1916 jyly kirgen Úlu jyly Jetisu óńirine qyrǵyn bolyp tidi. Sondai oqiǵalardyń biri Qaratal ózenin boilai jatqan Sarnoqai tauynyń sai-salasyn qonystanyp otyrǵan Siyrshy eliniń bir atasynyń atymen atalyp ketken «Syrymbet qyrǵyny». Resei bas shtabynyń esepteui boiynsha tyl júmystaryna 240 myń adam alu josparlanypty. Bir ǵana Jetisu oblysynyń ózinen 87 myń adamnyń tizimi jasalǵan. 1916 jyldyń tamyz aiynda Jalaiyr taipasyna qarasty bolystarda 30 myńǵa juyq jigit toptasyp, patsha jarlyǵyna qarsylyqqa kóshedi. Jalań qylyshpen jauǵa shyqqan jigitterdiń arasynda myltyq ústaǵandar biren-saran ǵana. Joǵarǵy Qaratal bolysynyń túrǵyndarynan jasaqtalǵan ereuilshiler aldymen orys-kazak qonystanǵan Qaratal auylyna shabuyl jasaidy. Birneshe kúnge sozylǵan qaqtyǵystan soń kóterilisshiler 26 qyrkúiek kúni sheginip, Qaratal ózeniniń Balqashqa qúyar salasyna yǵysuǵa májbúr boldy.
Tau saǵalap, qarsylyq tanytqan 300 jigitke qarsy 28 qyrkúiek kúni Qapaldan bastan-ayaq múzdai qarulanǵan jazalaushy otryad shyǵady. Osipov basqarǵan jasaq el shetine kire sala kózge túsken erkek kindiktini tarsyldatyp atyp, myltyǵymen shanshyp ótti. Áielderdi etegine oralǵan balasymen qosarlai shapqan jazalaushy otryad ayaǵy auyr kelinshekterdiń ishin jaryp, qanǵa bóktirdi. Múndai jauyzdyqqa shydamaǵan júrt keri serpilip, jazalaushy otryadqa qarsy úmtyldy. Siyrshylardyń jaujúrek jigitterinen múndai erlikti kútpegen kazak-orys otryady Byjy ózenine qarai yǵysty. Ondaǵy tas túiin otyrǵan Myrza ruynyń jigitteri qarsy shyǵyp, qashqan otryadtyń aldynan soqqy beredi.
Aqyrynda qazan aiynyń basynda jazalaushy otryadtardyń qyryp-joyu áreketinen soń Qapal uezine qarasty Joǵarǵy Qaratal bolysyndaǵy kóterilis kúshpen basyldy. Osy oqiǵalardyń bári tarihta «Qaratal isi» degen atpen saqtaldy. Keiinirek belgili ǵalym Ǵairat Saparǵalievtyń múraǵat materialdary negizinde jazǵan «Karatelьnaya politika tsarizma v Kazahstane» degen zertteu eńbegi taqyryptyń tolyq ashyluyna sebep boldy.
Qaratal ózeniniń qos jaǵalauyn qonys etken qalyń el osylaisha patsha áskeriniń qyrǵynyn kórip, talai bozdaǵynan aiyryldy. Kóterilisti úiymdastyrǵan Jazyqbai qalyń soldatqa qarsylyq tanytyp, qasyndaǵy jigittermen birge aqtyq demi qalǵansha aiqasady. Ony tiridei qolǵa túsirudi tapsyrǵan atamannyń búiryǵy oryndalyp, batyr bastaǵan 11 adam qamauǵa alyndy. Jendetter sonda da qyrǵyndy toqtatpai qaraiyp kóringen qazaqty qylyshpen keskilep, myltyqpen atqylady. 12-14 jastaǵy qainylaryn úraǵa tyǵyp, auzyna ózderi qalqan bolyp jata qalǵan Núrjamal jáne Sara esimdi eki áieldi soldattar aiyrmen ayausyz pispeletip, boi jasyrǵan 4 adamdy túgel óltirdi. Baiseiit saiynda tórt balasymen túratyn Ybyraiym qariya úrim-bútaǵymen qyryldy. Qatyn-qalash, bala-shaǵa óz kórin ózderi qazdy. Qandy qyrǵynnan tiri qalǵandar beti auǵan jaqqa qashyp, jan sauǵalady. Qolǵa tiridei túsken 71 adamdy túgel qyryp salǵan soldattar Jazyqbai bastaǵan 11 adamdy Qapalǵa jetkizbei, jolai Kóktal degen jerde atyp tastaidy.
Olardyń ishinde Jazyqbaidyń nemere aǵasy Salyq Dáukenov, inisi Seidahmet Ybyraimov bar edi. Osyndaǵy Kóktal dep atalatyn jer búgingi Erkin auylynyń irgesindegi Balyqty ózeniniń boiy, Atshabardyń tau jaq betkeii. Árine, Syrymbet qyrǵyny Tekeli jaqtaǵy siyrshylardyń arasynda bolǵanymen, onyń taǵy da bir qandy izi búgingi Erkin auylynyń aumaǵynda jatyr. Demek, búl qyrǵynmen de Erkin auylynyń tikelei qatysy bar. Keiingi kezderi sol kezde Balyqty ózeniniń boiyndaǵy qyrǵynda qaitys bolǵandarǵa arnap eskertkish qoyu isi el arasynda aitylyp júrgenimen, áli kúnge júzege asqan joq.
Qajet Andas.
Derekkóz: Q. Andas. Ótkeni eren, keleshegi kenen Erkin-Taldyqorǵan. Taldyqorǵan: «Ofset» baspahanasy, 2022. – 24–26 b.
«Qaratalda qyrylǵan» (Syrymbet qyrǵyny) – Jalaiyr-Syrymbet eliniń 54 kisisine aitylǵan dauys
Aqjarǵa qarai aidaǵan,
Aqjardyń túbin jailaǵan.
Túqymyń qúrǵyr qyryq soldat,
Qylyshymen qinaǵan.
Aidap ketti degende,
Artynan kisi barmaǵan.
Habarǵa barǵan Salyqty,
Naizamen shanshyp aidaǵan.
Ata-ekemniń artyna,
Eki qolyn bailaǵan.
Eki shaqyrym barǵan soń,
Soǵym qoidai jaiǵaǵan.
Qasqyr shapqan qoradai,
SHoshyp qaldy Syrymbet,
Qalǵany qylysh, naizadan…
(Dármenqúlúlynan jazyp alǵan)
Jariyalandy:
I. Jansúgirov. Jetisu 1730–1916. Almaty: «TSennye bumagi» baspasy, 2001. – 117–118 b.











