بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن اڭىزعا اينالعان 1930-1932 جىلدار ارالىعىنداعى كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىن جايپاپ وتكەن جوسپارلى قىرعىنعا دا وتكەن اقپان ايىندا 70 جىل تولىپتى. زامان-اي، دەسەڭىزشى…
مەن سول جىلداردىڭ بارلىق وقيعاسىنىڭ كۋاسىمىن. قايىسپاي، قارسى تۇرعان قايسار باتىرى دەسە دە بولادى. وندايلاردىڭ قازىرگى كۇنى اۋدانىمىزدا كوزى تىرىلەرى وتە از. مەن بىلەتىندەردەن: كالپەدە – الپان بايعازىۇلى، قۇمتوبەدە – قۇرمانعالي قالبايۇلى، ورتامەشكەيدە – نۇرجان جۇمانۇلى، جاڭاتالاپتا – تولەگەن سەكسەنبايۇلى، بەرتاي ارىنوۆ، ابدىعالي تەرگەۋسىزۇلى، ۇشتوبەدە – ورىنباسار بۇيرەكبايۇلى، جۇماش ديحانبايۇلى، رىسباي بەيسەنبايۇلى، بىرلىكتە – ءلاتىپ عيساۇلى، قاراجيدەدە – جيەنباي جيىندىۇلى، سارسەنباي ءمۇحاماديۇلى، رۋباي جاقانبايۇلى، وشان ءۋاليۇلى، تاعى-تاعى وسىلارداي قاداۋ-قاداۋلارى.
جوسپارلى دەۋىمنىڭ سەبەبى، كوشپەندى قازاق حالقىن وتىرىقشىلدىققا اينالدىرىپ، كولحوز ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مالدارىن تارتىپ الدى. ءسويتىپ، اتامەكەنىنەن ايىردى. بۇل ناۋقاننىڭ وت-جالىنى قازاق دالاسىنىڭ بىردە-ءبىر ەلدى-مەكەنىن شارپىماي وتپەگەنى تاريحتان بەلگىلى. دەگەنمەن، ەكى رۋلى ەلدىڭ اتامەكەنىنەن تۇگەلدەي جەر اۋدارىلعانىن ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلە بەرمەس كەيىنگى ۇرپاقتىڭ. تومەنگى قاراتال وزەنىنىڭ بالقاش ايدىنىنا بارىپ قۇياتىن ءوڭىرىن سارىەسىك-اتىراۋ دەيدى. سول وزەننىڭ وڭى مەن سولىن كومكەرىپ جاتقان ۇشى-قيىرى جوق باتىستىڭ ءبىر مەملەكەتى سىيىپ كەتەردەي ءبىر بولىگىن جالايىردىڭ ارىقتىنىم، بايشەگىر دەيتىن ەكى اتاسىنىڭ 70 پايىزى مەكەندەيتىن. 1929-1930 جىلدار اراسىندا جەرگىلىكتى بيلىك «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەپ مالىن جيناپ الدى. ال 1931-1932 جىلدار ارالىعىندا جاڭا ۇيىمداسقان كۇرىش سوۆحوزىنا جۇمىسشى كەرەك دەپ حالىقتى ەرىكسىز اتا-مەكەنىنەن بوستىردى. وسىنىڭ سالدارى 1500 ۇيدەن تۇراتىن ەكى رۋلى ەلدىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەپ سوقتى. سول 1933 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلدىڭ ەستيار جاناشىرى كىلتباي ءتىرى قالعاندارىن جيناپ، تۋعان جەرگە قاراي كوش باستاعانىندا نەبارى 300-گە جەتەر-جەتپەس ءتۇتىن جينالعان. مەكەنىنە قايتىپ ورالعان 300 ۇيدەن كيروۆ، ءجاڭاوندىرىس، كوپبىرلىك كولحوزدارى ۇيىمداسقان بولاتىن. ال قالعان تارىداي شاشىلعان 1200 ءتۇتىننىڭ كەم دەگەندە 60 پايىزىنان استامى سوناۋ قاراتالدىڭ قۇيعانىنان باستالاتىن قارا جولدىڭ، ۇشتوبەنىڭ بويىندا جۇتقا ۇشىراعان قويداي جۋساپ قالا بەردى.
قىرعىننىڭ كوكەسى ۇشتوبەنىڭ باستوبە، №4/وسو/، كاراتالستروي (فرۋنزە)، مياسوكومبينات، №3(پريمورەتس)، اتتى ەلدى-مەكەندەردە بولدى. باسىندا پاناسى، اۋزىندا اسى جوق ادامدار جوعارىداعى اتتارى اتالعان ەلدى مەكەندەر مەن ەت كومبيناتىنىڭ اراسىندا ادامنىڭ ولەكسەسىنەن اياق الىپ جۇرە المايتىن جاعدايعا جەتكەنىن كوزىمەن كورگەندەردىڭ بىرەۋىمىن. اسىرەسە №4 وسو وكتيابر دەپ اتالاتىن وسى بولىمشەگە ءبىزدىڭ تومەندەگى (ارىق پەن بايشەگىر) ەكى ەلدى مەكەننىڭ بوسقىندارى شوعىرلانعان بولاتىن. سولاردىڭ 70 پايىزىنا جۋىعى مەرت بولدى. ولاردىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەم، باۋىرىم، اكەمنىڭ ۇلكەن اعاسىنىڭ ءۇش جاننان تۇراتىن وتباسى تۇگەلىمەن وپات بولدى. ارىسىن ايتسام، دۇيسەمباي، قوڭىر بالالارىنان تۇراتىن بايمىرزانىڭ 45 ۇيىنەن ەل ەسىن جيعاننان كەيىنگى ەسەپ بويىنشا 15-20 ۇيگە تولار-تولماستاي قالعان. قىتاي اسقاندارى، سسسر-ءدىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىنا ورىن تەپكەندەرى جوق. ول جاعىنان كۇمانىم دە جوق. دەمەك، 20-30 ءۇيدىڭ ادامدارىنىڭ سۇيەگى №4 وسو كولحوزىنىڭ سيىر بازىنىڭ استىندا كومۋلىسى از، كومۋسىزى كوپ قالپىندا قالا بەرگەن. بۇل مەن بىلەتىن ارىقتىڭ قاۋىسىنىڭ ءبىر اتاسىنىڭ سانى عانا. ال ماساباي، مىرزاباي، ورازباي، تاڭاتاقتاردىڭ، بايشەگىردىڭ بايبىشە-توقال، ابىز-قوبىزىنان قانشاسىنىڭ وپات بولعانىن كىم ەسەپتەپتى؟!
بۇل تومەندەگى ەكى ەلدەن باسقا جەتىجال، ارالقۇم، ءۇش مولانى قىستاپ، جايلايتىن كۇشىك، انداس، كالپە، اتالارىمىزدىڭ بالالارى الدىنداعى مالدىڭ ءبارىن تارتىپ العاننان كەيىن، مالدىڭ سوڭىنان بوسىپ، ۇشتوبەگە توگىلەدى ەمەس پە؟! باستارىنا پانا، اۋىزدارىنا اس تاپپاي، ولاردىڭ قانشاسىنىڭ مەرت بولعانىن ءبىر قۇدايدان باسقا كىم ءبىلىپتى؟! قىسقاسىن ايتقاندا، قازىرگى وكتيابر مەن كيىز ءۇي فابريكاسىنىڭ ارالىعى سول جىلدارداعى جازىقسىز قىرىلعان جانداردىڭ مۇردەسى دەۋگە بولادى. سول توڭىرەكتەن توپىراق الۋعا كەتپەن ۇرساڭ، ادامنىڭ سۇيەگىنە تاپ بولاسىڭ. وقيعانى كوزىمەن كورىپ، موينىمەن كوتەرگەندەر بۇگىنگى كۇنى نەكەن-ساياق، قاداۋ-قاداۋى عانا قالدى. ال بۇگىنگىلەر قۇلاعىمەن ەستىگەنى بولماسا، جان دۇنيەسىمەن سەزىنبەيدى. دەمەك، «ەستىمەگەن ەلدە كوپ، كورگەندەردىڭ كوزى جوق» دەگەن عوي. ەلىمىز ەگەمەندىك العان ون جىلدىڭ ىشىندە وسى وقيعا جونىندە ونناس استام ماقالا جازىپ، سول جىلدارى كەتكەن ەسەمىزدى ەلدىڭ وسكەلەڭ ورەنىنىڭ، ءىس باسىنداعى زيالى ازاماتتاردىڭ ەستەرىنە سالۋدامىن. بىراق قورىتىندى جوق. ەشكىمنىڭ وي-ساناسىنا كىرىپ شىقپايتىن سىڭايلى. وسى ورايدا 26.06.1993 جىلى «قاراتال» گازەتىنىڭ №26 سانىندا جارىق كورگەن «ءومىرى ەستەن كەتپەس» دەگەن ولەڭىمنەن ءۇزىندى كەلتىرە كەتۋدى ءجون كوردىم:
مىڭ توعىز ءجۇز وتىزىنشى جىل ەدى،
ءبىزدىڭ ەلگە قوجبان دەگەن جىن كەلدى.
گولوشەكين جوعارىدان ايتتى دەپ،
قونىسىنان بوسىتتى عوي ەكى ەلدى.
مىڭ توعىز ءجۇز وتىز ەكىنىڭ كوكتەمى،
بالا ەدىم، كورمەگەنىم كوپ ەدى.
اكەم مارقۇم جىراق قالماي تۋىستان،
كوپ قورلىقپەن ۇشتوبەگە اپ كەلدى.
ۇلدى، قىزدى ءبىر انادان بەسەۋ ەك،
يت قورلىقپەن ۇشتوبەگە جەتىپ ەك.
وپات بولدى، ۇلكەن ۇل مەن كەنجە قىز،
اكەمدى دە سول توبەگە جەرلەدىك.
انام جەسىر، ءوزىم جەتىم بوپ ءوستىم،
جەتىمدىكتى ءبىر باسىمنان كوپ كەشتىم.
ەسىمە السام، ءوز-وزىمنەن قورلانام،
كۇل-قوقىستان تەرىپ جەگەن «جەمتىكتەن».
جالاڭ اياق، شاركەيسىز دە قار كەشتىم،
اشتىق جەڭىپ، كەيدە اداستىم بار ەستەن.
ەرتەڭگىسىن كوز اشقانمەن ويانىپ،
بولدى كۇندەر كۇدەر ۇزگەن ءار كەشتەن.
بۇل جاعداي سول جىلدارى ميلليونداعان قازاق بالاسىنىڭ باسىنان ءوتىپ جاتقان وقيعا بولاتىن. بيىل سول قاسىرەتتى ۇشان-تەڭىز، 3 ميلليوننان استام قازاقتىڭ عۇمىرىن جويىپ كەتكەن جوسپارلى قىرعىنعا 22 اقپاندا 70 جىل تولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى جەر-جەرلەردە ەسكە الۋ كەشتەرى، جيىندار ءوتىپ، جوعارعى ورىنداردان، ۇكىمەتتەن، جەرگىلىكتى اكىمدەردەن سول وپاتتىڭ قۇرباندارىنا ارنايى، وقيعا ورىن العان جەرلەرگە ەسكەركتىش ورناتۋ قاجەتتىلىگى تۋعانىن ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ جاتىر. ولاي بولسا، بىزگە دە نەگە سولاي جاساماسقا؟ اۋدانىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە سول جىلداردىڭ زاردابىن شەككەندەردىڭ كوزى تىرىلەرى وسى ۇسىنىسقا نەگە ءۇن قوسپاسقا؟ سونداي ءبىر قورىتىلعان ۇسىنىسپەن اۋداننىڭ اكىمىنە، ماسليحاتىنا شىقپاسقا نەمەنە دەگەن وي سەنىمدەمىن.
سەيداحمەت قوسجانۇلى،
اۋداننىڭ كونە كوز قارتى.
قاراجيدە اۋىلى.
«قاراتال» گازەتى، 12.04.2002 ج.
جاريالاندى. -الماتى: قارامان ق. قاراتال اقتاڭداعى: تاريحي-تانىمدىق كىتاپ – «توعاناي ت». 2015. -240 ب. -110-113 ب.











