Qazaq halqynyń basynan talai-talai auyrtpalyqtar ótkeni belgili. Kóptegen azamattar zaman qyspaǵyna ilinip auyr mehnat shekti, nebir azapty basynan keshirdi. Ne bir yqylym zamanda eldigi búzylmai, erligi ańyzǵa ainalǵan qazaqtardyń kele-kele kórgen kúni kún bolmai, berekesi ketti, qabyrǵasy sógilip, irgesi ydyrady. Jońǵar shapqynshylyǵyna úshyrady, aq patshanyń qaharyna ilikti. Qala berdi «bastaryna baqyt qúsyn qondyramyn» degen Keńes ókimeti ámirshildik-ákimshildik júiesin nyǵaita otyryp, jer-jerge «shash al dese, bas alatyn» óz ókilderin jiberdi. Solardyń solaqai tirliginen halqymyz 1930-31 jyldary ashtyqqa úshyrady, jazyqsyz qyryldy. Ásirese Qazaqstanǵa Goloshekin kelip «Kishi Oktyabrь» ornatty, elim dep eńiregen azamattardyń jazyqsyz kózin joyuǵa, halyqtyń jappai ashtan óluine «ayanbai eńbek» sińirdi. Ne isterin bilmegen qarapaiym halyq qatty sasyp, jan sauǵalaityn jer izdedi. Birazy kórshiles Qytaiǵa qashyp ketti.
Osyndai kózi qaraqty azamattyń biri Tasyr edi. Ol Kegen audany Taushelek auylynda 1890 jyly dúniege kelgen. Patshanyń ámiri júrip túrǵan kezde Tasyr «Starshyn» degen atqa ie bolyp, óz auylynda salyq jinaushy bolady. Ózi tilge sheshen, minezi alǵyr Tasyr elden salyq jinai júrip, kóp jaǵdaidy kózimen kórip, jasalyp jatqan zorlyq-zombylyqqa shydai almaidy. Auqatty adamdar alym-salyqty tólegenimen, kedei-kepshikter ony tólei almaidy. Tólenbegen alym-salyqty qolma-qol óndiru úshin arnaiy kelgen sary ala shendi jandarm (patsha ókili) halyqqa búiidei tiip, bermegenderdiń jalǵyz atyn tartyp alady. Birde jesir áieldiń siyryn tartyp alyp, janyndaǵylarǵa alyp ketuge búiryq bergende Tasyr araǵa túsedi.
– Men halyqpen aqyldasaiyn, el emespiz be, kópshilik bolyp jinap, keiin qúyaiyn, birneshe kún máulet ber, taqsyr!- deidi.
Sonda jandarm: «Sen ne ottap túrsyń, ol qalai kún kórse olai kún kórsin, maǵan dese ólip qalsyn! Men seniń salyqty neǵyp jinamai júrgenińdi bildim, aqymaq»,- dep aiqaiǵa basyp, qylyshyn qynabynan suyra bergende Tasyr da qarap túrmai myltyǵyn jandarmǵa kezenip:
– Al endeshe, salyqty óziń jinap al, maǵan jaqyndasań ólesiń, atyp jiberemin,- deidi. Búl sózdi tilmash oǵan audaryp bergenshe Tasyr atyna qarǵyp minip, taiyp túrady. Olar ony qansha qusa da jete almai, Tasyrdan kóz jazyp qalady.
Maǵan «myltyq kezeldi» dep jandarm qansha izdegenmen ol tabylmaidy. «Tasyrdy tauyp bermedińder» dep oǵan tuys eki-úsh adamdy qamap qoyady. Solardyń biri Qashaǵan degen kisini bes ai boiy qamaidy, keiin ol bosanyp kelgende, úiine birneshe qariya hal súrauǵa barady. Sonda Moshalaq degen kisi bylai depti:
Au, keldiń be, aman-esen, Qashaǵanym,
Túrmeden qansha boldy bosaǵanyń.
Tasyr júr aq patshadan qashqyn bolyp,
Soǵan quat bere kór, jasaǵanym!
Aqyry tynym bermei, taǵy bir tuysyn qamaǵan soń Jarkentke Tasyr ózi kelip qolǵa túsken. Sonda qaitys bolǵan. Al onyń balasy Mamandy da taǵdyr tálkegine túsirushiler boldy. Maman moldadan dáris alǵan, arabsha jaza biletin sauatty ári aqyn bolǵan. Qazaq jerinde Keńes ókimeti ornap «Barlyq bilik Keńesterge berilsin» atty úran kóterilgen kezde Keńes ókimetiniń nyǵayuyna óz úlesin qosqan. Alaida Mamanǵa sol kezdiń ózinde tuǵan-tuystarynyń Qytaiǵa ketkenin kiná etip, qysym kórsetilgen. «Baidyń, juannyń túqymysyń, syrtqa kóship jatqan elge tyiym sala almadyń» dep orynsyz jala japqan. Osydan keiin Maman kún kóre almasyn sezip, kórshi Qytai eline ótip ketedi de 1955 jyly tuǵan jerge qaita oralady. Elin, jerin, aǵaiyn-tuystaryn saǵynyp kóp óleńder jazady.
– Kókpekten búrylyp, Aiyrlynyń kezeńine shyǵyp, ákem auyldy kózben sholdy. Sonda eki kózinen jas parlap aǵyp túryp dauystap bylai óleńdetkeni áli esimde,- dep eske alady úly Júmai. Sol óleń mine bylai bastalady eken:
Taushelek, amanbysyń, tuǵan jerim,
Kindik kesip, kirimdi juǵan jerim.
Asyr sap, bala kezde kúlip oinap,
Jeide sheship, kóbelek quǵan jerim.
«Ólmegen bir kóredi» degen ras,
Dám aidap kóp jyldan soń qaita keldim.
Amanbysyń, qairan el, ósken jerim,
Kir juyp, kindigimdi kesken jerim,
Bir kúngidei bolmaidy, mine búgin
Basymnan qaiǵy-qasiret keshkenderim.
Búgin ólsem báribir armanym joq
Tirilgendei bop túrmyn óshkenderim!
SHyn saǵynysh mahabbatynan tuǵan jyr marjandary úlken aqyndyq talantty ańǵartady.
Júmaimen ákesi jaily, onyń aqyndyǵy jaily biraz áńgimelestik. Ol ákesiniń eline eleuli, halqyna qadirli adam ekenin, elge kóship kelgende tuǵan-tuystary túgel jinalyp, qúshaq jaya qarsy alǵanyn, bastaryna baspana, kún kóriske jeterlik mal jinap bergenin syr etip aitty. Osydan soń «Ákemnen qalǵan eskertkish myna bir dúnieler edi» dep qolymyzǵa bir top qaǵaz ústatty. Búl el auzynan jazylyp alynǵan Maman aqynnyń óleńderi eken. Aqynnyń óziniń ómiri jaily, basynan ótken taǵdyry jaily tolǵanystary ómirdiń tarshylyq tauqymetin kórgen adam taǵdyryn kóz aldymyzǵa elestetkendei bolady. Túla boiyńdy shymyrlatyp shyqqan marjan jyrlardy tot baspapty, el auzynda jattalyp, saqtalyp qalypty.
Mamandy biletin, onyń óleńderin jattap alǵan adamdar Kegen óńirinde bar dep bilemiz. Óitkeni qolǵa túsken osy bir shaǵyn óleńder bolmasa qalǵan dúnieleri áli de belgisiz. Demek, aqyn jyryn biletin adamdar aqynnyń úly Júmai Tasyrovqa (Almaty, Jandosov kóshesi 29 úi, 7 páter) nemese redaktsiyaǵa habarlasady dep senemiz. Tómende Tasyrdyń bir top óleńderin jariyalap otyrmyz.
SH. Saidyqanúly,
Qazaqstan jurnalister odaǵynyń múshesi.
Kegen audany, Taushelek auyly.
Jariyalandy. “Jetisu” gazeti. №27.1992. -3b.
