Qazaq saharasyna aty shuly, qanqúily Qazan tóńkerisi ornaǵanǵa deiin júzdi qaiyryp, myńdy aidaǵan, sal-seriligimen eldi auzyna qaratqan bolys Pyshan Jálmendeúly (1884-1921 j.j.) jazyqsyz jalanyń qúrbany bolyp, 1921 jyl Taldyqorǵannyń túrmesine qamalǵanda jary Qaishaǵa arnaǵan qamyǵu jyrynda: «Serdaly, sen de aman bol, qairan Sayaq, jylaimyn uaiym qyp senderdi ayap. Ókimettiń baiqasań zańy qatty, men ketkesin senderge túr ǵoi tayap», – dep taǵdyry ortaq, syry bir qos zamandasyń ásire belsendi bolьshevikterdiń qyzyl jaǵalysy men jergilikti sholaqetek atqa minerlerdiń óktemdiginen saqtandyrady. Qapastaǵy Pyshan óz basynan keshken qiyndyqqa súiene otyryp, joǵarydaǵy oiyn ayaushylyqty bilmeitin qyzyl ókimettiń «Ayaǵyń bir nárseden taiyp ketse, túri joq jiberetin eshkimdi ayap», – dep tolyqtyratyny taǵy bar. Iá, sol tústaǵy aq almastyń júzindei lypyldaǵan zamana qúbylysyn, uaqyt tamyryn dóp basa bilgen jáne dala qazaǵynyń basyna úiiriletin, kózdi jasqa, kókirekti sherge toltyratyn qanqúily náubettiń zardabyn kóregen jandai boljai bilgen Pyshan sazgerdiń zamandasy, syrlasy Serdaly men Sayaqtyń aldaǵy talaily taǵdyryna bildirgen topshylauy kóp uaqyt ótpei-aq aina-qatesiz shyndyqqa ainalady. Eń aldymen, qyzyl jaǵalylar tyqyry Serdaly qajyǵa tayanyp, ústem tap ókili bai, dindar qajy ári el bilegen bolys degen jeleumen ár taraptan árqily túrtpek bastalady.
Biliktegilerdiń ústi-ústine qaradai soqtyǵysuynan zárezap bolǵan Serdaly qajy auyl aqsaqaldarymen aqyldasa kelip, jasynyń úlǵaiǵandyǵyn jeleu etip bolystyń tizginin nemere inisi Sayaqqa beredi. Alaida 1925 jyldan bastap Qazaqstandaǵy ólkelik partiya komitetiniń hatshysy qyzmetin qandy-qasap jaǵdaida atqarǵan F. Goloshekin I. Stalinniń kelisimi arqasynda qazaq jerinde «Kishi qazan» sayasatyn bet-júzge qaratpai iske asyruǵa kirisedi. Ádette revolyutsiya ústemdik qúrǵan jerde naqaqtan qan tógileri, qoldaǵy bar bailyq ataulynyń tárkileneri, jazyqsyz jandarǵa quǵyn-súrgin bastalary beseneden belgili. Araǵa úsh jyl salyp, 1928 jyly etek-jeńi keń qazaq dalasynyń ár óńirinde ómir keship kelgen, belgili dárejede mal men qazyna múlikke ie bolyp otyrǵan, el arasynda yqpaly bar myńdaǵan bai adamdar arnaiy tizimge alynyp, mal-múlki ortalyq qazyna úshin kámpeskelenedi. Tútqyndalyp, jauapqa tartylady. Otbasymen túgel derlik basqa óńirlerge eriksizden kóshiriledi.
Mine, sol tústa qabyrǵaly Qaratal óńirinen sol qara tizimge qajy aǵasynan bolystyq lauazymyn qabyldap alǵan Sayaq Búlanbaiúly da iligedi. Biz 2015 jyly oblys ákiminiń qoldauymen jaryq kórgen «Qaratal aqtańdaǵy» tarihi-tanymdyq kitaptaǵy «Bar jazyǵy bolys bolǵany» jazbamyzda basy dauǵa qalǵan, óristegi myńǵyrǵan maly men túrmystyq múlki tárkileuge túsken qarataldyq bolys Saqbai Tilegenovtyń osyndai auyrtpalyqqa tap boluy jaily bayandaǵan edik. Tanymal jazushy J. Ahmadidiń «Qazaqstan Zaman» gazetindegi «Múraǵat – arhiv sóilese» maqalasynda QR memlekettik ortalyq últtyq arhivinde 1928-1930 jyldary Qazaqstan boiynsha «kompeskige» ilingen bailardyń tárkilenip alynǵan mal-múlkine qatysty qújattar arasynan Qaratal audanyna tiesili túsy sipattalady. Sol qújattyń jeke keste kúiindegi núsqasyna súienip, Saqbai men Sayaqqa qatysty málimetterdi oqyrmanǵa úsynǵan edik. Onda Sayaq bolystyń otbasy músheleriniń sany, onyń eresegi men balalary, jalpy kámpeskeleuge dep úiǵarylǵan mal sany 545 (jylqy, túie, iri qara, maida maldy qamtidy) dep kórsetilgen. Múnymen birge baǵalau qúny 900 som túratyn eki kiiz úi men qys qystaityn saz balshyqtan qúiylǵan úii de qosa tirkelgen. Janat aǵamyzdyń shań basqan arhivten anyqtaǵan múraǵattyq qújatynda (4 qor, 1 jazba, № 103 is) biz sóz etip otyrǵan Sayaq jáne Saqbai bolyspen qatar qara tizimge ilingen qarataldyq A. Diqambaev, B. Abylaihanov syndy auqatty jandardyń esimderi de atalady. Múndai jankeshtilik eńbegi úshin Janat aǵamyzǵa aitar alǵysymyz sheksiz.
Tekti áulet sanalatyn Serdaly qajynyń nemeresi Biken apanyń «Ómir belesteri» (2003 j.) kitabyndaǵy «Balalyq shaq» bólimindegi esteligi men jurnalist, aqyn Gúlaiym qaryndasymyzdyń «Táken Sayaqúly kim edi?» maqalasyndaǵy Saqmyrza Júndibaev qariyanyń aitqan deregine súienip taratqan málimetke júginsek, úkimet tarapynan mal-múlki tárkilengen Sayaq bolys ta jer audarylyp, quǵynǵa úshyraidy. Búl azdyq etkendei, jergilikti bilik Serdaly qajyny balasy Yrym (Bikenniń ákesi) men Sayaq bolystyń úly Tákenniń (Táńirbergen) izine sham alyp túsedi. Yrym 1928-1929 jyldardaǵy kámpeskeniń túsyndaǵy asyra silteushiliktiń saldarynan kináli dep tanylyp, Almaty túrmesine qamalady. Bikenniń anasynyń kúieuine keshirim jasau úshin 1930 jyly joǵarǵy organǵa jazǵan aryzy negizinde últ janashyrlary O. Jandosov, T. Tastemirov, Q. Qúdaiqúlúlynyń arasha túsip, kómektesuiniń arqasynda Yrym aqtalyp shyǵady. Elge oralǵasyn túraqtai almai, qyrǵyz asyp, Bishkekti panalaidy. Keiinde Bórlitóbege kóshedi. Túrmys auyrtpalyǵymen Balqash qalasyn mekendeidi. Búl jerde de izine quǵyn túsedi. Qamauǵa alynady. Aqyry auruǵa shaldyǵyp, kóz júmady. Al Sayaqúly Tákenge kelsek, 1930 jyly bolys, bai balasy bolǵany úshin jer túbindegi Orynborǵa aidalady. Abaqtyda otyrady. Sottalǵan jerinen júmysqa berilgendigi men tártipti minezi úshin merziminen búryn aqtalyp shyǵady. Qazaqstanǵa oralyp, SHu qalasyndaǵy temirjol mekemesinde júmys isteidi. SHańyraǵy shattyqqa kenelip, qos úly Dolda men Sámen dúniege keledi. Bertinde elge oralyp, 1953 jyly qazirgi Qarabúlaq kentine qarasty Abai atyndaǵy újymsharda shopan bolyp eńbek etedi. Qatarynyń aldy, óndiris ozaty atanady. Óristi aqtyly qoiǵa toltyrady. Zeinet jasyna tolǵan soń ata-babasynyń tuǵan topyraǵyna – Qaratalǵa oralady. Úly Doldanyń kindiginen taraǵan úl men qyz – Ádil, Bolat jáne Ǵanijamal atty nemereniń qyzyǵyn kóredi. Áiteuir, ne kerek, atasy men ákesi úshin balasy jazǵyrylǵan qiyn kúnder birtindep artta qalady. Búkil álemdi qaharymen dúrliktirgen KSRO-nyń siresken múzdai solaqai sayasaty eń aldymen jylymyq, al keiinde jariyalylyq jelimen, demokratiya úrdisimen jibidi. Elimiz babalar ańsaǵan Táuelsizdikke qol jetkizedi. El júreginde máńgi saqtalǵan batyr men qolbasshylarymyz, bi men sheshenderimiz, aqyn, sazgerlerimizdiń esimderi (qatarynda myńǵyrǵan mal aidaǵan bai men júrtqa shapaǵaty tigen bolys pen súltandar da bar) áspettelip, halyqtyq qúrmet kórsetile bastady. SHúkir deimiz Allaǵa!
Qarasha QARAMAN,
ólketanushy, jurnalist.
Qaratal audany.
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №130.2020. -4 b.
