer atauly bar kúshin salyp, myńdaǵan baidy, orta sharuany kámpeskelep, jer audardy. Talan-tarajben tartyp alǵan maldy kedei-kepshikke taratyp, az uaqytta joq etti.
Birikken memlekettik sayasi basqarmanyń (OGPU) derekterine súiensek, 1929-1932 jyldar aralyǵynda qazaq dalasynda újymdastyru sayasatyna qarsy 80 myń adam qatysqan 372 kóterilistiń barlyǵy ayausyz basylyp, oǵan qatysqandar qatań jazalanǵan. Arhiv qújattaryn aqtaryp otyrsaq, sharualardyń úkimetke qarsy kóterilui bir jerde beibit túrde ótse, kei jerlerde qaruly qaqtyǵysqa úlasqan. Jalpy osy kóterilisterge bailanysty ǵalymdar arasynda túrli pikir qalyptasqan. Biri ony «sharualar tolquy» dese, keibir ǵalymdar «úkimetke qarsy narazylyq», «keńeske qarsy narazylyq», «sharualar kóterilisi», «kóterilis», «halyq kóterilisi» dep jazyp júr. Qalai atalsa da búl halyqtyń Keńes úkimetiniń júrgizip otyrǵan solaqai sayasatyna qarsylyq bildirgen jan aiqaiy, narazylyǵy edi.
1930 jyldyń 19 aqpanynda újymshar qúrylysyn óristetu jáne bai-kulaktarǵa qarsy kúresu turaly qauly qabyldanyp, mal-múlki tárkilengen bailardy jer audaru isi okrugtik atqaru komitetterine berildi. Osy jyldyń qańtar-aqpan ailarynda ókimet tarapynan jasalǵan zorlyq-zombylyqqa qarsylyqtar shyǵa bastady. Ondai kóterilister qazaq eliniń barlyq audanynda derlik óris aldy. Mal-múlikti jappai tárkilep, újymshar úiymyna kúshtep kóndiru áreketteri, «shash al dese, bas alatyn» keńestik sholaq sayasatqa, ospadarsyz salyqqa, ozbyrlyq isterge tózbegen halyq 1930 jyly nauryz aiynyń 20-nan bastap ashyq kóteriliske shyqty. Maqsat – túrmege qamalǵandardy bosatyp, keńestik biliktiń ozbyrlyǵyna qarsylyq tanytu.
«Matai eliniń igi jaqsylaryn Aqsudaǵy túrme qamauynan shyǵaru úshin Bórte elinen bastau alǵan «Bóribai kóterilisi» 1930 jyly, 25 nauryzda Búien-Aqsu audanynda №3 auylynda jiyn ótip, azyq-túlik salyǵyna, asyra silteuge qarsy túru sol auyldan bastau aldy. Qarapaiym halyq ashatayaqpen, baltamen qarulanyp kelip, Aqsudaǵy túrmeden, bastapqyda ústalǵan igi jaqsylardy bosatyp alady. Kóterilgen halyq birneshe eldi mekendi basyp alyp, ústap túrdy. Aq-qarasyn anyqtamai, qyzyldar kóteriliske qatysqandardy jazalaǵan», – dep jazylǵan sol tústaǵy esepte.
Bisebai Qyliev pen Arnai Sarbasov basqarǵan Matai eliniń kóterilisshileri 1930 jyldyń 26 nauryz kúni Aqsu eldi mekenin basyp alady. Osylaisha igi jaqsylar túrmeden bosatylady. Sany júzdep kóbeigen kóterisshiler ekige bólinip, bir bóligi Qapalǵa, biri Sarqanǵa qarai bet alady. Biraq, qarulanǵan qyzyl otryadtar shyǵyp, kóterilisti jedel basady. Keńes ókimetiniń OGPU organdary shúǵyl qimylǵa kóship, 27 nauryz kúngi keshte Aqsudaǵy kóterilisti basuǵa 7 vintovka, qalǵany ańshy myltyǵymen qarulanǵan 25 jauyngerden túratyn jazalaushy otryadty suyt jóneltedi. Jazalaushy otryad 28-shi nauryz kúni Aqsuǵa bir shaqyrymdai jerde kóterilisshilermen kezdesip qalady. Qym-qiǵash atys bastalyp, jazalaushy otryad qorshauǵa túsedi. Tún qarańǵysynda jazalaushy otryad ebin tauyp, qorshau qyspaǵynan sytylyp shyǵyp, Sarqanǵa jetedi. Jazalaushy otryadtan Sarqan komsomolynyń hatshysy ǵana jaralanady.
«Aqsu kóterilisinde NKVD-nyń qolynan 68 adam ólip, 517 adam tútqynǵa alyndy», – delingen tergeu isiniń qorytyndy qújatynda. Sondai-aq: «Búl kóterilis úsh tarapty Aqsu, Sarqan, Qapal baǵytyna qarasty ótken. Qarashoqyda ótken jiyndy Sardarbek Syrttanov, Batyrbekov, Tasyrov degender úiymdastyrǵan. Olar Arasan, Sarqandy basyp almaq bolǵan. Bórte elin Arnai Sarbasov, Bisebai Qyliev degen azamattar qoldap, Aqsudy alǵan. Qapal baǵytyn Tánekeniń Qojabegi basqaryp, Arasandy alǵan», – dep jazylǵan.
Olarǵa qarsy qarulanǵan otryadtar shyǵyp, kúdik tuǵyzǵan jannyń bári ústalady. Ústalǵandarǵa «keńes ókimetine qarsy boldyńdar» degen aiyp taǵylyp, túrmege qamalady. OGPU-diń ortalyqqa bergen málimetinde 1930 jyly Aqsu aimaǵyndaǵy iri kóterilis joiylǵan. Atalǵan kóterilisti bai jáne Alashorda elementteri basqarǵan. OGPU organdary 1930 jyly sonymen birge Lepsi, Sarkan, CHerkasskii jáne t.b. «Toǵyz» dep atalatyn kontrrevolyutsiyalyq úiymdardyń joiylǵany turaly aqparat bergen.
Almaty oblysynyń memlekettik arhiv qorlarynda saqtalǵan derekterge nazar salsaq, kóteriliske qatysushylardyń keibiri turaly mynadai málimetter keltiriledi:
Ahmet Baigóbekov 1881 jyly Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan. 52 jasta. 1930 jylyn Nauryz auylyndaǵy kóteriliske belsendi qatysushy, búryn isti bolmaǵan, bai, sauatty. 1933 jyly 23 mamyrda OGPU úshtiginiń sheshimimen sol kezdegi qylmystyq kodekstiń 58-baptyń 7 tarmaǵymen 10 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylǵan.
Beisembi Tesherbaev 45 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, sauatsyz, búryn isti bolmaǵan, bai, búrynǵy starshynnyń balasy, 1930 jyly Nauryz auylyndaǵy kóteriliske belsendi qatysushy.
Seitqazy Selizbaev 34 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, sauatty, búryn isti bolmaǵan, bai, búrynǵy saudager, teri ileitin zauyty bar.
Aqambai Esimbekov 52 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, sauatsyz, búryn isti bolmaǵan, bai.
Álibek Kereqúlov 63 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, astyq daiyndau josparyn oryndamaǵany úshin 3 jylǵa sottalǵan, 1930 jyly bailar kóterilisine belsendi qatysushy.Qoja
Júnisov 66 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, sauatsyz, búryn isti bolmaǵan, bai, ertede 3 jyl auyl starshyny bolǵan, 1930 jylǵy bailar kóterilisine belsendi qatysushy.
Kúshik Baibashev 58 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, shalasauatty, búryn isti bolmaǵan, bai.
Isaǵúl Aqjigitov 38 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, sauatty, búryn isti bolmaǵan, bai.
Myrzabek Ótemisov 44 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, búryn isti bolǵan shóp shabu nauqanyn toqtatqany úshin, 1917-1918 jyldary aqtar áskerinde qyzmet etken, bai-alypsatar.
Ydyrys Jeksenbekov 33 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, búryn isti bolmaǵan, bai, 1930 jylǵy bailar kóterilisine belsendi qatysushy.
Qabdulla Balabekov 20 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, búryn isti bolmaǵan, baidyń balasy.
Qúrmanǵali Ahmetov 25 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, shala- sauatty, búryn isti bolmaǵan, baidyń balasy.
Satifulla Arqabaev 31 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, sauatty partiya múshesi, búryn isti bolmaǵan, kedei.
Núrbek Myrzabaev 26 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, búryn isti bolmaǵan, ortasha.
Jeksebek Súleimenov 21 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, búryn isti bolmaǵan, baidyń balasy, 1930 jylǵy bailar kóterilisine qatysushy.
Orynbasar Dadanov 38 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, partiya múshesi, kedei.
Kireev Konstantin Fedorovich orys, Lepsi audany Pokrovka selosynyń túrǵyny, 25 jasta, búryn isti bolmaǵan. Ortasha.
Júnis Jengilbaev 65 jasta, Almaty oblysy Aqsu audanynyń 6 auylynda tuǵan, búryn isti bolmaǵan, kedei, 1930 jylǵy nauryzdaǵy kóteriliske qatysushy.
1930 jyldarda bolǵan sharualar kóterilisiniń nátijesi asa qaiǵyly boldy. Sebebi Keńes ókimeti kóteriliske qatysty degenderdiń barlyǵyn ayausyz jazalady. Basshylary ólim jazasyna kesildi. Qalǵandary 3 jyl men 10 jyldyń aralyǵynda sottaldy. Kóteriliske qatyspasa da biraq bilip túryp tiisti oryndarǵa aitpaǵandar da sottalyp ketken. Bir jaǵynan ashtyq qysqan, ekinshiden, úkimettiń qysań sayasatynan ári naqaqtan jazalauyna ilikken sharualar jerin, elin tastap basqa óńirlerge qashuǵa májbúr boldy. Osy jyldar aralyǵynda Qytai jerine myńdaǵan sharua mal-janymen ótip ketken. Újymshardan qashyp, shetelge ótuge qamdanyp júrgenderdi jáne shegaradan jasyryn ótip bara jatqandarǵa keńes áskerleri tosqauyl qúryp, talai adamdy qyryp tastaǵan.
Qazaqstan Respublikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy «Cayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi memlekettik komissiya qúru turaly» Jarlyǵynda halyqaralyq standarttar men qúndylyqtar negizinde sayasi quǵyn-súrginniń jazyqsyz qúrbandaryna qatysty tarihi ádildikti qalpyna keltiru, olardyń adal jáne igi esimderin halyq pen úrpaqtaryna qaitaru mindetin basty maqsat retinde alǵa qoidy. Osy maqsatqa tolyqqandy qol jetkizu úshin arhiv qyzmetkerleri, tarihshylar, zańgerler, ólketanushylar, sayasattanushylar, qúqyq qorǵaushylar jáne óńirdiń basqa da zertteushileriniń aldynda úlken mańyzdy júmystar túr.
Gúlmira ASYLHANOVA,
Almaty oblystyq memlekettik arhivi qújattardy memlekettik esepke alu jáne saqtaluyn qamtamasyz etu bóliminiń basshysy.
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №60. 2022. -3 b.
