سۇراق: اۋىلداعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردى، جاپپاي تاركىلەۋدى، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدى، وتىرىقشىلاندىرۋ، ەت، استىق دايىنداۋدى كوزدەيتىن “قازاقستانداعى كىشى قازان” ساياسي باعدارلاماسى تۋرالى نە بىلەسىز؟ ول قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتتى؟ ونىڭ زورلىق-زومبىلىقپەن جۇزەگە اسىرىلۋى، قۇرعاقشىلىقپەن قاتار، جاپپاي اشارشىلىقتىڭ، ءماجبۇرلى بوسقىنعا ۇشىراتۋدىڭ، حالىقتىق كوتەرىلىستەر مەن قارسىلىقتاردىڭ جانە ت. ب. سەبەبى بولدى ما؟
جاۋاپ: 1925 جىلى جازدا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا ورتالىق ف.ي. گولوشەكيندى جىبەردى. جەرگىلىكتى جاعدايمەن تانىسىپ العان سوڭ ف. گولوشەكين ي. ستالينگە ارنايى حات جولداپ،وندا ەندىگى ۋاقىتتا باسىمدىلىق جالپىۇلتتىق مىندەتتەرگە ەمەس، قازاق اۋلىن كەڭەستەندىرۋگە، رەسپۋبليكا ومىرىندە كوممۋنيستەردىڭ ۇلەس سالماعىن كۇرت ارتتىرۋعا، باسقارۋ اپپاراتتارىن جەرگىلەكتەندىرۋگە، ياعني قازاق بۇقاراسىنا قازاقشا قىزمەت جاساۋعا، سونداي- اق ۇلكەن ساياساتقا ەمەس، قالىڭ قازاق بۇقاراسىنىڭ كۇندەلىكتى مۇقتاجدىقتارىن قاناعاتتاندىرۋعا بەرىلمەك ەكەندىگىن تاپتىشتەپ ايتتى. ف گولوشەكين ۇسىنعان «كىشى قازان» كونتسەپتسياسى وسىنداي بولدى جانە ول ي. ءستاليننىڭ تولىق قولداۋىن الدى.
بيلەپ-توستەۋشىلەردىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – قازاقتى ەلدىك سانادان ايىرۋ. باي-كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ ناۋقانى قارقىن الدى. ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ويلاعاندارعا «ۇلتشىلدار»، «تاپ جاۋلارى»، «جىكشىلدەر»، «وڭشىلدار» دەگەن جالا جابىلدى.
كىشى قازان باعددارلاماسى اياسىندا شابىندىق جانە ەگىستىك جەرلەردى قايتا ءبولۋ ارقىلى قازاق اۋىلىندا مايدان اشۋدان ۇمىتتەنگەن كەڭەستىك باسشىلىق بۇل ءۇمىتى اقتالماعان سوڭ، جاڭا اۋقىمدى شارالاردى ىسكە اسۋعا كىرىستى. حالىقتى وتىرىقشىلاندىرىپ، قازاق بايلارىن تاركىلەپ، قازاق ۇلتشىلدارىن جازالادى.
بولشەۆيكتىك رەجىم وسىلايشا قازاق ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان زيالىلار توبىن، ولار قالىپتاستىرعان ازاتتىق يدەولوگياسىن جويىپ تىڭدى.
سۇراق: 1920-1930 جج. ءسىزدىڭ وتباسىڭىز، اتا-اناڭىزدىڭ، اتالارىڭىزدىڭ وتباسى تاركىلەۋگە ۇشىرادى ما؟ ءسىزدىڭ تۋىستارىڭىزدىڭ ءبىرى قۋدالاۋ كوردى مە؟ ولاردىڭ اتى-ءجونىن، تۋعان جىلىن نەمەسە شامامەن جاسىن، كاسىبىن، تۇرعىلىقتى جەرىن (وبلىس، اۋدان، جەرگىلىكتى جەرى، اۋىل/سەلونىڭ ءنومىرى نەمەسە اتاۋى) كورسەتىڭىز؟
جاۋاپ: ءبىزدىڭ اۋلەت تاركىلەۋگە ۇشىرادى. سول جىلدارى مەتەرباي اتامىز، الاش زيالىلارىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن قىزىلداردىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىرادى. اقىرى وتباسىن امان الىپ قالۋ ماقساتىندا قىتاي جەرىنە قونىس اۋداردى. بىراق قىزىلداردىڭ ۇزىن قولى، قىتاي ەلىنە دە جەتىپ، باتىر بابامىزعا ۋ بەرىپ، مەرت قىلدى.
سۇراق: كەڭەستىك ورگاندار ولاردى تاركىلەۋ مەن جەر اۋدارۋدىڭ قانداي كىشى ساناتىنا جاتقىزعان: ءىرى بايعا، كۋلاكقا، جارتىلاي بايعا (ورتاشا)، شارۋاعا نەمەسە حان، سۇلتان تەگىنە، پاتشا اكىمشىلىگى قىزمەتشىسىنە، الاشورداشىلار قاتارىنا، ءدىن قىزمەتشىسىنە، كونتررەۆوليۋتسيونەرگە؟
جاۋاپ: ءىرى باي جانە الاشورداشىلار قاتارىنا جاتقىزدى.
سۇراق: ءسىز قۋعىن-سۇرگىنگە (رەپرەسسياعا) ۇشىراعان ادام تۋرالى قانداي مالىمەتتەر بەرە الاسىز (اتىلدى؛ قايدا جەر اۋدارىلدى، تۇرمە نەمەسە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىندە بولدى ما؟ جانە ت.ب.)
جاۋاپ: قۋعىن سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتىن كوبىسى جەر اۋدارىلىپ، تۇرمەگە نەمەسە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىنە جىبەرىلدى. قارسىلىك كورسەتكەندەر اتىلىپ، تۇعان تۋىستارى قۇعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.
سۇراق: تاركىلەۋ، جەر اۋدارۋ نەمەسە قاماۋعا الۋ قانداي ورگاندار مەن ۇيىمدار تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلعانىن بىلەسىز بە؟
جاۋاپ: ول جاعىن جاقسى بىلمەيمىن. بىلەتىن ۇلكەندەردىڭ ءبارى ومىردەن ءوتىپ كەتتى.
سۇراق: تاركىلەۋ كەزىندە قانشا مال جانە ءتورت تۇلىكتىڭ قانداي تۇرلەرى تاركىلەنگەنىن بىلەسىز بە؟
مەتەرباي اتامىز بولىس بولاتىن. مال مۇلكى كوپ، اۋقاتتى ادام بولعان. بىراق اتامىزدىڭ يەلىگىنەن قانشا مال-مۇلىك تاركىلەنگەنىن تولىق بىلمەيمىن. بىراق ۇجىمداستىرامىز دەگەن جەلەۋمەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاپال-بالاساز اسكەري وپەراتسياسى كەزىندە جەرگىلىكتى حالىقتان 641 تاي-قۇنان، 364 تۇيە، 108 بۇقا، 108 سيىر، 603 ايعىر بارلىعى 5621 مالدى تارتىپ العانى بەلگىلى. بۇل ەسەپكە الىنعانى. ەسەپكە الىنباي ايداپ اكەتىلىپ جاتقانى قانشاما؟
سۇراق: قانداي مۇلىك، زاتتار تاركىلەندى؟ تاركىلەنگەن مال مەن زاتتار، مۇلىك قايدا نەمەسە كىمگە بەرىلدى؟
جاۋاپ: قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى بايلىقتىڭ ءبارى تونالدى. قىرىلعانى جولدا قىرىلىپ قالدى دا، امان قالعاندارى سوقا باسىن سۇيرەپ، قىتايعا بارىپ پانالادى.
سۇراق: قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامنىڭ وتباسى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى، جاسى ۇلكەن تۋىستارىڭىز سىزگە قانداي دەرەكتەر، مالىمەتتەر ايتتى؟ ەگەر ءسىزدىڭ تۋىسىڭىز “تاركىلەنگەن” نەمەسە جەر اۋدارىلعان بولسا، وندا تۋىسقانىڭىزدىڭ جەر اۋدارىلعان ۋاقىتىن (بىلسەڭىز ناقتى كۇنىن، ناقتى كۇنىن بىلمەگەن جاعدايدا شامامەن ۋاقىتىن) ايتىپ كەتسەڭىز. وتباسىلىق ارحيۆتە ساقتالعان فوتوسۋرەتتەر، حاتتار، انىقتامالار، شاعىمدار نەمەسە باسقا دا قۇجاتتار بار ما؟
جاۋاپ: فوتوسۋرەتتەر، قۇجاتتار، انىقتامالار ساقتالعان جوق.
سۇراق: ءسىز جەر اۋدارۋ كەزىندە نەمەسە باسقا سەبەپتەرمەن اشتىق پەن اۋرۋدان قايتىس بولعان ەرەسەكتەر نەمەسە بالالار تۋرالى اقپارات بىلەسىز بە؟ جەر اۋدارىلدى، كىم تۇرعىلىقتى جەرىندە قالدى. مۇمكىن ءسىز وتباسىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇراقتى جەردە قالدىرۋدىڭ سەبەبىن بىلەتىن شىعارسىز (اجىراسۋ، وتباسىن پانالاعان جەتىم بالالار جانە ت. ب.)؟
جاۋاپ: مەتەرباي اتامىز وتباسىمەن بىرگە قىتايعا قونىس اۋدارعان بولاتىن. اتامىز قىزىلداردىن كولىنان مەرت بولىپ، سول ەلدە جەرلەندى. كەيىن جانۇياسى قايتا قازاق ەلىنە ورالدى. مەنىڭ اكەمنىڭ اكەسى ورىنباي اتامىز، ياعني مەتەرباي بولىستىڭ ۇلى قىتايدا تۋىلعان بولاتىن.
سۇراق: ءسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ مەملەكەت، رەسمي ورگاندار تاراپىنان قۋدالاۋ كورگەن بالالارى مەن تۋىسقاندارى تۋرالى اقپارات بىلەسىز بە؟ ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟ ولار قانداي قيىنشىلىقتار مەن قاسىرەتتى باستارىنان وتكەردى؟
جاۋاپ: مەتەرباي بولىستىڭ ۇرپاعى ورىنباي اتامىز ەلگە ورالىپ، كوپجىلدار بويى قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ، جاڭا قۇرىلعان اۋىلداردا مەكتەپ سالىپ، قۇرىلىستىڭ باس بريگاديرى بولدى. كەيىن جۇمىس بابىمەن الماتى قالاسىنا كەلىپ تۇراقتالىپ، قالانىڭ ءبىراز عيماراتتارىنا رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سوعان وراي ارتىنان قالعان ۇرپاقتارىنىڭ بارلىعى الماتى قالاسىندا.
سۇراق: ەگەر ءسىز جەر اۋدارۋ/جازالاۋ (قاماۋعا الۋ) /اتۋ ورنىن بىلسەڭىز، بۇل تۋرالى ايتىپ كەتسەڭىز. جەرلەۋ ورنىن كورسەتە الاسىز با؟
جاۋاپ: وكىنىشكە وراي قۇعىن-سۇرگىنگە ۇشىرىعان اتامىزدىڭ قايدا جەرلەنگەنى بەلگىسىز. ونداي دەرەكتەر جوق.
سۇراق: سوتسىز، تەرگەۋسىز اتىلعان ادامدار تۋرالى بىلەسىز بە؟ حابارسىز جوعالعان ادامداردىڭ ەسىمدەرىن بىلسەڭىز، ولار تۋرالى اقپارات ايتىپ كەتسەڭىز.
جاۋاپ: مەتەرباي بولىسقا قاستاندىق جاسالىنىپ ۋ بەرىپ ءولتىرىلدى.
سۇراق: ەگەر ءسىز جەر اۋدارىلعان تۋىسىڭىزدىڭ بوساتىلعان، ەسەپتەن شىعارىلعان كۇنى، اقتاۋ كۇنى جانە اقتاعان مەملەكەتتىك ورگان تۋرالى اقپارات بىلسەڭىز، ايتىپ كەتسەڭىز. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، ءتىرى ورالعان ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟
جاۋاپ: مەملەكەتتىك ورگان تاراپىنان اقتالعان قاعاز كەلگەن جوق.
سۇراق: قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۋىستارىڭىز تۋرالى جەكە وتباسىلىق نەمەسە رەسمي ارحيۆتەن قانداي دا ءبىر قۇجاتتار (جەكە جازبالار، حاتتار، كۇندەلىكتەر، وچەركتەر، تەرگەۋ ىستەرى، زەرتتەۋشىلەردىڭ ماقالالارى، جاريالانعان قۇجاتتار جيناعىنان الىنعان مالىمەتتەر جانە ت. ب.) بار ما؟
جاۋاپ: ونداي قۇجاتتار جوق.
سۇراق: ەگەر ءسىزدىڭ تۋىستارىڭىز كاكسر/كسرو-دان شەتەلدەرگە قاشىپ كەتسە، وندا ولاردىڭ ۇرپاقتارى قايدا تۇرادى؟ ولاردىڭ شەتەلدەگى تاعدىرى تۋرالى بىلەسىز بە؟ ايتىپ كەتسەڭىز. ولار قازاقستانعا قايتا ورالدى ما؟ قاي ۋاقىتتا قايتىپ كەلدى؟
جاۋاپ: جوعارىدا ايتقانداي، مەتەرباي بولىس ۇرپاقتارى اكەلەرى قازا تاپقان سوڭ، ەلگە ورالدى. حالىققا قىزمەت ەتىپ، الدىمەن جاركەنت وڭىرىندە قىزمەت جاساپ، كەيىن الماتى قالاسىندا تۇراقتالدى.
سۇراق: ءسىزدىڭ اتا-بابالارىڭىز رەسمي بيلىك تاراپىنان (كەڭەستىك كەزەڭدە نەمەسە قر تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا) اقتالدى ما؟
جاۋاپ: «اقتالدى» دەگەن قاعاز العانىمىز جوق.
سۇراق: رەپرەسسياعا ۇشىراعان تۋىستارىڭىزعا قاتىستى اقتاۋ جانە جانە ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ بويىنشا ويلارىڭىز بەن ۇسىنىستارىڭىزدى ايتىپ كەتسەڭىز.
جاۋاپ: ءبىزدىڭ اتالارىمىز قازاق ەگەمەندىگى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى. قانشاماسى ازاپپەن ءولتىرىلىپ، مەرت بولدى. بابالارىمىزدىڭ جاساعان ەڭبەگى مەن كۇرەسى ءۇشىن، كەلەر ۇرپاق ءبىلىپ ءجۇرىپ ۇمىتپاس ءۇشىن «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى » اتتى شارالاردىڭ ءوتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
سۇراق: كوپتەگەن كوزى اشىق، ءبىلىمدى بايلاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا، «الاش» پارتياسىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەنى بەلگىلى. بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى، ولاردىڭ مالدارى مەن باسقا دا مۇلىكتەرى تاركىلەندى جانە تاراتىلدى. جەر اۋدارىلدى. ءسىز وسىنداي فاكتىلەردى بىلەسىز بە؟ بىلسەڭىز، وسى ءبىر قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى اقتالدى ما؟
جاۋاپ: ولار جايلى كوپ بىلمەيمىن.
سۇراق: بايلار، ورتاشالار ەرەكشە قاتىگەزدىكپەن قۋدالاندى. ويتكەنى ولار باي، كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ تۋرالى وداقتىق زاڭناماعا سايكەس قوسىمشا قۋدالاندى. ەگەر ءىرى بايلار ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ، كەم دەگەندە كەيبىر پروتسەسسۋالدىق ىستەر جۇرگىزىلسە، ال جارتىلاي بايلار، ورتاشالار ءتىپتى زاڭسىز قاماۋعا الىندى. ولار شارتتى شەشىمدەر جانە پارتيا كوميتەتتەرىمەن بىرلەسىپ وگپۋ مەن ميليتسيا ورگاندارى قۇراستىرعان اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ، اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ تىزىمدەرى بويىنشا قاماۋعا الىندى. ولار ەشقانداي سانكتسياسىز، ەشقانداي سوتسىز بىرنەشە اي بويى تەرگەۋ يزولياتورلارىندا، وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالاردىڭ تۇرمەلەرىندە ۇستالدى، وندا كەيبىرەۋلەر اۋرۋدان، اشتىقتان قايتىس بولدى. اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ شەشىمدەرىمەن جەر اۋدارىلعان بايلار، مولدالار مەن باسقا دا اۋىلداعى بەدەلدى، ەلگە ىقپالدى ادامداردى قارت كىسىلەردىڭ ايتۋىنشا وگپۋ، ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى جاقىن ماڭداعى جاسىرىن جەرلەرگە اپارىپ اتقانى تۋرالى جاعدايلار دا انىقتالدى.
جاۋاپ: ونداي اقپارات بىلمەيمىن.
سۇراق: بايلار وگپۋ مەن ميليتسيا ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىمەن وزگە وڭىرلەرگە نەمەسە قازاقستاننىڭ تىس جەرلەرگە جەر اۋدارىلدى. كەيبىر وبلىستاردا اشىق اسپان استىندا تىكەندى سىممەن قورشالعان “باي قالا” دەگەن قۇرىلىپ، وندا تاركىلەنگەننەن سوڭ جەر اۋدارىلاتىن ورنى انىقتالعانعا دەيىن بايلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ۇستالدى. ءسىز ءوزىڭىز تۇراتىن وڭىردە وسىنداي فاكتىلەردى بىلەسىز بە؟ بۇل ماسەلە وڭىرلىك كوميسسيالار باسشىلىعىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىندى ما؟ ايماقتىق كوميسسيالار مەن ولاردىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ مۇشەلەرى وسى قۇجاتتاردى ىزدەۋ جانە زەرتتەۋ ءۇشىن اۋداندارعا باردى ما؟ وسى ءبىر وتە ماڭىزدى جۇمىسقا اۋداندىق، قالالىق جانە وبلىستىق ارحيۆتەردىڭ جاۋاپتى جانە قۇزىرەتتى قىزمەتكەرلەرى جۇمىلدىرىلعان با؟ ءاربىر ءوڭىر بويىنشا تاركىلەنگەن، تۇرعىلىقتى جەرىنەن جەر اۋدارىلعان بايلاردىڭ، ورتاشالاردىڭ سانى انىقتالدى ما؟
جاۋاپ: ول تۋرالى جاقسى بىلمەيمىن.
سۇراق: عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ورتاشا داۋلەتتى ادامداردى تاركىلەۋ تۋرالى ماتەريالدار، اۋىلدىق (اۋىلدىق) وكرۋگتەردىڭ ولاردى جەر اۋدارۋ جانە قاماۋعا الۋ تۋرالى شەشىمدەرى جانە باسقا دا قۇجاتتار اۋداندىق ارحيۆتەردە، ەگەر بەرىلسە (وبلىسقا) – وبلىستىق ارحيۆتەردە ساقتالادى. وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىس توپتارى مۇشەلەرى وسى قۇجاتتاردى ىزدەپ، جانە انىقتاپ، زەردەلەدى مە؟
جاۋاپ: ول كىسىلەرگە قاتىستى ىستەر اشىق دەرەك كوزدەرىنەن تابۋ قيىن. سوندىقتان قۇپيا قۇجاتتاردان قاراستىرۋ كەرەك.
سۇراق: ءسىزدىڭ وڭىردە تاركىلەۋگە ۇشىراعان بايلار، ورتاشالار، شارۋالاردىڭ قانشاسى اقتالماعان؟
جاۋاپ: ونداي اقپارات بىلمەيمىن.
سۇراق: پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن، ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق زاڭدى جانە ساياسي اقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جۇرتشىلىق قانداي قوسىمشا شارالار قابىلداۋى ءتيىس؟ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بوستاندىعى، تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەندەردى حالىق جادىندا قالدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلاما ءۇشىن ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى بەرىڭىز (جارلىقتىڭ 5-پ. 2-ت.).
جاۋاپ: ۇجىمداستىرۋعا قارسى كوتەرىلىستىڭ بولعانىن، كوتەرىلىسشىلەردى ستالينشىلدەردىڭ اياۋسىز قىرعانىن حالىق ءبىلۋى كەرەك. مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورنىنا ارنالعان وقۋلىقتاردا، باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىگى جازىلىپ، اتالۋى ءتيىس. سەبەبى، ولار مال-مۇلىكتى تالان-تاراجعا سالۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن، اقىرى سوڭىندا كوتەرىلىستەن تۇك شىقپايتىنىن ءبىلىپ، ەل-جۇرتتى امان الىپ قالۋ ءۇشىن شەت ەل اسىرىپ، باسىن بايگەگە تىككەن باتىرلار ەدى.
سۇحباتتاسقان: يبرايىمجانوۆ قالي تۇردىعازىۇلى.
سۇحبات بەرگەن: مەتەرباي بولىستىڭ ۇرپاعى، مەتەرباەۆ اۋەلبەك ماراتۇلى. الماتى وبلىسى، ىلە اۋدانى، ىنتىماق اۋىلى ەرعالي مۇساەۆ كوشەسى، № 72 ءۇي
