سارتوبە كوتەرىلىسى

قازاقتىڭ وتكەن عاسىرداعى كەڭەستىك بيلىك تاريحىندا قايتا قاراۋدى، پىكىرلەسۋدى، زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن «اقتاڭداقتار» مەن «قاراتاڭداقتار»، ايتەۋىر، وسى ۋاقىتقا دەيىن قوزعالماي، قالىڭ قاۋىمعا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تالاي-تالاي جەكە قارسىلىقتار، تۇتاس ءبىر اعىمدار، داۋىرلىك سيپات العان قوزعالىستار بارشىلىق. ەندى سولار جايىندا اشىق اڭگىمەلەر، زەرتتەۋلەر جاساپ، اعىن اق، قاراسىن قارا دەيتىن كەزدە كەلگەن سياقتى. سول قاتاردا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ادامدار توبى، قوعامدىق جانە ساياسي ۇيىمدار قىزمەتىنە قاتىسۋشىلار جانە قىزمەتتىك، عىلىمي، مادەني جانە باسقا سالالاردا مەملەكەت تاراپىنان قۋعىنعا ۇشىراعان تۇلعالار جەتەرلىك.

ءبىز سولاردىڭ ءبىر پاراسىن «قروما: 5-قور، 21-ءتىزىم، 41-ءىس»، «قرپا: 141-قور، 1-ءتىزىم، 5049-ءىس»، «اوما: الماتى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى 658-قورى، 6-ءتىزىم، 9-ءىس، ەستەلىكتەر» قاتارلى ارحيۆ قۇجاتتارىنان كەزدەستىردىك. وسى دەرەكتەر نەگىزىندە سالىستىرا زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىراز دۇنيەنىڭ اقيقاتىنا تەرەڭدەي تۇستىك. اتالعان دەرەكتەردە ەڭ الدىمەن نازارىمىزدى اۋدارعانى – كەڭەسكە قارسى ۇنپاراقتار تاراتقانى ءۇشىن جازالانعاندار. ايتالىق، 1931 جىلعى 19 ماۋسىمدا الماتى وكرۋگى لەپسى اۋدانىندا قىتايدان كەلىپ جەرگىلىكتى حالىقتى كەڭەسكە قارسى كوتەرىلىسكە شاقىرىپ ۇنپاراق تاراتىپ جۇرگەندەر ۇستالعان. تاراتىلعان ۇنپاراقتاردا قىتايدا بەكىنگەن پولكوۆنيك ۆياتكيننىڭ ارمياسىنىڭ جەتىسۋعا باسىپ كىرۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتكەن. وسى سارىنداس ۇنپاراقتارمەن ەكى ادام لەپسى كۋلاكتارى كازاكتار گلەبوۆ پەن دۋدۋكالوۆ ۇستالعان. سونىمەن قاتار، 1933 جىلدىڭ 3-4 ناۋرىزىندا ەڭبەكشىقازاق اۋدانى تۇرگەن اۋىلىندا ترانسپورت ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى پاۆەل كوچەۆكين، اۋداندىق ساقتاندىرۋ كاسساسى مەڭگەرۋشىسى ستەپان كۋليشكو  «كەڭەس وكىمەتى جۇمىسشىلار مەن شارۋالار ءۇشىن ءولىم اكەلۋشى!» دەگەن ۇنپاراق جازىپ، تاراتقانى ءۇشىن سوتتالعان.

جەكە قارسىلىقتارمەن قاتار ارحيۆ دەرەكتەرىندە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ءىس-قيمىل ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن جازالانعانداردىڭ دا قاراسى كوپ ەكەندىگى بايقالدى. وسى رەتتە ونىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتپەكپىن.  سول قاتاردا اقسۋ اۋدانىنىڭ 4-اۋىلىندا 1931-1933 جىلدارى ۇيىمداسقان، امان ابدىباەۆ، سەيىت مۇقاشەۆ، يزادا ەجەباەۆتار  قاتىسقان «سەردوبە» اتتى توپ  كەڭەسكە قارسى ۇيىم رەتىندە تانىلعان. قارسىلىققا قاتىسقان ۇيىم مۇشەسى امان ابدىباەۆ، ءابىل بەگىمباەۆ، سەيت مۇكاشەۆ، سادىق قازامباەۆ، نۇرقوجا ءانۋاروۆ، تايگەن مالاەۆ، جۇمابەك بەكماحانوۆ، كيزعالي يسانوۆ، قۇرمان ەرجانوۆ، قوسىمبەك مەدەۋوۆ، جەكسەمباي كۇزەمباەۆ، دۇيسەمباي ناۋرىزباەۆ، تولقىمباي بيسەمباەۆ، ەڭكۋباي ساۋىتبەكوۆ، تەمىرباي يسماعۇلوۆ، ماحامباي جامانبالاەۆ، قالياسقار زامانوۆ، تاسبولات قاۋىزباەۆ، جاڭابەك قىرىقباەۆ، بالىمباي رايىمقۇلوۆ، راحمەت قايتوعاەۆ، ۇرنىقباي  سارمامبەتوۆ، يزات ەجەباەۆ، ازعامبەك نۇرعامباەۆ، بيعالي مۇستافينوۆ (قاسالباەۆ)، ابىلقاسىم ۋاقباەۆ (قالاي سوتتالعانى تۋرالى مالىمەت كەزدەسپەدى) قاتارلى 26 ادام تانىلعان. مۇنداعى اقسۋ اۋدانىنىڭ 4-اۋىلى دەگەنىمىز – ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۋعان جەرى، بۇگىنگى  ويتوعان اۋىلى. بۇل دەرەك بويىنشا الداعى ۋاقىتتا ارنايى زەردەلەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى.

تاعى ءبىرى شەلەك اۋدانىنىڭ ۆولوشيلوۆ اتىنداعى اۋىلىندا 22 شارۋادان تۇراتىن كەڭەسكە قارسى كۋلاكتىق ۇيىم. ۇيىم قۇرامىندا ۆوليكيتين پ.، لاپشين ر.، چەتۆەريكوۆ ا.، بۋگاكوۆ د.، تراننيكوۆ م.، بەلوۆ ا.، راكوۆ ف.، پونوۆ م.، بوگرەەۆ ت.، بوگرەەۆ ا، تاعى باسقا ادامدار بولعان. ولاردىڭ جەتەۋى اتۋ جازاسىنا كەسىلسە، 10 ادام  10 جىلعا سوتتالعان. قالعاندارى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر كەزدەسپەدى. ال  1933 جىلعى 9 ساۋىردە  بالقاش اۋدانىنىڭ 4-اۋىلىندا «بايلار توبىنا» جاتاتىن قادىردوس ومىرزاقوۆ، ءومىرالى بەيسەمبەكوۆ، قالىق سازامباەۆ، ءجۇسىپ قاسىموۆ (مولدا)، قوجاحمەت احمەتوۆ، سۇلەيمەن جالدىقباەۆ، سۇلەيمەن قالقاەۆ، بۇرامحاي مولداباەۆ، باعىنقۇل جۇسىپقۇلوۆ قاتارلى 9 شارۋا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ولارعا «مال باسىن كەمىتتى، كوشىپ كەتۋگە سەبەپ بولدى» دەگەن ايىپ تاعىلعان. ارالارىنداعى 2 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلسە، 5 ادام 10 جىلعا، 2 ادام 5 جىلعا سوتتالىپتى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر رەسەي پاتشالىعىنىڭ سوڭعى داۋىرىندەگى جانە كەڭەس وداعى قۇرىلعان العاشقى كەزدەگى جازىقسىز جازالانعان ادامدار مەن كەڭەس بيلىگىنە قارسىلىعى ءۇشىن نەمەسە ءوزىنىڭ جەكە ازاماتتىق ۇستانىمىن اشىق بىلدىرگەنى ءۇشىن اتىلعان، سوتتالعان، جازىقسىز جازالانعاندار تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن بەتى اشىلماعان اقيقاتتاردىڭ ايعاعى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي دەرەكتەردىڭ ءالى تالايى اشىلاتىندىعى ءسوزسىز.

كەڭەس بيلىگىنە قارسىلىقتار مۇنىمەن بىتكەن جوق. ونىڭ كورىنىستەرى 60-80 جىلدارى دا كورىنىس تاپتى. ايتالىق، 1977 جىلعى 29-30 ناۋرىزدا قوجاحمەتوۆ حاسەن كارىبجانۇلى تۇتقىندالىپ، قازسسر قك 170-1 بابىنا سايكەس كەڭەسكە قارسى ۇنپاراقتار ازىرلەپ، تاراتقانى ءۇشىن  ەكى جىلعا جالپى رەجيمدەگى تۇزەۋ كولونياسىنا جونەلتىلەدى. سوت دەرەكتەرىندە حاسەن قوجاحمەتوۆتىڭ 670 دانا ۇنپاراق، 140 دانا كارريكاتۋرا  دايىنداپ، تاراتقانى جازىلعان. ۇنپاراقتار «ينتەرناتسيوناليزم ي يسپولزوۆانيە ەگو رۋسسكيمي»، «پراۆدا و سۆوبودە گراجدان سسسر»، «سويۋز يلي كولونيا»، «وب اسسيميلياتسيي نارودوۆ»، «پروسنيس، كازاح! پروسنيس مويا رودينا!» دەگەن مازمۇندا بولعان. ال 1979 جىلعى 27 قاڭتاردا قازسسر قك 170 -1 بابى بويىنشا مەملەكەتتى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ الماتى وبلىستىق باسقارماسى ازامات قاسىمۇلى جاكىباەۆتى كەڭەستىك قۇرىلىستى جامانداپ پاراقشالار تاراتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپتى. مقك نازارىن ونىڭ تۋىسى ب. ا. جاكىباەۆ تا اۋدارعان. ا. جاكىباەۆ ۇنپاراقتاردى پوشتا جاشىكتەرىنە سالىپ تاراتقان. ءتىپتى، اقش-قا كەتۋگە نيەتتەنگەن. قاڭتار ايىنىڭ ىشىندە الماتى قالاسىنداعى 1 شاعىناۋدانى ۇيلەرىنىڭ پوشتا جاشىكتەرىنە الدىمەن 13، ودان كەيىن 17 پاراقشا سالعان. الماتى قالالىق سوتىنىڭ 1978 جىلعى 13 ساۋىردەگى ۇكىمىمەن ا. جاكىباەۆ ءىىم ارنايى پسيحياتريا اۋرۋحاناسىنا ەركىنەن تىس مىندەتتى ەمدەلۋگە جىبەرىلگەن. الماتى وبلىسى، تالعار اۋدانىنداعى № 155\7 ەمدەۋ مەكەمەسىندە التى جىل بولىپ، 1983 جىلعى 15 قىركۇيەكتە قايتىس بولعان. 1993 جىلعى 1 قاراشادا قر جس كوللەگياسى قىلمىس قۇرامى جوق دەپ تاۋىپ، وندىرىستەن قىسقارتىپتى. 1996 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا اقتالعان. ونىڭ ارتىندا:

ساعىندىم تاۋىمدى دا، تاسىمدى دا،

ساعىندىم قاسىمدى دا، دوسىمدى دا.

تەرەزەمنىڭ الدىنا تورعاي قونسا،

ۇمىتامىن ءدارى بەرىپ اۋىرتقان باسىمدى دا، – دەگەن  شەرگە تولى شەرمەندە ولەڭدەر عانا قالدى.

بۇل دەرەكتەرگە قاراپ وتىرساڭ، كەڭەس وداعى تۇسىندا ەلدىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن، ارمانى مەن تىلەگىن ارقاۋ ەتكەن ارەكەتتەرگە ەشقانداي دا مۇمكىندىك بەرىلمەگەنىن كورسەتەدى. وسى تۇستا نازار اۋداراتىن تاعى ءبىر دۇنيە – كەڭەس بيلىگىنە نارازىلىق بىلدىرگەن قانشاما ادام جۇيكە اۋرۋىنا شالدىققان دەگەن سىلتاۋمەن پسيحياتريا اۋرۋحاناسىنا ەركىنەن تىس جاتقىزىلىپ، ءومىرىن قيعان. بۇل الداعى ۋاقىتتا اۋقىمدى زەرتتەلەتىن جانە سونداي ادامداردىڭ تولىق ءتىزىمىن جاسايتىن تاقىرىپ.

قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشىرگەن اۋىر قاسىرەتىن بەينەلەيتىن، ەرتەدەن بۇگىنگە جەتكەن:

قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى،

كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.

قارىنداستان ايرىلعان قيىن ەكەن،

قارا كوزگە مولدىرەپ جاس كەلەدى، –  دەگەن ولەڭ جولى بار. ول بۇگىنگى قازاق بالاسىنىڭ ءاربىرىنىڭ وتكەن ومىرىمەن ەنشىلەسىپ جاتادى.

بۇگىندە سول اقتاڭداقتار تولىق انىقتالماي كەلەدى. اسىرەسە، كوز جاسىن شاپانىنىڭ شالعايىنا ءسۇرتىپ، نامىسىن قانجىعاسىنا بايلاپ، قان جۇتىپ اتامەكەننەن اۋىپ كەتكەندەردىڭ جايى جۇرەك سىزداتادى.

جاسىراتىنى جوق، سول تۇستا كەڭەستىك بيلىكتىڭ قاندى شەڭگەلىنە ىلىنبەي اۋىل-ايماعىن باستاپ، شەگارا اسىپ كەتكەندەر دە از بولمادى. ولار وزگە ەلدە امالسىزدان «قاشقىن» دەگەن جامان اتتى ەنشىلەۋگە ءماجبۇر بولدى. باسىن امان ساقتاپ قالعانىمەن شىنجىر بالاق، شۇبار توستەردىڭ شىرماۋىنان قۇتىلا المادى.  جازىقسىز جاپا شەگىپ، اتىلىپ-شابىلۋعا دا ۇشىرادى. ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرگەن اسەت پەن تاڭجارىقتى ۋلاپ، دۋبەك بەن قاپەزدى تۇرمەگە جاۋىپ، كودەكتى قاستاندىقپەن ولتىرگەن دە سول ناۋبەتشىلەردىڭ شەت ەل توپىراعىنداعى قىلمىسى.

جالپى، كەڭەستىك جۇيەنىڭ تيگىزگەن پايداسىنان گورى زيانى كوپ. اقتى قارا، قارانى اق دەگىزگەن، بالانى اكەگە، ازاماتتى اعايىنعا، كەرەك دەسەڭىز، ءبىر قاۋىمنىڭ ءوزىن جىككە ءبولىپ، جۇمىسشىنى شارۋاعا، زيالىعا قارسى قويىپ «بۇل كەڭەس ءۇشىن كۇرەس» دەپ ۇعىندىرعان زامان تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ جەرىمىز قانشالىقتى بۇلىنگەن بولسا، ەلدىگىمىز دە سونشالىقتى ءبۇلىندى. سول سەبەپتى دە وتكەنىمىزگە قايتا-قايتا ءۇڭىلىپ، تارازىلاپ، جازىقسىز جاپا شەككەندەردى اقتاۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە ءتيىپ وتىر.

قاجەت انداس.

جاريالاندى. -تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №19. 2023. -5 ب.