قازاق حالقىنىڭ باسىنان تالاي-تالاي اۋىرتپالىقتار وتكەنى بەلگىلى. كوپتەگەن ازاماتتار زامان قىسپاعىنا ءىلىنىپ اۋىر مەحنات شەكتى، نەبىر ازاپتى باسىنان كەشىردى. نە ءبىر ىقىلىم زاماندا ەلدىگى بۇزىلماي، ەرلىگى اڭىزعا اينالعان قازاقتاردىڭ كەلە-كەلە كورگەن كۇنى كۇن بولماي، بەرەكەسى كەتتى، قابىرعاسى سوگىلىپ، ىرگەسى ىدىرادى. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا ۇشىرادى، اق پاتشانىڭ قاھارىنا ىلىكتى. قالا بەردى «باستارىنا باقىت قۇسىن قوندىرامىن» دەگەن كەڭەس وكىمەتى امىرشىلدىك-اكىمشىلدىك جۇيەسىن نىعايتا وتىرىپ، جەر-جەرگە «شاش ال دەسە، باس الاتىن» ءوز وكىلدەرىن جىبەردى. سولاردىڭ سولاقاي تىرلىگىنەن حالقىمىز 1930-31 جىلدارى اشتىققا ۇشىرادى، جازىقسىز قىرىلدى. اسىرەسە قازاقستانعا گولوشەكين كەلىپ «كىشى وكتيابر» ورناتتى، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ازاماتتاردىڭ جازىقسىز كوزىن جويۋعا، حالىقتىڭ جاپپاي اشتان ولۋىنە «ايانباي ەڭبەك» ءسىڭىردى. نە ىستەرىن بىلمەگەن قاراپايىم حالىق قاتتى ساسىپ، جان ساۋعالايتىن جەر ىزدەدى. ءبىرازى كورشىلەس قىتايعا قاشىپ كەتتى.
وسىنداي كوزى قاراقتى ازاماتتىڭ ءبىرى تاسىر ەدى. ول كەگەن اۋدانى تاۋشەلەك اۋىلىندا 1890 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. پاتشانىڭ ءامىرى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە تاسىر «ستارشىن» دەگەن اتقا يە بولىپ، ءوز اۋىلىندا سالىق جيناۋشى بولادى. ءوزى تىلگە شەشەن، مىنەزى العىر تاسىر ەلدەن سالىق جيناي ءجۇرىپ، كوپ جاعدايدى كوزىمەن كورىپ، جاسالىپ جاتقان زورلىق-زومبىلىققا شىداي المايدى. اۋقاتتى ادامدار الىم-سالىقتى تولەگەنىمەن، كەدەي-كەپشىكتەر ونى تولەي المايدى. تولەنبەگەن الىم-سالىقتى قولما-قول ءوندىرۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن سارى الا شەندى جاندارم (پاتشا وكىلى) حالىققا بۇيىدەي ءتيىپ، بەرمەگەندەردىڭ جالعىز اتىن تارتىپ الادى. بىردە جەسىر ايەلدىڭ سيىرىن تارتىپ الىپ، جانىنداعىلارعا الىپ كەتۋگە بۇيرىق بەرگەندە تاسىر اراعا تۇسەدى.
– مەن حالىقپەن اقىلداسايىن، ەل ەمەسپىز بە، كوپشىلىك بولىپ جيناپ، كەيىن قۇيايىن، بىرنەشە كۇن ماۋلەت بەر، تاقسىر!- دەيدى.
سوندا جاندارم: «سەن نە وتتاپ تۇرسىڭ، ول قالاي كۇن كورسە ولاي كۇن كورسىن، ماعان دەسە ءولىپ قالسىن! مەن سەنىڭ سالىقتى نەعىپ جيناماي جۇرگەنىڭدى ءبىلدىم، اقىماق»،- دەپ ايقايعا باسىپ، قىلىشىن قىنابىنان سۋىرا بەرگەندە تاسىر دا قاراپ تۇرماي مىلتىعىن جاندارمعا كەزەنىپ:
– ال ەندەشە، سالىقتى ءوزىڭ جيناپ ال، ماعان جاقىنداساڭ ولەسىڭ، اتىپ جىبەرەمىن،- دەيدى. بۇل ءسوزدى ءتىلماش وعان اۋدارىپ بەرگەنشە تاسىر اتىنا قارعىپ ءمىنىپ، تايىپ تۇرادى. ولار ونى قانشا قۋسا دا جەتە الماي، تاسىردان كوز جازىپ قالادى.
ماعان «مىلتىق كەزەلدى» دەپ جاندارم قانشا ىزدەگەنمەن ول تابىلمايدى. «تاسىردى تاۋىپ بەرمەدىڭدەر» دەپ وعان تۋىس ەكى-ءۇش ادامدى قاماپ قويادى. سولاردىڭ ءبىرى قاشاعان دەگەن كىسىنى بەس اي بويى قامايدى، كەيىن ول بوسانىپ كەلگەندە، ۇيىنە بىرنەشە قاريا حال سۇراۋعا بارادى. سوندا موشالاق دەگەن كىسى بىلاي دەپتى:
اۋ، كەلدىڭ بە، امان-ەسەن، قاشاعانىم،
تۇرمەدەن قانشا بولدى بوساعانىڭ.
تاسىر ءجۇر اق پاتشادان قاشقىن بولىپ،
سوعان قۋات بەرە كور، جاساعانىم!
اقىرى تىنىم بەرمەي، تاعى ءبىر تۋىسىن قاماعان سوڭ جاركەنتكە تاسىر ءوزى كەلىپ قولعا تۇسكەن. سوندا قايتىس بولعان. ال ونىڭ بالاسى ماماندى دا تاعدىر تالكەگىنە تۇسىرۋشىلەر بولدى. مامان مولدادان ءدارىس العان، ارابشا جازا بىلەتىن ساۋاتتى ءارى اقىن بولعان. قازاق جەرىندە كەڭەس وكىمەتى ورناپ «بارلىق بيلىك كەڭەستەرگە بەرىلسىن» اتتى ۇران كوتەرىلگەن كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ نىعايۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان. الايدا مامانعا سول كەزدىڭ وزىندە تۋعان-تۋىستارىنىڭ قىتايعا كەتكەنىن كىنا ەتىپ، قىسىم كورسەتىلگەن. «بايدىڭ، جۋاننىڭ تۇقىمىسىڭ، سىرتقا كوشىپ جاتقان ەلگە تىيىم سالا المادىڭ» دەپ ورىنسىز جالا جاپقان. وسىدان كەيىن مامان كۇن كورە الماسىن سەزىپ، كورشى قىتاي ەلىنە ءوتىپ كەتەدى دە 1955 جىلى تۋعان جەرگە قايتا ورالادى. ەلىن، جەرىن، اعايىن-تۋىستارىن ساعىنىپ كوپ ولەڭدەر جازادى.
– كوكپەكتەن بۇرىلىپ، ايىرلىنىڭ كەزەڭىنە شىعىپ، اكەم اۋىلدى كوزبەن شولدى. سوندا ەكى كوزىنەن جاس پارلاپ اعىپ تۇرىپ داۋىستاپ بىلاي ولەڭدەتكەنى ءالى ەسىمدە،- دەپ ەسكە الادى ۇلى جۇماي. سول ولەڭ مىنە بىلاي باستالادى ەكەن:
تاۋشەلەك، امانبىسىڭ، تۋعان جەرىم،
كىندىك كەسىپ، كىرىمدى جۋعان جەرىم.
اسىر ساپ، بالا كەزدە كۇلىپ ويناپ،
جەيدە شەشىپ، كوبەلەك قۋعان جەرىم.
«ولمەگەن ءبىر كورەدى» دەگەن راس،
ءدام ايداپ كوپ جىلدان سوڭ قايتا كەلدىم.
امانبىسىڭ، قايران ەل، وسكەن جەرىم،
كىر جۋىپ، كىندىگىمدى كەسكەن جەرىم،
ءبىر كۇنگىدەي بولمايدى، مىنە بۇگىن
باسىمنان قايعى-قاسىرەت كەشكەندەرىم.
بۇگىن ولسەم ءبارىبىر ارمانىم جوق
تىرىلگەندەي بوپ تۇرمىن وشكەندەرىم!
شىن ساعىنىش ماحابباتىنان تۋعان جىر مارجاندارى ۇلكەن اقىندىق تالانتتى اڭعارتادى.
جۇمايمەن اكەسى جايلى، ونىڭ اقىندىعى جايلى ءبىراز اڭگىمەلەستىك. ول اكەسىنىڭ ەلىنە ەلەۋلى، حالقىنا قادىرلى ادام ەكەنىن، ەلگە كوشىپ كەلگەندە تۋعان-تۋىستارى تۇگەل جينالىپ، قۇشاق جايا قارسى العانىن، باستارىنا باسپانا، كۇن كورىسكە جەتەرلىك مال جيناپ بەرگەنىن سىر ەتىپ ايتتى. وسىدان سوڭ «اكەمنەن قالعان ەسكەرتكىش مىنا ءبىر دۇنيەلەر ەدى» دەپ قولىمىزعا ءبىر توپ قاعاز ۇستاتتى. بۇل ەل اۋزىنان جازىلىپ الىنعان مامان اقىننىڭ ولەڭدەرى ەكەن. اقىننىڭ ءوزىنىڭ ءومىرى جايلى، باسىنان وتكەن تاعدىرى جايلى تولعانىستارى ءومىردىڭ تارشىلىق تاۋقىمەتىن كورگەن ادام تاعدىرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتكەندەي بولادى. تۇلا بويىڭدى شىمىرلاتىپ شىققان مارجان جىرلاردى توت باسپاپتى، ەل اۋزىندا جاتتالىپ، ساقتالىپ قالىپتى.
ماماندى بىلەتىن، ونىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ العان ادامدار كەگەن وڭىرىندە بار دەپ بىلەمىز. ويتكەنى قولعا تۇسكەن وسى ءبىر شاعىن ولەڭدەر بولماسا قالعان دۇنيەلەرى ءالى دە بەلگىسىز. دەمەك، اقىن جىرىن بىلەتىن ادامدار اقىننىڭ ۇلى جۇماي تاسىروۆقا (الماتى، جاندوسوۆ كوشەسى 29 ءۇي، 7 پاتەر) نەمەسە رەداكتسياعا حابارلاسادى دەپ سەنەمىز. تومەندە تاسىردىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرىن جاريالاپ وتىرمىز.
ش. سايدىقانۇلى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
كەگەن اۋدانى، تاۋشەلەك اۋىلى.
جاريالاندى. “جەتىسۋ” گازەتى. №27.1992. -3ب.
