Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
  • Қазақ
  • توتە جازۋ
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Meterbai bolys kelbeti

HH ǵasyrdyŋ alasapyran kezeŋınde el basqarǵan, keiın keŋestık saıasattyŋ saldarynan quǵyn-sürgın men tärkıleuge ūşyraǵan Meterbai bolystyŋ el ışındegı bedelı, basqaru ısındegı ūstanymy, sondai-aq jazyqsyz japa şekken kezeŋderı tarihi derekter men estelıkter kım kımdı de baijai qaldyrmaidy. Meterbai bolysyŋ nemeresı Áuelbek Meterbaevpen sūhbatta jeke tūlǵanyŋ taǵdyry arqyly tūtas bır däuırdıŋ şyndyǵyn tanytu arqyly Keŋestık jüienıŋ zorlyq-zombylyǵy, dästürlı basqaru qūrylymynyŋ küireuı, halyqtyŋ basynan ötken auyr kezeŋder naqty mysaldar arqyly saralanady. Meterbai bolys turaly jazu tarihi ädıldıktı qalpyna keltırumen qatar, ūlt jadyn jaŋǵyrtuda jatyr. Osyndai taǵdyrlar arqyly keiıngı ūrpaqqa ötkennıŋ qatelıgın tüsınıp, täuelsızdıktıŋ qadırın tereŋırek sezınu sep bolady. Sūhbat el tarihyndaǵy kömeskı qalǵan tūstardy qaita zerdelep, ruhani sabaqtastyqty nyǵaituǵa qyzmet etedı.

admin
2026/04/13
Halyq jady
0
Метербай болыс келбеті

Súraq: Auyldaǵy revolyutsiyalyq ózgeristerdi, jappai tárkileudi, kúshtep újymdastyrudy, otyryqshylandyru, et, astyq daiyndaudy kózdeitin “Qazaqstandaǵy Kishi Qazan” sayasi baǵdarlamasy turaly ne bilesiz? Ol qazaq halqynyń taǵdyryna qalai áser etti? Onyń zorlyq-zombylyqpen júzege asyryluy, qúrǵaqshylyqpen qatar, jappai asharshylyqtyń, májbúrli bosqynǵa úshyratudyń, halyqtyq kóterilister men qarsylyqtardyń jáne t. b. sebebi boldy ma?

Jauap: 1925 jyly jazda respublika basshylyǵyna ortalyq F.I. Goloshekindi jiberdi. Jergilikti jaǵdaimen tanysyp alǵan soń F. Goloshekin I. Stalinge arnaiy hat joldap,onda endigi uaqytta basymdylyq jalpyúlttyq mindetterge emes, qazaq aulyn keńestendiruge, respublika ómirinde kommunisterdiń úles salmaǵyn kúrt arttyruǵa, basqaru apparattaryn jergilektendiruge, yaǵni qazaq búqarasyna qazaqsha qyzmet jasauǵa, sondai- aq úlken sayasatqa emes, qalyń qazaq búqarasynyń kúndelikti múqtajdyqtaryn qanaǵattandyruǵa berilmek ekendigin táptishtep aitty. F Goloshekin úsynǵan «Kishi Qazan» kontseptsiyasy osyndai boldy jáne ol I. Stalinniń tolyq qoldauyn aldy.

Bilep-tósteushilerdiń taǵy bir maqsaty – qazaqty eldik sanadan aiyru. Bai-kulaktardy tap retinde joyu nauqany qarqyn aldy. Últynyń múddesin oilaǵandarǵa  «últshyldar»,  «tap jaulary», «jikshilder», «ońshyldar» degen jala jabyldy.

Kishi Qazan baǵddarlamasy ayasynda shabyndyq jáne egistik jerlerdi qaita bólu arqyly qazaq auylynda maidan ashudan úmittengen keńestik basshylyq búl úmiti aqtalmaǵan soń, jańa auqymdy sharalardy iske asuǵa kiristi. Halyqty otyryqshylandyryp, qazaq bailaryn tárkilep, qazaq últshyldaryn jazalady.

Bolьsheviktik rejim osylaisha qazaq últ azattyq qozǵalysynyń basynda túrǵan ziyalylar tobyn, olar qalyptastyrǵan azattyq ideologiyasyn joiyp tyńdy.

Súraq: 1920-1930 jj. sizdiń otbasyńyz, ata-anańyzdyń, atalaryńyzdyń otbasy tárkileuge úshyrady ma? Sizdiń tuystaryńyzdyń biri qudalau kórdi me? Olardyń aty-jónin, tuǵan jylyn nemese shamamen jasyn, kásibin, túrǵylyqty jerin (oblys, audan, jergilikti jeri, auyl/selonyń nómiri nemese atauy) kórsetińiz?

Jauap: Bizdiń áulet tárkileuge úshyrady. Sol jyldary Meterbai atamyz, Alash ziyalylaryna qoldau kórsetkeni úshin qyzyldardyń qudalauyna úshyrady. Aqyry otbasyn aman alyp qalu maqsatynda Qytai jerine qonys audardy. Biraq qyzyldardyń úzyn qoly, Qytai eline de jetip, batyr babamyzǵa u berip, mert qyldy.

Súraq: Keńestik organdar olardy tárkileu men jer audarudyń qandai kishi sanatyna jatqyzǵan: iri baiǵa, kulakqa, jartylai baiǵa (ortasha), sharuaǵa nemese han, súltan tegine, patsha ákimshiligi qyzmetshisine, alashordashylar qataryna, din qyzmetshisine, kontrrevolyutsionerge?

Jauap: Iri  bai jáne Alashordashylar  qataryna jatqyzdy.

Súraq: Siz quǵyn-súrginge (repressiyaǵa) úshyraǵan adam turaly qandai málimetter bere alasyz (atyldy; qaida jer audaryldy, túrme nemese eńbekpen túzetu lagerinde boldy ma? jáne t.b.)

Jauap: Quǵyn súrginge úshyraǵan halyqtyn kóbisi jer audarylyp, túrmege nemese eńbekpen túzetu lagerine jiberildi. Qarsylyk kórsetkender atylyp, túǵan tuystary qúǵyn-súrginge úshyrady.

Súraq:  Tárkileu, jer audaru nemese qamauǵa alu qandai organdar men úiymdar tarapynan júzege asyrylǵanyn bilesiz be?

Jauap: Ol jaǵyn jaqsy bilmeimin. Biletin úlkenderdiń bári ómirden ótip ketti.

Súraq:   Tárkileu kezinde qansha mal jáne tórt túliktiń qandai túrleri  tárkilengenin bilesiz be?

Meterbai atamyz bolys bolatyn. Mal múlki kóp, auqatty adam bolǵan. Biraq atamyzdyń ieliginen qansha mal-múlik tárkilengenin tolyq bilmeimin. Biraq újymdastyramyz degen jeleumen Keńes ókimetiniń Qapal-Balasaz áskeri operatsiyasy kezinde jergilikti halyqtan  641 tai-qúnan, 364 túie, 108 búqa, 108 siyr, 603 aiǵyr barlyǵy 5621 maldy tartyp alǵany belgili.  Búl esepke alynǵany. Esepke alynbai aidap áketilip jatqany qanshama?

Súraq: Qandai múlik, zattar tárkilendi? Tárkilengen mal men zattar, múlik qaida nemese kimge berildi?

Jauap:   Quǵyn-súrgin jyldary bailyqtyń bári tonaldy. Qyrylǵany jolda qyrylyp qaldy da, aman qalǵandary soqa basyn súirep, Qytaiǵa baryp panalady.

Súraq: Quǵyn-súrginge úshyraǵan adamnyń otbasy turaly aityp berińizshi, jasy úlken tuystaryńyz Sizge qandai derekter, málimetter aitty? Eger sizdiń tuysyńyz “tárkilengen” nemese jer audarylǵan bolsa, onda tuysqanyńyzdyń jer audarylǵan uaqytyn (bilseńiz naqty kúnin, naqty kúnin bilmegen jaǵdaida shamamen uaqytyn) aityp ketseńiz. Otbasylyq arhivte saqtalǵan fotosuretter, hattar, anyqtamalar, shaǵymdar nemese basqa da qújattar bar ma?

Jauap: Fotosuretter, qújattar, anyqtamalar saqtalǵan joq.

Súraq: Siz jer audaru kezinde nemese basqa sebeptermen ashtyq pen aurudan qaitys bolǵan eresekter nemese balalar turaly aqparat bilesiz be? Jer audaryldy, kim túrǵylyqty jerinde qaldy. Múmkin Siz otbasynyń bir bóligin túraqty jerde qaldyrudyń sebebin biletin shyǵarsyz (ajyrasu, otbasyn panalaǵan jetim balalar jáne t. b.)?

Jauap:  Meterbai atamyz otbasymen birge Qytaiǵa qonys audarǵan bolatyn. Atamyz qyzyldardyn kolynan mert bolyp, sol elde jerlendi. Keiin janúyasy qaita qazaq eline oraldy. Meniń ákemniń ákesi Orynbai atamyz, yaǵni Meterbai bolystyń úly Qytaida tuylǵan bolatyn.

Súraq: Siz quǵyn-súrginge úshyraǵan túlǵalardyń memleket, resmi organdar tarapynan qudalau kórgen balalary men tuysqandary turaly aqparat bilesiz be? Olardyń keiingi taǵdyry qalai boldy? Olar qandai qiynshylyqtar men  qasiretti bastarynan ótkerdi?

Jauap: Meterbai bolystyń úrpaǵy Orynbai atamyz elge oralyp, kópjyldar boiy qúrylys salasynda eńbek etip, Jańa qúrylǵan auyldarda mektep salyp, qúrylystyń bas brigadiri boldy. Keiin júmys babymen Almaty qalasyna kelip túraqtalyp,  qalanyń biraz ǵimarattaryna restavratsiya júmystaryn júrgizdi. Soǵan orai artynan qalǵan úrpaqtarynyń barlyǵy Almaty qalasynda.

Súraq: Eger Siz jer audaru/jazalau (qamauǵa alu) /atu ornyn bilseńiz, búl turaly aityp ketseńiz. Jerleu ornyn kórsete alasyz ba?

Jauap: Ókinishke orai qúǵyn-súrginge úshyryǵan atamyzdyń qaida jerlengeni belgisiz. Ondai derekter joq.

Súraq: Sotsyz, tergeusiz atylǵan adamdar turaly bilesiz be? Habarsyz joǵalǵan adamdardyń esimderin bilseńiz, olar turaly aqparat aityp ketseńiz.

Jauap: Meterbai bolysqa qastandyq jasalynyp u berip óltirildi.

Súraq: Eger siz jer audarylǵan tuysyńyzdyń bosatylǵan, esepten shyǵarylǵan kúni, aqtau kúni jáne aqtaǵan memlekettik organ turaly aqparat bilseńiz, aityp ketseńiz. Quǵyn-súrginge úshyrap, tiri oralǵan adamnyń keiingi taǵdyry qalai boldy?

Jauap: Memlekettik organ tarapynan aqtalǵan qaǵaz kelgen joq.

Súraq: Quǵyn-súrginge úshyraǵan tuystaryńyz turaly jeke otbasylyq nemese resmi arhivten qandai da bir qújattar (jeke jazbalar, hattar, kúndelikter, ocherkter, tergeu isteri, zertteushilerdiń maqalalary, jariyalanǵan qújattar jinaǵynan alynǵan málimetter jáne t. b.) bar ma?

Jauap: Ondai qújattar joq.

Súraq: Eger sizdiń tuystaryńyz KAKSR/KSRO-dan shetelderge qashyp ketse, onda olardyń úrpaqtary qaida túrady? Olardyń sheteldegi taǵdyry turaly bilesiz be? Aityp ketseńiz. Olar Qazaqstanǵa qaita oraldy ma? Qai uaqytta qaityp keldi?

Jauap: Joǵaryda aitqandai, Meterbai bolys úrpaqtary ákeleri qaza tapqan soń, elge oraldy. Halyqqa qyzmet etip, aldymen Jarkent ońirinde qyzmet jasap, keiin Almaty qalasynda túraqtaldy.

Súraq: Sizdiń ata-babalaryńyz resmi bilik tarapynan (keńestik kezeńde nemese QR Táuelsizdik jyldarynda) aqtaldy ma?

Jauap: «Aqtaldy» degen qaǵaz alǵanymyz joq.

Súraq: Repressiyaǵa úshyraǵan tuystaryńyzǵa qatysty aqtau jáne  jáne máńgilik este qaldyru boiynsha oilaryńyz ben úsynystaryńyzdy aityp ketseńiz.

Jauap: Bizdiń atalarymyz qazaq egemendigi úshin kúres júrgizdi. Qanshamasy azappen óltirilip, mert boldy. Babalarymyzdyń jasaǵan eńbegi men kúresi úshin, keler úrpaq bilip júrip úmytpas úshin «Quǵyn-súrgin qúrbandary » atty sharalardyń ótui tiis dep oilaimyn.

Súraq: Kóptegen kózi ashyq, bilimdi bailardyń últ-azattyq qozǵalysqa, «Alash» partiyasyna qarjylai qoldau kórsetkeni belgili. Búl úshin olardyń ústinen qylmystyq ister qozǵalyp, qylmystyq jauapkershilikke tartyldy, olardyń maldary men basqa da múlikteri tárkilendi jáne taratyldy. Jer audaryldy. Siz osyndai faktilerdi bilesiz be? Bilseńiz, osy bir quǵyn-súrgin qúrbandary aqtaldy ma?

Jauap: Olar jaily kóp bilmeimin.

Súraq: Bailar, ortashalar erekshe qatygezdikpen qudalandy. Óitkeni olar bai, kulaktardy tap retinde joyu turaly odaqtyq zańnamaǵa sáikes qosymsha qudalandy. Eger iri bailar ústinen qylmystyq ister qozǵalyp, kem degende keibir protsessualьdyq ister júrgizilse, al jartylai bailar, ortashalar tipti zańsyz qamauǵa alyndy. Olar shartty sheshimder jáne partiya komitetterimen birlesip OGPU men militsiya organdary qúrastyrǵan auyldyq okrugterdiń, audandyq atqaru komitetteriniń tizimderi boiynsha qamauǵa alyndy. Olar eshqandai sanktsiyasyz, eshqandai sotsyz birneshe ai boiy tergeu izolyatorlarynda, oblys ortalyqtary men qalalardyń túrmelerinde ústaldy, onda keibireuler aurudan, ashtyqtan qaitys boldy. Auyldyq  okrugterdiń sheshimderimen jer audarylǵan bailar, moldalar men basqa da auyldaǵy bedeldi, elge yqpaldy adamdardy qart kisilerdiń aituynsha  OGPU, militsiya qyzmetkerleri jaqyn mańdaǵy jasyryn jerlerge aparyp atqany turaly jaǵdailar  da anyqtaldy.

Jauap: Ondai aqparat bilmeimin.

Súraq: Bailar OGPU men militsiya organdarynyń baqylauymen  ózge óńirlerge nemese Qazaqstannyń tys jerlerge jer audaryldy. Keibir oblystarda ashyq aspan astynda tikendi symmen qorshalǵan “bai qala” degen qúrylyp, onda tárkilengennen soń jer audarylatyn orny anyqtalǵanǵa deiin bailardyń otbasy músheleri ústaldy. Siz ózińiz túratyn óńirde osyndai faktilerdi bilesiz be? Búl másele óńirlik komissiyalar basshylyǵynyń erekshe baqylauyna alyndy ma? Aimaqtyq komissiyalar men olardyń júmys toptarynyń músheleri osy qújattardy izdeu jáne zertteu úshin audandarǵa bardy ma? Osy bir óte mańyzdy júmysqa audandyq, qalalyq jáne oblystyq arhivterdiń jauapty jáne qúzyretti qyzmetkerleri júmyldyrylǵan ba? Árbir óńir boiynsha tárkilengen, túrǵylyqty jerinen jer audarylǵan bailardyń, ortashalardyń  sany anyqtaldy ma?

Jauap: Ol turaly jaqsy bilmeimin.

Súraq: Ǵalymdardyń aituynsha, ortasha dáuletti adamdardy tárkileu turaly materialdar, auyldyq (auyldyq) okrugterdiń olardy jer audaru jáne qamauǵa alu turaly sheshimderi jáne basqa da qújattar audandyq arhivterde, eger berilse (oblysqa) – oblystyq arhivterde saqtalady. Óńirlik komissiyalardyń júmys toptary músheleri osy qújattardy izdep,  jáne anyqtap, zerdeledi me?

Jauap:  Ol  kisilerge qatysty ister ashyq derek kózderinen tabu qiyn. Sondyqtan qúpiya qújattardan qarastyru kerek.

Súraq: Sizdiń óńirde tárkileuge úshyraǵan bailar, ortashalar, sharualardyń qanshasy aqtalmaǵan?

Jauap: Ondai aqparat bilmeimin.

Súraq: Prezidenttiń Jarlyǵyn tolyqqandy iske asyru úshin, Sizdiń pikirińizshe, sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq zańdy jáne sayasi aqtau úshin memlekettik organdar men júrtshylyq qandai qosymsha sharalar qabyldauy tiis? Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn, onyń ishinde Qazaqstannyń bostandyǵy, táuelsizdigi jáne aumaqtyq tútastyǵy úshin kúreste erlik kórsetkenderdi halyq jadynda qaldyru maqsatynda ázirlenip jatqan memlekettik baǵdarlama úshin óz úsynystaryńyzdy berińiz (Jarlyqtyń 5-p. 2-t.).

Jauap: Újymdastyruǵa qarsy kóterilistiń  bolǵanyn, kóterilisshilerdi stalinshilderdiń ayausyz qyrǵanyn halyq  bilui kerek. Mektep, joǵary oqu ornyna arnalǵan oqulyqtarda, batyrlarymyzdyń erligi jazylyp, ataluy tiis. Sebebi, olar mal-múlikti talan-tarajǵa saluǵa qarsylyq bildirgen, aqyry sońynda kóterilisten  túk shyqpaitynyn bilip, el-júrtty aman alyp qalu úshin shet el asyryp, basyn báigege tikken batyrlar edi.

 

 

Súhbattasqan: Ibraiymjanov Qali  Túrdyǵazyúly.

Súhbat bergen: Meterbai bolystyń úrpaǵy, Meterbaev Auelьbek Maratúly.    Almaty oblysy, Ile audany,  Yntymaq auyly Erǵali Músaev kóshesi, № 72 úi

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 4
Біз үшін қастерлі есім
Halyq jady

Biz úshin qasterli esim

April 16, 2026
Саяқ болыс Бұланбайұлы
Halyq jady

Sayaq bolys Búlanbaiúly

April 15, 2026
Жапа шеккендер жадымызда
Halyq jady

Japa shekkender jadymyzda

April 6, 2026
Бөрібай (Ақсу-Бүйен) көтерілісінің құрбандары
Halyq jady

Bóribai (Aqsu-Búien) kóterilisiniń qúrbandary

April 3, 2026
Сартөбе көтерілісі
Halyq jady

Sartóbe kóterilisi

March 31, 2026
Тағдыр тәлкегі
Halyq jady

Taǵdyr tálkegi

March 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
Біз үшін қастерлі есім

Biz úshin qasterli esim

April 16, 2026

Шәкірт мақтанышына айналған

SHákirt maqtanyshyna ainalǵan

April 16, 2026

Жаркент уезі (1926 жылғы мәлімет бойынша)

Jarkent uezi (1926 jylǵy málimet boiynsha)

April 16, 2026

Елдіктің жолы

Eldiktiń joly

April 16, 2026

Саяқ болыс Бұланбайұлы

Sayaq bolys Búlanbaiúly

April 15, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2025. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • Қазақ
  • توتە جازۋ
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz