1916 جىلى كىرگەن ۇلۋ جىلى جەتىسۋ وڭىرىنە قىرعىن بولىپ ءتيدى. سونداي وقيعالاردىڭ ءبىرى قاراتال وزەنىن بويلاي جاتقان سارنوقاي تاۋىنىڭ ساي-سالاسىن قونىستانىپ وتىرعان سيىرشى ەلىنىڭ ءبىر اتاسىنىڭ اتىمەن اتالىپ كەتكەن «سىرىمبەت قىرعىنى». رەسەي باس شتابىنىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا تىل جۇمىستارىنا 240 مىڭ ادام الۋ جوسپارلانىپتى. ءبىر عانا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ وزىنەن 87 مىڭ ادامنىڭ ءتىزىمى جاسالعان. 1916 جىلدىڭ تامىز ايىندا جالايىر تايپاسىنا قاراستى بولىستاردا 30 مىڭعا جۋىق جىگىت توپتاسىپ، پاتشا جارلىعىنا قارسىلىققا كوشەدى. جالاڭ قىلىشپەن جاۋعا شىققان جىگىتتەردىڭ اراسىندا مىلتىق ۇستاعاندار بىرەن-ساران عانا. جوعارعى قاراتال بولىسىنىڭ تۇرعىندارىنان جاساقتالعان ەرەۋىلشىلەر الدىمەن ورىس-كازاك قونىستانعان قاراتال اۋىلىنا شابۋىل جاسايدى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان قاقتىعىستان سوڭ كوتەرىلىسشىلەر 26 قىركۇيەك كۇنى شەگىنىپ، قاراتال وزەنىنىڭ بالقاشقا قۇيار سالاسىنا ىعىسۋعا ءماجبۇر بولدى.
تاۋ ساعالاپ، قارسىلىق تانىتقان 300 جىگىتكە قارسى 28 قىركۇيەك كۇنى قاپالدان باستان-اياق مۇزداي قارۋلانعان جازالاۋشى وترياد شىعادى. وسيپوۆ باسقارعان جاساق ەل شەتىنە كىرە سالا كوزگە تۇسكەن ەركەك كىندىكتىنى تارسىلداتىپ اتىپ، مىلتىعىمەن شانشىپ ءوتتى. ايەلدەردى ەتەگىنە ورالعان بالاسىمەن قوسارلاي شاپقان جازالاۋشى وترياد اياعى اۋىر كەلىنشەكتەردىڭ ءىشىن جارىپ، قانعا بوكتىردى. مۇنداي جاۋىزدىققا شىداماعان جۇرت كەرى سەرپىلىپ، جازالاۋشى وتريادقا قارسى ۇمتىلدى. سيىرشىلاردىڭ جاۋجۇرەك جىگىتتەرىنەن مۇنداي ەرلىكتى كۇتپەگەن كازاك-ورىس وتريادى بىجى وزەنىنە قاراي ىعىستى. ونداعى تاس ءتۇيىن وتىرعان مىرزا رۋىنىڭ جىگىتتەرى قارسى شىعىپ، قاشقان وتريادتىڭ الدىنان سوققى بەرەدى.
اقىرىندا قازان ايىنىڭ باسىندا جازالاۋشى وتريادتاردىڭ قىرىپ-جويۋ ارەكەتىنەن سوڭ قاپال ۋەزىنە قاراستى جوعارعى قاراتال بولىسىنداعى كوتەرىلىس كۇشپەن باسىلدى. وسى وقيعالاردىڭ ءبارى تاريحتا «قاراتال ءىسى» دەگەن اتپەن ساقتالدى. كەيىنىرەك بەلگىلى عالىم عايرات ساپارعاليەۆتىڭ مۇراعات ماتەريالدارى نەگىزىندە جازعان «كاراتەلنايا پوليتيكا تساريزما ۆ كازاحستانە» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگى تاقىرىپتىڭ تولىق اشىلۋىنا سەبەپ بولدى.
قاراتال وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىن قونىس ەتكەن قالىڭ ەل وسىلايشا پاتشا اسكەرىنىڭ قىرعىنىن كورىپ، تالاي بوزداعىنان ايىرىلدى. كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرعان جازىقباي قالىڭ سولداتقا قارسىلىق تانىتىپ، قاسىنداعى جىگىتتەرمەن بىرگە اقتىق دەمى قالعانشا ايقاسادى. ونى تىرىدەي قولعا ءتۇسىرۋدى تاپسىرعان اتاماننىڭ بۇيرىعى ورىندالىپ، باتىر باستاعان 11 ادام قاماۋعا الىندى. جەندەتتەر سوندا دا قىرعىندى توقتاتپاي قارايىپ كورىنگەن قازاقتى قىلىشپەن كەسكىلەپ، مىلتىقپەن اتقىلادى. 12-14 جاستاعى قاينىلارىن ۇراعا تىعىپ، اۋزىنا وزدەرى قالقان بولىپ جاتا قالعان نۇرجامال جانە سارا ەسىمدى ەكى ايەلدى سولداتتار ايىرمەن اياۋسىز پىسپەلەتىپ، بوي جاسىرعان 4 ادامدى تۇگەل ءولتىردى. بايسەيىت سايىندا ءتورت بالاسىمەن تۇراتىن ىبىرايىم قاريا ءۇرىم-بۇتاعىمەن قىرىلدى. قاتىن-قالاش، بالا-شاعا ءوز كورىن وزدەرى قازدى. قاندى قىرعىننان ءتىرى قالعاندار بەتى اۋعان جاققا قاشىپ، جان ساۋعالادى. قولعا تىرىدەي تۇسكەن 71 ادامدى تۇگەل قىرىپ سالعان سولداتتار جازىقباي باستاعان 11 ادامدى قاپالعا جەتكىزبەي، جولاي كوكتال دەگەن جەردە اتىپ تاستايدى.
ولاردىڭ ىشىندە جازىقبايدىڭ نەمەرە اعاسى سالىق داۋكەنوۆ، ءىنىسى سەيداحمەت ىبىرايموۆ بار ەدى. وسىنداعى كوكتال دەپ اتالاتىن جەر بۇگىنگى ەركىن اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى بالىقتى وزەنىنىڭ بويى، اتشاباردىڭ تاۋ جاق بەتكەيى. ارينە، سىرىمبەت قىرعىنى تەكەلى جاقتاعى سيىرشىلاردىڭ اراسىندا بولعانىمەن، ونىڭ تاعى دا ءبىر قاندى ءىزى بۇگىنگى ەركىن اۋىلىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. دەمەك، بۇل قىرعىنمەن دە ەركىن اۋىلىنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. كەيىنگى كەزدەرى سول كەزدە بالىقتى وزەنىنىڭ بويىنداعى قىرعىندا قايتىس بولعاندارعا ارناپ ەسكەرتكىش قويۋ ءىسى ەل اراسىندا ايتىلىپ جۇرگەنىمەن، ءالى كۇنگە جۇزەگە اسقان جوق.
قاجەت انداس.
دەرەككوز: ق. انداس. وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن-تالدىقورعان. تالدىقورعان: «وفسەت» باسپاحاناسى، 2022. – 24–26 ب.
«قاراتالدا قىرىلعان» (سىرىمبەت قىرعىنى) – جالايىر-سىرىمبەت ەلىنىڭ 54 كىسىسىنە ايتىلعان داۋىس
اقجارعا قاراي ايداعان،
اقجاردىڭ ءتۇبىن جايلاعان.
تۇقىمىڭ قۇرعىر قىرىق سولدات،
قىلىشىمەن قيناعان.
ايداپ كەتتى دەگەندە،
ارتىنان كىسى بارماعان.
حابارعا بارعان سالىقتى،
نايزامەن شانشىپ ايداعان.
اتا-ەكەمنىڭ ارتىنا،
ەكى قولىن بايلاعان.
ەكى شاقىرىم بارعان سوڭ،
سوعىم قويداي جايعاعان.
قاسقىر شاپقان قوراداي،
شوشىپ قالدى سىرىمبەت،
قالعانى قىلىش، نايزادان…
(دارمەنقۇلۇلىنان جازىپ العان)
جاريالاندى:
ءى. جانسۇگىروۆ. جەتىسۋ 1730–1916. الماتى: «تسەننىە بۋماگي» باسپاسى، 2001. – 117–118 ب.











