Búgingi úrpaq úshin ańyzǵa ainalǵan 1930-1932 jyldar aralyǵyndaǵy keń-baitaq qazaq dalasyn jaipap ótken josparly qyrǵynǵa da ótken aqpan aiynda 70 jyl tolypty. Zaman-ai, deseńizshi…
Men sol jyldardyń barlyq oqiǵasynyń kuásimin. Qaiyspai, qarsy túrǵan qaisar batyry dese de bolady. Ondailardyń qazirgi kúni audanymyzda kózi tirileri óte az. Men biletinderden: Kálpede – Alpan Baiǵazyúly, Qúmtóbede – Qúrmanǵali Qalbaiúly, Ortameshkeide – Núrjan Júmanúly, Jańatalapta – Tólegen Seksenbaiúly, Bertai Arynov, Ábdiǵali Tergeusizúly, Úshtóbede – Orynbasar Búirekbaiúly, Júmash Dihanbaiúly, Rysbai Beisenbaiúly, Birlikte – Látip Ǵisaúly, Qarajidede – Jienbai Jiyndyúly, Sársenbai Múhamádiúly, Rubai Jaqanbaiúly, Oshan Uáliúly, taǵy-taǵy osylardai qadau-qadaulary.
Josparly deuimniń sebebi, kóshpendi qazaq halqyn otyryqshyldyqqa ainaldyryp, kolhoz úiymdastyru úshin eń aldymen maldaryn tartyp aldy. Sóitip, atamekeninen aiyrdy. Búl nauqannyń ot-jalyny qazaq dalasynyń birde-bir eldi-mekenin sharpymai ótpegeni tarihtan belgili. Degenmen, eki ruly eldiń atamekeninen túgeldei jer audarylǵanyn biri bilse, biri bile bermes keiingi úrpaqtyń. Tómengi Qaratal ózeniniń Balqash aidynyna baryp qúyatyn óńirin Saryesik-Atyrau deidi. Sol ózenniń ońy men solyn kómkerip jatqan úshy-qiyry joq batystyń bir memleketi syiyp keterdei bir bóligin Jalaiyrdyń Aryqtynym, Baishegir deitin eki atasynyń 70 paiyzy mekendeitin. 1929-1930 jyldar arasynda jergilikti bilik «Asyra silteu bolmasyn, asha túyaq qalmasyn» dep malyn jinap aldy. Al 1931-1932 jyldar aralyǵynda jańa úiymdasqan kúrish sovhozyna júmysshy kerek dep halyqty eriksiz ata-mekeninen bostyrdy. Osynyń saldary 1500 úiden túratyn eki ruly eldiń jappai qyryluyna ákep soqty. Sol 1933 jyldyń kókteminde eldiń estiyar janashyry Kiltbai tiri qalǵandaryn jinap, tuǵan jerge qarai kósh bastaǵanynda nebári 300-ge jeter-jetpes tútin jinalǵan. Mekenine qaityp oralǵan 300 úiden Kirov, Jańaóndiris, Kópbirlik kolhozdary úiymdasqan bolatyn. Al qalǵan tarydai shashylǵan 1200 tútinniń kem degende 60 paiyzynan astamy sonau Qarataldyń Qúiǵanynan bastalatyn qara joldyń, Úshtóbeniń boiynda jútqa úshyraǵan qoidai jusap qala berdi.
Qyrǵynnyń kókesi Úshtóbeniń Bastóbe, №4/OSO/, Karatalstroi (Frunze), Myasokombinat, №3(Primorets), atty eldi-mekenderde boldy. Basynda panasy, auzynda asy joq adamdar joǵarydaǵy attary atalǵan eldi mekender men et kombinatynyń arasynda adamnyń óleksesinen ayaq alyp júre almaityn jaǵdaiǵa jetkenin kózimen kórgenderdiń bireuimin. Ásirese №4 OSO Oktyabrь dep atalatyn osy bólimshege bizdiń tómendegi (Aryq pen Baishegir) eki eldi mekenniń bosqyndary shoǵyrlanǵan bolatyn. Solardyń 70 paiyzyna juyǵy mert boldy. Olardyń ishinde meniń ákem, bauyrym, ákemniń úlken aǵasynyń úsh jannan túratyn otbasy túgelimen opat boldy. Arysyn aitsam, Dúisembai, Qońyr balalarynan túratyn Baimyrzanyń 45 úiinen el esin jiǵannan keiingi esep boiynsha 15-20 úige tolar-tolmastai qalǵan. Qytai asqandary, SSSR-diń basqa respublikalaryna oryn tepkenderi joq. Ol jaǵynan kúmánim de joq. Demek, 20-30 úidiń adamdarynyń súiegi №4 OSO kolhozynyń siyr bazynyń astynda kómulisi az, kómusizi kóp qalpynda qala bergen. Búl men biletin Aryqtyń Qauysynyń bir atasynyń sany ǵana. Al Masabai, Myrzabai, Orazbai, Tańataqtardyń, Baishegirdiń Baibishe-Toqal, Abyz-Qobyzynan qanshasynyń opat bolǵanyn kim eseptepti?!
Búl tómendegi eki elden basqa Jetijal, Aralqúm, Úsh molany qystap, jailaityn Kúshik, Andas, Kálpe, atalarymyzdyń balalary aldyndaǵy maldyń bárin tartyp alǵannan keiin, maldyń sońynan bosyp, Úshtóbege tógiledi emes pe?! Bastaryna pana, auyzdaryna as tappai, olardyń qanshasynyń mert bolǵanyn bir Qúdaidan basqa kim bilipti?! Qysqasyn aitqanda, qazirgi Oktyabrь men Kiiz úi fabrikasynyń aralyǵy sol jyldardaǵy jazyqsyz qyrylǵan jandardyń múrdesi deuge bolady. Sol tóńirekten topyraq aluǵa ketpen úrsań, adamnyń súiegine tap bolasyń. Oqiǵany kózimen kórip, moinymen kótergender búgingi kúni neken-sayaq, qadau-qadauy ǵana qaldy. Al búgingiler qúlaǵymen estigeni bolmasa, jan dúniesimen sezinbeidi. Demek, «Estimegen elde kóp, kórgenderdiń kózi joq» degen ǵoi. Elimiz egemendik alǵan on jyldyń ishinde osy oqiǵa jóninde onnas astam maqala jazyp, sol jyldary ketken esemizdi eldiń óskeleń óreniniń, is basyndaǵy ziyaly azamattardyń esterine saludamyn. Biraq qorytyndy joq. Eshkimniń oi-sanasyna kirip shyqpaityn syńaily. Osy oraida 26.06.1993 jyly «Qaratal» gazetiniń №26 sanynda jaryq kórgen «Ómiri esten ketpes» degen óleńimnen úzindi keltire ketudi jón kórdim:
Myń toǵyz júz otyzynshy jyl edi,
Bizdiń elge Qojban degen jyn keldi.
Goloshekin joǵarydan aitty dep,
Qonysynan bosytty ǵoi eki eldi.
Myń toǵyz júz otyz ekiniń kóktemi,
Bala edim, kórmegenim kóp edi.
Ákem marqúm jyraq qalmai tuystan,
Kóp qorlyqpen Úshtóbege ap keldi.
Úldy, qyzdy bir anadan beseu ek,
It qorlyqpen Úshtóbege jetip ek.
Opat boldy, úlken úl men kenje qyz,
Ákemdi de sol tóbege jerledik.
Anam jesir, ózim jetim bop óstim,
Jetimdikti bir basymnan kóp keshtim.
Esime alsam, óz-ózimnen qorlanam,
Kúl-qoqystan terip jegen «jemtikten».
Jalań ayaq, shárkeisiz de qar keshtim,
Ashtyq jeńip, keide adastym bar esten.
Erteńgisin kóz ashqanmen oyanyp,
Boldy kúnder kúder úzgen ár keshten.
Búl jaǵdai sol jyldary milliondaǵan qazaq balasynyń basynan ótip jatqan oqiǵa bolatyn. Biyl sol qasiretti úshan-teńiz, 3 millionnan astam qazaqtyń ǵúmyryn joiyp ketken josparly qyrǵynǵa 22 aqpanda 70 jyl tolyp otyr. Osyǵan bailanysty jer-jerlerde eske alu keshteri, jiyndar ótip, joǵarǵy oryndardan, Úkimetten, jergilikti ákimderden sol opattyń qúrbandaryna arnaiy, oqiǵa oryn alǵan jerlerge eskerktish ornatu qajettiligi tuǵanyn másele etip kóterip jatyr. Olai bolsa, bizge de nege solai jasamasqa? Audanymyzdyń ár túkpirinde sol jyldardyń zardabyn shekkenderdiń kózi tirileri osy úsynysqa nege ún qospasqa? Sondai bir qorytylǵan úsynyspen audannyń ákimine, maslihatyna shyqpasqa nemene degen oi senimdemin.
Seidahmet QOSJANÚLY,
Audannyń kóne kóz qarty.
Qarajide auyly.
«Qaratal» gazeti, 12.04.2002 j.
Jariyalandy. -Almaty: Qaraman Q. Qaratal aqtańdaǵy: tarihi-tanymdyq kitap – «Toǵanai T». 2015. -240 b. -110-113 b.
