Qazaqtyń ótken ǵasyrdaǵy keńestik bilik tarihynda qaita qaraudy, pikirlesudi, zertteudi qajet etetin «aqtańdaqtar» men «qaratańdaqtar», áiteuir, osy uaqytqa deiin qozǵalmai, qalyń qauymǵa belgisiz bolyp kelgen talai-talai jeke qarsylyqtar, tútas bir aǵymdar, dáuirlik sipat alǵan qozǵalystar barshylyq. Endi solar jaiynda ashyq áńgimeler, zertteuler jasap, aǵyn aq, qarasyn qara deitin kezde kelgen siyaqty. Sol qatarda Qazaqstannyń táuelsizdigi men aumaqtyq tútastyǵy úshin kúresken adamdar toby, qoǵamdyq jáne sayasi úiymdar qyzmetine qatysushylar jáne qyzmettik, ǵylymi, mádeni jáne basqa salalarda memleket tarapynan quǵynǵa úshyraǵan túlǵalar jeterlik.
Biz solardyń bir parasyn «QROMA: 5-qor, 21-tizim, 41-is», «QRPA: 141-qor, 1-tizim, 5049-is», «AOMA: Almaty oblystyq atqaru komiteti 658-qory, 6-tizim, 9-is, estelikter» qatarly arhiv qújattarynan kezdestirdik. Osy derekter negizinde salystyra zertteu barysynda biraz dúnieniń aqiqatyna tereńdei tústik. Atalǵan derekterde eń aldymen nazarymyzdy audarǵany – Keńeske qarsy únparaqtar taratqany úshin jazalanǵandar. Aitalyq, 1931 jylǵy 19 mausymda Almaty okrugi Lepsi audanynda Qytaidan kelip jergilikti halyqty Keńeske qarsy kóteriliske shaqyryp únparaq taratyp júrgender ústalǵan. Taratylǵan únparaqtarda Qytaida bekingen polkovnik Vyatkinniń armiyasynyń Jetisuǵa basyp kiruge daiyn ekenin kórsetken. Osy saryndas únparaqtarmen eki adam Lepsi kulaktary kazaktar Glebov pen Dudukalov ústalǵan. Sonymen qatar, 1933 jyldyń 3-4 nauryzynda Eńbekshiqazaq audany Túrgen auylynda transport bólimi meńgerushisi Pavel Kochevkin, audandyq saqtandyru kassasy meńgerushisi Stepan Kulishko «Keńes ókimeti júmysshylar men sharualar úshin ólim ákelushi!» degen únparaq jazyp, taratqany úshin sottalǵan.
Jeke qarsylyqtarmen qatar arhiv derekterinde Keńes ókimetine qarsy is-qimyl úiymdastyrǵany úshin jazalanǵandardyń da qarasy kóp ekendigi baiqaldy. Osy rette onyń birqataryna toqtala ketpekpin. Sol qatarda Aqsu audanynyń 4-auylynda 1931-1933 jyldary úiymdasqan, Aman Ábdibaev, Seiit Múqashev, Izada Ejebaevtar qatysqan «Serdóbe» atty top keńeske qarsy úiym retinde tanylǵan. Qarsylyqqa qatysqan úiym múshesi Aman Ábdibaev, Ábil Begimbaev, Seit Múkashev, Sadyq Qazambaev, Núrqoja Ánuarov, Taigen Malaev, Júmabek Bekmahanov, Kizǵali Isanov, Qúrman Erjanov, Qosymbek Medeuov, Jeksembai Kúzembaev, Dúisembai Nauryzbaev, Tolqymbai Bisembaev, Eńkubai Sauytbekov, Temirbai Ismaǵúlov, Mahambai Jamanbalaev, Qaliasqar Zamanov, Tasbolat Qauyzbaev, Jańabek Qyryqbaev, Balymbai Raiymqúlov, Rahmet Qaitoǵaev, Úrnyqbai Sarmambetov, Izat Ejebaev, Azǵambek Núrǵambaev, Biǵali Mústafinov (Qasalbaev), Ábilqasym Uaqbaev (qalai sottalǵany turaly málimet kezdespedi) qatarly 26 adam tanylǵan. Múndaǵy Aqsu audanynyń 4-auyly degenimiz – Iliyas Jansúgirovtiń tuǵan jeri, búgingi Oitoǵan auyly. Búl derek boiynsha aldaǵy uaqytta arnaiy zerdeleu júmysy júrgiziledi.
Taǵy biri SHelek audanynyń Voloshilov atyndaǵy auylynda 22 sharuadan túratyn keńeske qarsy kulaktyq úiym. Úiym qúramynda Volikitin P., Lapshin R., CHetverikov A., Bugakov D., Trannikov M., Belov A., Rakov F., Ponov M., Bogreev T., Bogreev A, taǵy basqa adamdar bolǵan. Olardyń jeteui atu jazasyna kesilse, 10 adam 10 jylǵa sottalǵan. Qalǵandary turaly naqty málimetter kezdespedi. Al 1933 jylǵy 9 sáuirde Balqash audanynyń 4-auylynda «bailar tobyna» jatatyn Qadyrdos Ómirzaqov, Ómiráli Beisembekov, Qalyq Sazambaev, Júsip Qasymov (molda), Qojahmet Ahmetov, Súleimen Jaldyqbaev, Súleimen Qalqaev, Búramhai Moldabaev, Baǵynqúl Júsipqúlov qatarly 9 sharua jauapkershilikke tartylǵan. Olarǵa «mal basyn kemitti, kóship ketuge sebep boldy» degen aiyp taǵylǵan. Aralaryndaǵy 2 adam atu jazasyna kesilse, 5 adam 10 jylǵa, 2 adam 5 jylǵa sottalypty.
Joǵaryda keltirilgen derekter Resei patshalyǵynyń sońǵy dáuirindegi jáne Keńes odaǵy qúrylǵan alǵashqy kezdegi jazyqsyz jazalanǵan adamdar men Keńes biligine qarsylyǵy úshin nemese óziniń jeke azamattyq ústanymyn ashyq bildirgeni úshin atylǵan, sottalǵan, jazyqsyz jazalanǵandar turaly osy kúnge deiin beti ashylmaǵan aqiqattardyń aiǵaǵy. Aldaǵy uaqytta múndai derekterdiń áli talaiy ashylatyndyǵy sózsiz.
Keńes biligine qarsylyqtar múnymen bitken joq. Onyń kórinisteri 60-80 jyldary da kórinis tapty. Aitalyq, 1977 jylǵy 29-30 nauryzda Qojahmetov Hasen Káribjanúly tútqyndalyp, QazSSR QK 170-1 babyna saikes keńeske qarsy únparaqtar ázirlep, taratqany úshin eki jylǵa jalpy rejimdegi túzeu koloniyasyna jóneltiledi. Sot derekterinde Hasen Qojahmetovtyń 670 dana únparaq, 140 dana karrikatura daiyndap, taratqany jazylǵan. Únparaqtar «Internatsionalizm i ispolьzovanie ego russkimi», «Pravda o svobode grajdan SSSR», «Soyuz ili koloniya», «Ob assimilyatsii narodov», «Prosnisь, kazah! Prosnisь moya Rodina!» degen mazmúnda bolǵan. Al 1979 jylǵy 27 qańtarda QazSSR QK 170 -1 baby boiynsha memleketti Qauipsizdik komitetiniń Almaty oblystyq basqarmasy Azamat Qasymúly Jákibaevti keńestik qúrylysty jamandap paraqshalar taratqany úshin jauapkershilikke tartypty. MQK nazaryn onyń tuysy B. A. Jákibaev ta audarǵan. A. Jákibaev únparaqtardy poshta jáshikterine salyp taratqan. Tipti, AQSH-qa ketuge niettengen. Qańtar aiynyń ishinde Almaty qalasyndaǵy 1 shaǵynaudany úileriniń poshta jáshikterine aldymen 13, odan keiin 17 paraqsha salǵan. Almaty qalalyq sotynyń 1978 jylǵy 13 sáuirdegi úkimimen A. Jákibaev IIM arnaiy psihiatriya auruhanasyna erkinen tys mindetti emdeluge jiberilgen. Almaty oblysy, Talǵar audanyndaǵy № 155\7 emdeu mekemesinde alty jyl bolyp, 1983 jylǵy 15 qyrkúiekte qaitys bolǵan. 1993 jylǵy 1 qarashada QR JS kollegiyasy qylmys qúramy joq dep tauyp, óndiristen qysqartypty. 1996 jyldyń 1 qarashasynda aqtalǵan. Onyń artynda:
Saǵyndym tauymdy da, tasymdy da,
Saǵyndym qasymdy da, dosymdy da.
Terezemniń aldyna torǵai qonsa,
Úmytamyn dári berip auyrtqan basymdy da, – degen sherge toly shermende óleńder ǵana qaldy.
Búl derekterge qarap otyrsań, Keńes odaǵy túsynda eldiń múńy men múqtajyn, armany men tilegin arqau etken áreketterge eshqandai da múmkindik berilmegenin kórsetedi. Osy tústa nazar audaratyn taǵy bir dúnie – Keńes biligine narazylyq bildirgen qanshama adam júike auruyna shaldyqqan degen syltaumen psihiatriya auruhanasyna erkinen tys jatqyzylyp, ómirin qiǵan. Búl aldaǵy uaqytta auqymdy zertteletin jáne sondai adamdardyń tolyq tizimin jasaityn taqyryp.
Qazaq halqynyń basynan keshirgen auyr qasiretin beineleitin, erteden búginge jetken:
Qarataudyń basynan kósh keledi,
Kóshken saiyn bir tailaq bos keledi.
Qaryndastan airylǵan qiyn eken,
Qara kózge móldirep jas keledi, – degen óleń joly bar. Ol búgingi qazaq balasynyń árbiriniń ótken ómirimen enshilesip jatady.
Búginde sol aqtańdaqtar tolyq anyqtalmai keledi. Ásirese, kóz jasyn shapanynyń shalǵaiyna súrtip, namysyn qanjyǵasyna bailap, qan jútyp atamekennen auyp ketkenderdiń jaiy júrek syzdatady.
Jasyratyny joq, sol tústa keńestik biliktiń qandy sheńgeline ilinbei auyl-aimaǵyn bastap, shegara asyp ketkender de az bolmady. Olar ózge elde amalsyzdan «qashqyn» degen jaman atty enshileuge májbúr boldy. Basyn aman saqtap qalǵanymen shynjyr balaq, shúbar tósterdiń shyrmauynan qútyla almady. Jazyqsyz japa shegip, atylyp-shabyluǵa da úshyrady. Últtyń ruhyn kótergen Áset pen Tańjaryqty ulap, Dubek ben Qapezdi túrmege jauyp, Kódekti qastandyqpen óltirgen de sol náubetshilerdiń shet el topyraǵyndaǵy qylmysy.
Jalpy, keńestik júieniń tigizgen paidasynan góri ziyany kóp. Aqty qara, qarany aq degizgen, balany ákege, azamatty aǵaiynǵa, kerek deseńiz, bir qauymnyń ózin jikke bólip, júmysshyny sharuaǵa, ziyalyǵa qarsy qoiyp «Búl Keńes úshin kúres» dep úǵyndyrǵan zaman turaly ne aituǵa bolady? Jerimiz qanshalyqty búlingen bolsa, eldigimiz de sonshalyqty búlindi. Sol sebepti de ótkenimizge qaita-qaita úńilip, tarazylap, jazyqsyz japa shekkenderdi aqtau máselesi bizdiń enshimizge tiip otyr.
Qajet Andas.
Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №19. 2023. -5 b.
