بۇگىندە بالاپانوۆ كوشەسىنىڭ بويىنا ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ عيماراتى مەن «جاستار» ستاديونى، جۋرناليستەر ءۇيى، جاستارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى، «جاستار» ساياباعى، كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر ورنالاسقان. زاماناۋي، قالا كەلبەتىنە ءسان بەرگەن سالتاناتتى عيماراتتار دا وسى كوشەنىڭ بويىنا سالىنۋدا. سونىمەن قاتار، «جاستار» سپورت كەشەنى مەن وقۋشىلار سارايى، استانا كوشەسىنىڭ بويىنداعى سالتانات سارايى، كورمە كەشەنى، ب. ريموۆا اتىنداعى تەاتر، ءاشىم بايكەنوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى مۋزىكا مەكتەبى مەن №28 ورتا مەكتەپكە باراتىنداردىڭ ءبارى بالاپانوۆ كوشەسىمەن وتەدى.
جاسىراتىنى جوق، قالاداعى ماڭىزدى كوشەلەردىڭ ءبىرىنىڭ اتى بەرىلگەن جۇماحان بالاپانوۆتى اعا بۋىن وكىلدەرى كوپ بىلگەنىمەن، وسى كوشەنى بويلاپ، بولاشاق ارمانىن ۇشتاپ، جىگەرىن جەتىستىگىمەن جەتىلدىرىپ جۇرگەن جاستار، ستۋدەنتتەر، وقۋشىلار جاعى كوپ بىلە بەرمەيدى. سول ءۇشىن ءبىز الدىمەن وقىرماندارعا اتالعان تۇلعانىڭ كىم بولعانى، ەل ءۇشىن قانداي قىزمەت ىستەگەنى، تاعى دا باسقا قىرلارى تۋرالى قىسقاشا اقپارات بەرە كەتكەندى ءجون كوردىك.
«ءوز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى» دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆ ايتقانداي، جۇماحان بالاپانوۆ – ءوز ەلى ەسكەرگەن، ەلى ءۇشىن ەمىرەنە ەڭبەك ەتكەن دارا تۇلعالاردىڭ ءبىرى. تۇتاس ءومىرىن تۋعان ولكەسىنىڭ بىرلىگى، تۇتاستىعى، وركەندەپ-ءوسۋى، وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى مەن ءبىلىمدى جاستاردى تاربيەلەۋگە ارناعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، عىلىم، ءبىلىم سالاسىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوسقان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، عالىم. ەل ەسىنەن كەتپەيتىن ەلەۋلى ەسىمنىڭ ءبىرى. ول 1920 جىلى الاكول اۋدانىنىڭ، قىزىلاشى اۋىلىندا تۋعان. 1930 جىلى اكەسى قايتىس بولعاننان كەيىن توعىز جاسار جۇماحان اناسى ءبيبىجامالدىڭ ورنىنا الاكول اۋدانىنداعى كوسسور كولىنەن اس تۇزىن وندىرەتىن ءوندىرىس ورنىندا العاشقى ەڭبەك جولىن باستايدى.
ءومىردىڭ سان سوقپاعىنان وتكەن بولاشاق قايراتكەر 1932 – 1936 جىلدارى قارابۇلاق بالالار ۇيىندە، كەيىننەن ءۇشارال قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا ءتالىم الىپ، سونداعى اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە وقيدى. 1940 جىلى كۇزدە ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ، ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ، 1945 جىلدىڭ اياعىندا زاپاستاعى كاپيتان بولىپ ەلىنە ورالادى. وسىدان كەيىنگى ءومىر جولى دا سان سوقپاقپەن ءورىلدى. ايتالىق، 1945 – 1949 جىلدارى الاكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى، كەيىن كادر جونىندەگى حاتشى، اۋداننىڭ ەكىنشى حاتشىسى سياقتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. قىزمەتپەن قاتار، بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانىپ، الماتى اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ الادى.
ونىڭ بويىنداعى تالانتتى ءدوپ باسقان باسشىلىق وسىدان بىلاي وعان جاۋاپتى قىزمەتتەردى جۇكتەي باستادى. 1951–1953 جىلدارى كەربۇلاق (گۆارديا) اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى، 1953–1956 جىلدارى كوكسۋ (كيروۆ) اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ، سول اۋدانداردىڭ وركەندەپ-ءوسۋى ءۇشىن بارىن سالدى. 1958 جىلدىڭ كۇزىندە ماسكەۋ قالاسىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىلدى. بۇل ورتا ونىڭ سول تۇستاعى ءىرى قايراتكەرلەرمەن تانىسىپ، بولاشاق قىزمەتى ءۇشىن سانالىق تۇرعىدا جەتىلۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. اتالعان وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ 1960 جىلى الماتى وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىن باسقارسا، 1961 جىلى تالدىقورعان قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى بىرنەشە ەلدى مەكەندى بىرىكتىرگەن تالدىقورعان پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. دەمەك، بۇگىنگى تۇرلەنگەن تالدىقورعاننىڭ كەلبەتىنىڭ ايشىقتالۋىنا ءاۋ باستا ەرىنبەي ەڭبەك ەتكەن ءىرى تۇلعانىڭ ءبىرى جۇماحان بالاپانوۆ دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولمايدى.
سول كەزدەگى جاڭا باستامانىڭ جەمىسىن بۇگىنگى قالالىقتار كورىپ كەلەدى. سودان كەيىن وسى قىزمەتتەن الماتى وبلىستىق، اۋىلدىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا جوعارىلاتىلىپ، قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ 7 شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى جانە قازاقستان كپ وك مۇشەلىگىنە كانديدات بولسا، 1962 جىلى قازاقستان كپ ءححىى سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلاندى. 1963 – 1965 جىلدارى الماتى وبلىستىق، اۋىلدىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولدى. ونىڭ سان ءتۇرلى تالانتىن، قىزمەتتەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكەرگەن، بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن پارتيا ۇيىمى 1965 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەردى. 1967 جىلى اتالعان اكادەميانى ءبىتىرىپ، كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان سوڭ قازاق ەكونوميكا جانە اۋىلشارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، كەيىننەن ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى. قوعامدىق قىزمەتپەن قاتار عىلىم جولىنداعى ىزدەنىسىن اياقسىز قالدىرماي، 1975 جىلى «قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى مامانداندىرۋىن دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1977 جىلى الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى، قازىرگى قازاق مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەكونوميكا جانە اۋىلشارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جوسپارلاۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1978 جىلى الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى.
جۇماحان بالاپانوۆتىڭ كوپ ۋاقىتى ەلىمىزدىڭ عىلىم، ءبىلىم سالاسىن وركەندەتۋ، جاستاردى عىلىمعا باعىتتاۋعا ارنالدى. ءار جىلدارى الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جونىندەگى ارناۋلى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، رەسپۋبليكالىق اۋىلشارۋاشىلىعى ەكونوميكاسى جونىندەگى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ كەڭەسشىسى، كسرو ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى عىلىمي-ادىستەمەلىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، ماسكەۋدەگى ك. تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق اكادەمياسى جانىنداعى اۋىلشارۋاشىلىعى ءوندىرىسى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، قازاق ەكونوميكا جانە اوك ۇيىمداستىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى، الماتى وبلىسى اكىمى جانىنداعى كونسۋلتاتسيا-ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سياقتى سان-سالالى قىزمەتتەر اتقاردى. وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ، 140-تان استام عىلىمي جۇمىس جازدى. سونداي-اق، 10 مونوگرافيا، كىتاپ، وقۋلىق جانە وقۋ قۇرالىن شىعاردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 3 دوكتورلىق، 29 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالىپ، عىلىم سالاسىن دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سول قاتاردا تمد ەلدەرىمەن قاتار وڭتۇستىك، شىعىس ازيا جانە باسقا مەملەكەتتەن كەلگەن اسپيرانتتار دا جۇماحان بالاپانوۆتىڭ الدىنان ءوتىپ، بولاشاق ارمانىنا ساۋلە قۇيدى. وسىنداي ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق ەۋرازيا ەكونوميكا اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى، قر اۋىلشارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى اتاندى. وتان قورعاۋ، قوعامدىق سالاداعى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ، «حالىقتار دوستىعى» وردەندەرى مەن 14، ونىڭ ىشىندە ەكى التىن مەدالمەن ماراپاتتالدى. 2000 جىلى «ادال ەڭبەك، اق نيەت» اتتى مەمۋارى جارىق كوردى. ۇل ءوسىرىپ ۇياعا، قىز ءوسىرىپ، قياعا قوندىرىپ، وتباسىنداعى اسىل اكە، قامقور اتا دا بولا ءبىلدى.
جوعارىدا ايتىلعاندار جۇماحان بالاپانوۆ ءومىرىنىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارى عانا. ال ونىڭ تاربيەسىن كورگەن، بىرگە قىزمەتتەس بولعان، وبلىس پەن قالا تىرلىگىندەگى تالاي كۇرمەۋلى ماسەلەنى شەشۋگە بىرگە اتسالىسقان اعا بۋىن تۇلعالىق بولمىسىن، ۇقىپتىلىعىن، ازاماتتىعىن، قايراتكەرلىگىن ەمىرەنە ەسكە الاتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز.
«جۇماحان بالاپانوۆتىڭ وتان قورعاۋ جولىنداعى، وتاندىق عىلىمنىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە قوسقان ۇلەسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە ەل مەن جەردىڭ بولاشاعى ءۇشىن توككەن تەرى ولشەۋسىز. اڭقىلداعان اقپەيىلدىگى مەن قازاقى بولمىسى ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا تۇرادى. ۇلكەنمەن دە، كىشىمەن دە ءتىل تابىسىپ، كەلىسىمگە كەلەتىن قاسيەتى بىزگە ۇلگى بولدى. اسىرەسە، الماتى وبلىسىنىڭ وركەندەۋى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ قالا بولىپ جاندانۋى جولىنداعى تالاي يگىلىكتى ىستەرگە باستاماشى بولعانى ەل جادىنان كەتپەۋى كەرەك. سول ءۇشىن دە اعامىزدىڭ اسقاق بەينەسىن، اسىل قاسيەتىن، ىزگى مۇراتىن، يگىلىكتى ءىسىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى»، – دەيدى اعا بۋىن وكىلدەرى.
ءبىز دە بۇل پىكىرىنە تولىق قوسىلامىز. دەسە دە جۇماحان بالاپانوۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى ەلگە جەتپەي جاتىر دەگەن ويدان اۋلاقپىز. ول تۋرالى كوپتەگەن جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. الايدا، «جۇماحان بالاپانوۆتىڭ بەينەسى ءوزىنىڭ اتىنداعى كوشەنىڭ بويىندا قاسقايىپ تۇرسا وسى ماڭنان وتەتىن ءاربىر جاس ءۇشىن جاقسى ۇلگى بولار ەدى» دەگەن وي كوپتەن بەرى كوڭىلىمىزدى الديلەپ ءجۇر ەدى. «مۇشەلتوي» شاعىناۋدانىنداعى قوناەۆ كوشەسى مەن بالاپانوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنان جۇماحان بالاپانوۆ ساياباعى سالىنىپ، اسىل تۇلعانىڭ اسقاق ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.
ەسكەرتكىشتى تۇرعىزۋ ءىسى ەل مەن جۇرتتىڭ تىلەگىن ەسكەرگەن وبلىستىق جانە قالالىق اكىمدىكتەردىڭ تاراپىنان دا قولداۋ تاۋتى. ايتا كەتسەك، ەسكەرتكىش قويىلعان جالپى اۋماق 3796 شارشى مەتر، ونىڭ 1،7 شارشى مەترىنە 4،2 مەتر بيىكتىكتەگى ەسكەرتكىش بوي كوتەرسە، 2677،3 شارشى مەترى اباتتاندىرىلىپ، دەمالىس ساياباعىنا اينالدى. وسى القاپقا 90-عا جۋىق ءارتۇرلى اعاش وتىرعىزىلىپ، كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ءتۇرلى ءتۇستى گۇلدەر مەن كوپجىلدىق شوپتەر ەگىلدى. ادامدار دەمالاتىن 12 ورىندىق قويىلىپ، ونىڭ جانىنا 12 دانا قوقىس جاشىگى ورناتىلعان. اۋماقتىڭ ءبارى زاماناۋي ۇلگىدەگى 12 دانا شاممەن جارىقتاندىرىلىپ، كەشكە قاراي كەلۋشىلەرگە الاڭسىز دەمالىپ قايتۋعا بار جاعداي جاسالعان. سونىمەن قاتار، ەسكەرتكىش پەن شاعىن ساياباقتىڭ جوباسى ونىڭ جانىنا ورنالاسقان جۋرناليستەر ءۇيى، جاستارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى، وقۋشىلار سارايى، «مۇشەلتوي» شاعىن اۋدانىنداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر جانە الداعى ۋاقىتتا ەسكەرتكىشتىڭ قارسى بەتىنەن بوي كوتەرەتىن كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ جوباسىمەن سايكەستەندىرىلگەن.
قىسقاسى، ەسكەرتكىشكە قولدانىلاتىن ماتەريالداردىڭ ءتۇسى، بيىكتىگى، جەرگە توسەلەتىن كىرپىشتەر، ورىندىقتاردىڭ فورماسى، ەگىلەتىن اعاشتىڭ ءتۇرى، وتىرعىزىلاتىن گۇلدەر، جارىق شامدار وسى اۋماقتاعى كوركەمدىكپەن ۇندەسىپ، ارى-بەرى وتكەن جولاۋشىعا ەستەتيكالىق اسەر بەرەدى.
جاقسىلىققا قاشاندا جانى قۇمار حالىقپىز عوي. وسىنداي يگىلىكتى ىسكە باستاماشى بولعاندارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. قايتا قولعا العان جۇمىس ەرتەرەك تياناعىن تاۋىپ، كوپتىڭ قاجەتىنە جاراسا دەگەن نيەتىمىز بار. كوپتىڭ تىلەگى وسى.
قاجەت انداس،
“Q-Abdas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











