Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

شاعان تاۋدىڭ پەرزەنتى

admin
2025/09/08
تۇلعا تانۋ
0
Шаған таудың перзенті

تۇرسىن ابدۋاليەۆ (1939-2021) – قالامى قارىمدى جۋرناليست، بەلگىلى قالامگەر. 1985-1996 جىلدارى وبلىسى “جەرۇيىق” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. 1997-99 جىلدارى رەسپۋبليكالىق “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ ءتىلشىسى، 1999 جىلدان ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.[2] 2002 جىلعا دەيىن قازاق ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار اكادەمياسىندا ساياساتتانۋ جانە فيلوسوفيا پاندەرى بويىنشا اعا وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ىستەگەن.«اۋىل ازاماتى»، «التىن باعاندار»، «ءومىر وتى وشپەيدى»، تاعى باسقا پروزالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى.

حاكىم اباي: «ءبىرى ىشسەم، جەسەم، ومىردەن وتسەمنىڭ ءومىرى. ەندى ءبىرى – ناعىز ءومىر»، – دەپ ادام بالاسىنىڭ ءومىرىن ەكىگە جىكتەيدى. ارينە، ءبىزدىڭ ارامىزدا ەڭبەگىن بۇلداپ، قادىرىن اسىرماي-اق قاراپايىم تۇلعاسىمەن ۇلكەن-كىشىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ جۇرگەن جاندار بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى ءبىز اڭگىمەگە تارتقان تۇرسىن ابدۋاليەۆ. قويناۋىنا قۇت دارىعان، باۋرايى ءتورت تۇلىك مالعا ءورىس بولعان شاعان تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى مۇسابەك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن اۋىل بالاسى كەيىنگى كۇندەگى تالپىنىسى، تاباندىلىعى، ىزدەنگىشتىگى ارقاسىندا جاس بۋىنعا ۇلگى بولار ۇلكەن ادامدىق قالپىن قالىپتاستىرا الدى. البەتتە، جەتپىسكە كەلۋ بار دا، قالاي كەلۋ تاعى بار. تۇرسىن اعا جەتپىسكە باسقالارعا ۇلگى بولار وزگەشەلىگىمەن كەلدى. سوندىقتان ونىڭ ءومىرى مەن ورگە سۇيرەگەن كىسىلىك قالپىن ءبىر ەكشەپ الۋ كىم-كىمگە بولسا دا كەرەك-اق.

– تۇرسىن اعا، ءوز تۇستاستارىڭىز ءسىزدىڭ كىسىلىك قالپىڭىزدى، ادامگەرشىلىك ۇستانىمىڭىزدى، جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدى بىلەدى. سوندىقتان دا سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ، جەتپىس دەگەن بەلەسكە سەرگەك، سەزىمتال قالپىڭىزبەن جەتتىڭىز. دەسە دە، بۇگىنگى جاستار جاعى ءسىزدىڭ دانالىق، اقساقالدىق، بەدەل بيىگىنە كوتەرىلگەن كەزىڭىزدى بىلسە دە، سول بيىككە قالاي جەتكەنىڭىزدى بىلە بەرمەيدى. بۇل تۇستا، مەنى، جاستاردىڭ كوكەيىندە جۇرگەن «بالا تۇرسىن، دانا تۇرسىنعا قالاي اينالدى ەكەن»، – دەگەن سۇراق ويلاندىرىپ وتىر. مۇنى ءوزىڭىزدىڭ اۋزىڭىزدان تىڭداساق؟

– ارينە، مەيلى قوعام قايراتكەرى، ونەر ادامى نەمەسە عىلىم جولىنا التىن ۋاقىتىن ارناعان جاندار بولسىن، ونىڭ وزىندىك ءومىر بەلەسى، باستان كەشىرگەن ىستىق-سۋىق قايشىلىقتارى، قالىپتاسۋ كەزەڭى بولادى. كەيدە، سەنىڭ باسقان ءىزىڭ، سول بارىستا كورگەن، كوكەيگە تۇيگەن اقيقاتتارىڭ جيناقتالا كەلىپ، سەنىڭ كەلەشەك بولمىسىڭدى جاسايدى. بىلايشا ايتقاندا، ىسكەرلىگىڭ مەن تاباندىلىعىڭ ءبىر ارناعا توعىسسا، جولاي كەزىككەن كەدەرگىلەرگە مويىماي العا ىلگەرىلەي الساڭ، الىنبايتىن قامال بولمايدى. الدەكىمدەرشە بالا كۇنىمدە جازۋشى، جۋرناليست نەمەسە باسقا ونەر ادامى بولامىن دەپ ارماندادىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق اۋىل اقساقالدارىنان العان تازا دا، كىرشىكسىز كىسىلىك، ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ەسىمە ساقتاپ ءوتتىم دەي الامىن. بۇل مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىم بولدى. قۇجاتىمدا جازىلعانداي، 1ۇ3ۇ جىلى قازىرگى كوكسۋ اۋدانىنىڭ مۇسابەك اۋىلىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. دەي تۇرعانمەن، كوپ بالالى وتباسىنىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىنا بولەنىپ، باۋىرلارىممەن اسىر سالىپ ويناعان قوڭىر دوڭدەر مەن ارمانعا جەتەلەگەن كوك بەلدەر كوكەيىمنەن ءبىر كەتپەيدى. ورتا مەكتەپتى قاتارلاستارىم سياقتى جاقسى ناتيجەمەن تامامداسام دا، مەكتەپتى بىتىرە سالا قويشى تاياعىن قولىما الدىم. مۇمكىن، اكەمنىڭ ءبىر ويلاعانى بار شىعار، ول كەزدە «شوپان» اتانۋدىڭ ءوزى دە قادىرلى كاسىپ سانالاتىن. ءتىپتى، ءۇش جىل شوپان بولعاندار جوعارى وقۋ ورنىنا ەمتيحانسىز قابىلدانىپ جاتاتىن. كەيدە وسىنداي ۇمىتكە الدانىپ، شىداي بەرۋگە كونسەم دە، الىس وتاردا مال سوڭىنان سالپاقتاۋ ماعان اۋىر ءتيدى. قىڭىرلىققا سالىنعان كەزدەرىم دە از بولعان جوق.

مەنى شوپاندىقتان نەمەرە اكەم مومىن بەرسۇگىروۆ قۇتقاردى. اكەم اڭقىلداق، اقكوڭىل ادام ەدى. ونىڭ ۇستىنە ول كىسىنىڭ ايتقانىن اۋىل بولىپ تىڭدايتىنى تاعى بار. اكەمدى قالاي كوندىرگەنىن بىلمەيمىن، ءبىر كۇندە قويشى بالادان تەمىرجولشىعا اينالدىم. «ءوزى جاقسى جىگىتكە ءبىر كىسىلىك ورىن بار» دەمەي مە، كوپىر تەمىرجول بەكەتىندە ۇزاق جىلدار جۇمىس جاساعان ابدىقادىر شويبەكوۆ، باتىرباي جامانقۇلوۆ سياقتى بايىرعى تەمىرجولشىلاردىڭ كومەگىمەن جۇمىسقا توسەلىپ شىعا كەلدىم. اينابۇلاق ديستانتسياسىنىڭ باسشىلىعى مەنى جامبىل تەحنيكالىق مەكتەبىنە ءبىر جىلدىق «بريگاديرلىك» وقۋعا جىبەرۋدى ۇيعاردى. ول جەردەن مەن تەمىرجولشى وقۋىمەن بىرگە، بولات جول ەڭبەككەرلەرىنىڭ شىنايى، تازا ادامگەرشىلىگى مەن ومىرگە دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىن وقىپ ءبىتىردىم دەسەم دە بولادى. وندا بۇكىل رەسپۋبليكادان 32 ادام بولدىق. ولاردىڭ سەنىمى، جىگەرى، تىرلىككە قۇشتارلىعى وسى كۇنگە دەيىن ويىمدا جاتتالىپ قالىپتى. ەندى بىردە، 1ۇ58 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنعان ەكى مىڭ بالانىڭ ۇشتوبە ستانسىسىنان اتتانعانىمىز جادىمدا قالىپتى. ءبىز ۇشتوبەدەن شىعىپ، ون ءۇش كۇن دەگەندە ۋكراينانىڭ لۆوۆ قالاسىنان ءبىر-اق شىقتىق. قىزىعى مەن قۋانىشى، قيىندىعى مەن قىنجىلىسى كوپ ءۇشجارىم جىلدىق اسكەري ءومىر مەنىڭ بولاشاق ماماندىق تاڭداۋىما ىقپال ەتتى. 1ۇ62 جىلى «اعا لەيتەنانت» دەگەن شەنمەن اۋىلعا ورالىپ، تاعى دا سول مەنشىكتى كاسىبىم تەمىرجولعا جۇمىسقا شىقتىم…

مۇنىڭ ءبارىن تىزبەلەپ ايتىپ جاتۋىمنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. قازىر ويلاسام، اكەمنىڭ بايلامى دا دۇرىس بولعان ەكەن. ويتكەنى، شوپاندىق مەنى تاباندىلىققا، تەمىرجول – قاجىرلىلىققا ۇيرەتتى. كەيىنگى كۇندەردە كەزىككەن تالاي قيىنشىلىقتاردى بالا كۇندە بويىما جاتتالعان وسى قاسيەتتەرىم ارقىلى جەڭىپ وتىردىم. سوڭعى جىلداردا جازىلعان تۋىندىلارىمدا سول ادامداردىڭ ءمىنسىز قاسيەتتەرىن ءوز كەيىپكەرلەرىم ارقىلى كورسەتىپ وتىردىم. ويتكەنى، ولار «تاعىلىم» اتتى كىتابىمدا جازعانىمداي: «ءبارى دە كەشەگى، بۇگىنگى تىرلىكتىڭ تىزگىنىن مىعىم ۇستاپ، وزدەرىنىڭ ءومىر ورىندەگى ورىندارىن تاپقان تۇلعالار. انشەيىن كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتكەندەر ەمەس، جاسامپازدىق جالاۋىن بيىكتەتە ۇستاعان ايرىقشا قابىلەتتەرىمەن تانىلعان تۇلعالار» ەدى. ال، اسكەردەگى كەزىمدە ونەرگە بەت بۇرا باستاعان ەدىم. بايان، دومبىرا تارتىپ، ولەڭ شىعاراتىن بولدىم. اسكەردەن ورالعان سوڭ سوندا جازىلعان ماقالالارىم قاراتال اۋداندىق «كوممۋنيزم جولى» گازەتىندە ءجيى جاريالانا باستادى. ناتيجەسىندە، بۇل گازەتتە جۇمىس ىستەيتىن بەلگىلى جۋرناليست جەڭگەمىز تولقىناي قارابەكوۆا، جۇماحان مايتجانوۆتاردىڭ كومەگىمەن 1ۇ63 جىل اتالعان گازەتكە كوررەكتور بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. سودان باستاپ مەنىڭ ەكىنشى ءومىرىم، قالامگەرلىك، جۋرناليستىك ساپارىم باستالدى. بالالىقتان شىڭدالۋعا جەتۋ جولىم دا وسىلاي ورىلەدى.

– سودان بەرى ءباسپاسوز سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز بە؟

– جوق، گازەتكە كەلسەم دە، ماعان اقپارات سالاسىندا جۇمىس جاساۋ جازباعان ەكەن. ارادا وتباسىنىڭ جاعدايمەن ءبىر مەزگىل مۇعالىم بولعانىم بار. ونىڭ ۇستىنە، العاش گازەتكە كەلگەندە ءبىلىمىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن اڭعارىپ، وقۋعا دەگەن ىقىلاسىم ارتا ءتۇستى. اقىرى 1ۇ66 جىلى ۆ. لەنين اتىنداعى موسكۆا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينيستيتۋتىنا قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. اتالعان وقۋ ورنىن وقي ءجۇرىپ، ماركسيزم-لەنينيزم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ شىقتىم. كەيىن سۆەردلوۆ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن، موسكۆا قوعامدىق بىلىمدەر اكادەمياسىن ءبىتىردىم. «سەن ساياساتپەن اينالىسپاساڭ، ساياسات سەنىمەن اينالىسادى» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ وسىدان كەيىن ۇزاق جىلدار جاۋاپتى پارتيالىق قىزمەتتەردى ىستەۋگە تۋرا كەلدى. وسى جىلدار اياسىندا تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە اقپارات قۇرالدارى بويىنشا نۇسقاۋشى، لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى، ساياسي-اعارتۋ ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، وبلىستىق تەلەۆيزيا جانە راديو كوميتەتىنىڭ توراعاسى، سونداي-اق، اۋداندىق، وبلىستىق گازەتتەردىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قاتارلى قىزمەتتەردى اتقاردىم. حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ ءۇش شاقىرىلىمى بويىنشا دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. بۇل تۇستا مەنىڭ ساياسي سانام تولىسىپ، كەمەلدەنگەن كەزىنە جەتتى. كوزقاراسىم دا، ادامدىق تانىم-تۇسىنىگىم دە قالاپتاسىپ ۇلگەردى.

ال ءباسپاسوز سالاسىنا دەندەپ كىرىسكەنىم وبلىستىق «وكتيابر تۋى» – «جەرۇيىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت ەتكەن 1ۇ85-1ۇۇ6 جىلدار ارالىعىندا بولدى. بۇل تۇستاعى ەڭ باستىسى، وبلىستىق گازەتتى باسقارىپ وتىرسام دا ەل ومىرىندەگى كەلەلى ماسەلەلەردى قوزعاپ، تالاي ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقانىمىزدى ايتا الامىن. اۋىلداعى العاباسار ىستەر، بالاباقشا ماسەلەسى، تەمىرجول، تۇرعىنداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماسەلەلەرىن تەرەڭنەن تالداپ، بيلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىردىق. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ىرگەلى ىستەر اتقارىلىپ، نازاردان تىس قالعان جايلار شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. وسىنداي قۇلشىنىس بارىسىندا ءبىرتالاي قالامگەرلەر مەن جۋرناليستەر قاۋىمىن تاربيەلەۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدىك. اتاپ ايتار بولساق، قازىرگى كۇندە رەسپۋبليكاعا تانىمال اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆ، ابەن داۋرەنبەكوۆ، ورداش كەندىرباەۆ، كەمەل قۇسايىنوۆ، توقتاسىن سۇگىربەكوۆ، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى امىرە ءارىن، بەلگىلى جۋرناليستەر – ماۋلەتقان اقسانوۆ، عالىم جازىلبەكوۆ، قانات اسقاروۆ، تالعات باتىرحانوۆ، باعدات باققوجاەۆا، ساتيريك، جازۋشى تۇرلىحان كارىم قاتارلىلار مىنە، وسى «جەرۇيىق» گازەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىققاندار. ارينە، ولار بۇگىنگى تاڭدا وزىندىك قولتاڭباسى بار قالامگەرلەر بولعانىمەن، ولاردىڭ قالىپتاسۋىنا باسشى رەتىندە از بولسا دا ۇلەسىم بار دەي الامىن. تاعى ءبىر جاعىنان وسى جىلدارى مەنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىمنىڭ جوعارى بەلەسكە كوتەرىلىپ، «توقىراۋدان تولىمدى تابىسقا دەيىن»، «جەر مەن تەر»، «ءومىر وتى وشپەيدى» اتتى تۋىندىلارىم جارىق كورسە، «التىن باعاندار»، «كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ» اتتى ەكى كىتاپتى اۋدارىپ، باستىردىم. بۇل دۇنيەلەردى وقىرمانداردا جىلى قابىلدادى. ناتيجەسىندە، 1ۇۇ4 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلداندىم. ون بەس جىل بويى قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ وبلىستىق فيليالىن باسقاردىم. 1ۇۇ6 جىلى ءبىر مەزگىل رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، ۇستازدىق سالاعا ات باسىن بۇردىم. سودان 2002 جىلعا دەيىن قازاق ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار اكادەمياسىندا وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەۋگە تۇرا كەلدى. الايدا، بۇل جىلدارى ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ زىليحا تامشىباەۆانىڭ ءومىرىن وزەك ەتكەن «ءومىر ورىندە»، «تاعىلىم» اتتى ەكى كىتابىمدى جازىپ، وقىرمانعا ۇسىندىم. «ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار» دەمەكشى، 2006 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەگەن اتاققا يە بولدىم.

– البەتتە، ادام ەسەيگەن سايىن ومىردەن كورگەن، بىلگەنىن ەكشەپ، قايتالاي وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرادى. ءسىز جازۋشىلىق پەن جۋرناليستيكانى تەڭ ۇستانعان جانە ونىڭ قىرى مەن سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن قالامگەرسىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ءوزىڭىزدى قانداي ادەبيەتتىڭ وكىلى سانايسىز، جۋرناليستيكاداعى ۇستانعان باعىتىڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟

– ءبىز ادەبيەت مايدانىنا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلگىسىمەن كەلدىك. عاباڭنىڭ، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارمالارىن وقي ءجۇرىپ، ەرجەتتىك. سوندىقتان بولار، كوركەم ادەبيەتتەگى ەڭبەگىمىزدىڭ دەنى اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن ولاردىڭ تازا قاسيەتتەرىنە باعىتتالىپ وتىردى. سولاردىڭ قۋانىشى مەن قىنجىلىسى، ومىردەگى تانىم-تۇسىنىگىن بەينەلەۋدى ماقسات ەتكەن بىرقاتار دۇنيەلەر جازدىم. وقىرماندار بۇل تۋرالى جاقسى باعاسىن بەرىپ كەلەدى. اسىرەسە، مەنىڭ جازۋشى بولىپ قالىپتاسۋىما، بەدەل بيىگىنە كوتەرىلۋگە سەبەپكەر بولعان تۋىندىلارىم ءار جىلدارى جازىلعان كوركەم وچەركتەر. جۋرناليستيكادا ۇستانعان باعىتىما كەلەر بولسام، ەڭ الدىمەن اكەمنىڭ ماعان ايتقان وسيەتى دەر ەدىم. ول كىسى ماعان: «وتىرىك ايتپا؟ ادال بول، جەكە باستىڭ قامىمەن الدەكىمدەردى ارانداتۋشى بولما؟» – دەپ ۇيرەتتى. كەيىنگى جۋرناليستىك قىزمەتىمدە مۇنى ۇلگى ەتكەنىم انىق. شىندىقتان تايمادىم، سول ءۇشىن كەدەرگىگە ۇشىراسام دا كۇيرەپ قەتپەدىم. وسى تۇستاردا مىرزاعالي سەرعاليەۆ، ىرىمتاي داۋلەتوۆ، تىنىم ىرىسقاليەۆ، عايىس ەگەمبەرديەۆ سياقتى حالقىنىڭ قادىرى مەن قۇرمەتىنە بولەنگەن اعالاردىڭ ايالى الاقىنى مەن اقىل-كەڭەستەرى مەنى قامشىلاپ وتىردى. ەندى ءبىر جاعىنان مەن قوعامدىق بىلىمدەر اكادەمياسىن بىتىرگەن سوڭ، پارتيا كوميتەتىندە لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى بولعاننان كەيىن ساياسي ماسەلەلەردى تالداۋدى جەتىك يگەردىم. ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىن، تەورياسىن تولىق بىلگەندىكتەن ءوزىمدى ساياساتتانۋشى دەپ اتاۋعا دا قاقىم بار. مەن كورىپكەل ەمەسپىن، الايدا، بولعان جاعدايعا باعا بەرە الاتىن ساياساتتانۋشىمىن دەۋگە حاقىم بار سياقتى. «ۇش تۇعىرلى تىلدەن تۇڭىلمەيىك»، «دەموكراتيا جانە قوعام»، «باسقارۋدى جوعارىدان رەفورمالاۋ» اتتى ساراپتامالىق ماقالالارىمنىڭ وقىرماندار اراسىنان كەڭ قولداۋ تاپقانى وسىعان بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە «كاپيتالدى» تەرەڭ زەرتتەگەندىكتەن ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە وي جۇگىرتە الدىم. ءبىر كەزدەرى تالدىقورعان وبلىسى تاراتىلىپ، قيىن جاعدايلار ورىن العاندا، گازەتتە بىرگە جۇمىس جاساعان ارىپتەستەرىمدى ۇيىمداستىرىپ، وبلىس ورتالىعىن تالدىقورعانعا اۋىستىرۋ ماسەلەسىن اشىق كوتەرىپ شىعىپ ەدىك. بۇل تۋرالى «تاعىلىم» كىتابىمداعى «ۆوپرەكي ۆوليۋنتريزمۋ» اتتى سەسسيادا سويلەگەنىمدى ايتىپ ءوتتىم. باستامامىز ناتيجەسىز بولعان جوق. كوپ وتپەي وبلىس ورتالىعى تالدىقورعانعا كوشتى. بۇگىنگى وبلىسىمىزداعى وركەندى ىستەرگە تاڭقالاسىز. بۇل دا مەنىڭ ساياساتتانۋشى رەتىندەگى تالپىنىسىمنىڭ دالەلى بولارى انىق. تاعى ءبىر جاعىنان، ءوزىم اۋىلدىڭ بالاسى بولعاندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىندا كوسىلتىپ جازا ءبىلدىم. تەمىرجول مەن مال شارۋاشىلىعىن جانىما جاقىن ماماندىق ەكەنىمدى جوعارى دا ايتىپ ءوتتىم. قىسقاسى، جۋرناليست بولىپ قالىپتاسۋىما ىقپال ەتكەن نارسە – ومىردە باستان كەشكەندەرىم. سول بارىستا جيناقتاعان پايىم، تۇسىنىگىم.

– ارينە، بۇل ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ ولشەۋىشى دەۋگە تۇرارلىق پىكىر. دەسە دە، قازىر كەيبىرەۋلەر كوركەم ادەبيەتتىڭ داعدارىسقا ۇشىراعانىن العا تارتىپ، كەرىسىنشە، پۋبليتسيستيكانىڭ العا وزىپ كەتكەنىن ايتىپ ءجۇر. تاجىريبەلى جۋرناليست، قارىمدى قالامگەر رەتىندە وسىنداي كوزقاراستارعا ايتار ءۋاجىڭىز قانداي؟

– ءيا، ءبىز ادەبيەت مايدانىنا كەلە باستاعان وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى كوركەم ادەبيەتتىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى ەدى. ول كەزدە كوركەم ادەبيەتكە دەگەن قارجىلىق قولداۋ بارىنشا جاقسى بولدى. سىن جانرى كەرەمەت دامىدى. سوندىقتان جازۋشىلار ءار قادامىن اڭداپ، تاقىرىپتى تاڭداپ، ومىردە ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردى كوركەمدىك تۇرعىدا جەتكىزۋگە بارىنشا كۇش سالاتىن. ەندى ءبىر جاعىنان، قالام تارتقان ادامداردىڭ الدىندا مۇحتار باستاعان ۇلى جازۋشىلار تۇردى. جاستار سوعان قاراپ وي تۇزەدى، ولارعا ۇقساۋعا ۇمتىلدى. دەي تۇرعانمەن، ول تۇستا يدەيا ءتارورىستى بولاتىن. تەك ماسكەۋدىڭ يدەولوگياسىنا جۇمىس جاساعانى دا جاسىرىن ەمەس. قازىرگى كوركەم ادەبيەتتىڭ كەنجەلەۋىنە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ اسەرى بولماي قويمادى. «قالتاسىنا قاراي كوسىلەتىن» جاعداي ورىن الدى. قارجىسى بارلار ءوز بەتىنشە كىتاپ شىعارا بەرەتىن بولدى دا، قالتاسى تاياز جازۋشىلار كۇن كورۋدىڭ قامىمەن باسقا جولعا تۇسۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. كەرىسىنشە، جۋرناليستيكا جاندانىپ، ەل نازارىن باۋراپ الدى. مۇنىڭ سەبەبى، وتكەن عاسىردا ءبىز وزگە بيلىكتىڭ قاۋلىسىنا ساي جۇمىس جاساپ كەلسەك، قازىرگى جۋرناليستيكا تاۋەلسىز ەلدىڭ بولاشاعىنا قىزمەت اتقارۋدا. بىلايشا ايتقاندا، ەل ومىرىندە ورىن الاتىن كۇندەلىكتى وزگەرىستەر مەن ساياسي شەشىمدەردى كوركەم ادەبيەتتىڭ تىلىمەن حالىققا جەتكىزۋ قيىندادى. جۋرناليستيكا بۇل جاعىنان وتە جىلدام ءارى ناقتى جاۋاپ تابا الادى. ءبىز العاش گازەتكە كەلگەندە ساياسي تاقىرىپتاعى ساراپتامالىق دۇنيەلەر وداقتىڭ يدەيالوگيا شەڭبەرىنەن شىعا المايتىن. قازىر بۇل باعىتتا قالام تارتقان جۋرناليستەر شوعىرى قالىپتاستى. ونىڭ ۇستىنە، ءبىز بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان دەگەن شەكتەۋلى مەكەندە ەمەس، گەوساياسي الەمگە تاۋەلسىز ەل رەتىندە ىقپال جاساي باستادىق. باسقاسىن ايتپاي-اق قويالىق، ۇلى دەرجاۆادان جاڭا عانا ءبولىنىپ شىققان جاس مەملەكەتتىڭ ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى مەن ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى جاي نارسە ەمەس. وسى بارىستاعى اتقارىلعان شارالار مەن جەتكەن جەتىستىكتەردى تەك پۋبليتسيستيكانىڭ ءتىلى ارقىلى عانا حالىققا ناقتى، جىلدام ۇگىتتەپ، تاراتۋعا مۇمكىندىك بار.

– حالقىمىز «جاس وسەدى…» دەمەي مە، وزدەرىڭىزدەي كورگەنى مەن تۇيگەنى كوپ اعالارى بار بۇگىنگى جاستار دا توسەلەر، جىعىلىپ ءجۇرىپ جول تابار. بىراق قالام ۇستاعان ادامدارعا ورتاق ءبىر پارىز بار. ول – حالقىنا قىزمەت ەتۋ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جۋرناليستەردىڭ قادىرىن اسىراتىن، بەدەلىن قاشىراتىن نە نارسە؟

– جۋرناليستەردىڭ قادىرىن اسىراتىن – شىندىقتى ايتۋ. بەدەلىن قاشىراتىن – شىندىقتان جالتارۋ. مۇندا ءبىز الدىمەن شىندىق دەگەننىڭ نە ەكەندىگىن پارىقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن سەزگىشتىك، سەزىمتالدىق، ماسەلەگە ناقتى تالداۋ جاسايتىن قابىلەتى بولعانى ءجون. سونىمەن بىرگە، جۋرناليست قوعامدا ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردى تەرمەلەي بەرمەي، بۇگىنگى دامۋىمىزدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن بايقاي الۋى كەرەك. ءوزىڭىز بارلاپ قاراڭىز، العاش تاۋەلسىزدىك العان كەزدە قالاي بولدىق، ابدىرادىق، نە ىستەۋدىڭ جايىن بىلمەي سانسىراپ قالدىق. دەسە دە، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بار قيىندىقتى سىرىپ تاستاپ، بۇگىنگى وركەنيەتتى ومىرگە جەتتىك. وسىدان ون جىلدىڭ الدىندا وبلىسىمىز قانداي بولىپ ەدى؟ ەندى شە؟.. شىندىق دەگەن مىنە، وسى. ناعىز جۋرناليست وسى كەزەڭدەردى ساراپتاي وتىرىپ، ەلدى ىنتىماققا، بەرەكە-بىرلىككە، ۇلتارالىق تاتۋلىققا ۇگىتتەۋى كەرەك. ويتكەنى، قازاق ەلى بۇگىنگى تاڭدا تاتۋلىقتىڭ قۇتتى بەسىگىنە اينالعان قاسيەتتى مەكەن. قانشاما جاقسى دۇنيەلەر جاسالىپ جاتىر. وسى جۇمىستاردىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىن، ول كىمدەر ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جاقسىلىق ەكەنىن حالىققا دۇرىستاپ ۇعىندىرۋى كەرەك. تاعى دا ايتامىن، شىندىق دەگەن مىنە، وسى. مەن ومىرىمدە وسى ۇستانىمدا بەرىك تۇردىم دەپ ۇيالماي-اق ايتا الاتىن ادامداردىڭ ءبىرىمىن.

قوعام بولعاننان كەيىن ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ ورىن الاتىنى داۋسىز. ارينە، قازىرگى نارىقتىق قاتىناستاردىڭ سالدارىنان كوپشىك قويىپ، كوتەرمەلەپ جاتاتىن جاعدايلار جوق دەي المايمىن. سوندىقتان بۇگىنگى جۋرناليستەرگە قويىلار تالاپ تا اۋىر. تەك جالاڭ قىزىعۋشىلىق پەن بەدەل جيناۋدى ماقسات ەتكەن جۋرناليستەن ۇلكەن ناتيجە شىقپايدى دەگەن ويدامىن. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەرلىگى، قازىرگى كوپتەگەن (ءبارى بىردەي دەي المايمىن) جاس جۋرناليستەردىڭ تەوريالىق دايارلىعى تومەن. ويتكەنى، بۇگىنگى تاڭداعى وقۋدىڭ دەنى اقىلى بولىپ كەتكەندىكتەن، كوپتەگەن جاستار ديپلوم ءۇشىن عانا وقيدى. جۋرناليستيكا ماماندىعىن بىتىرگەندەردىڭ دەنى ەڭبەكاقىسى جاقسى، بەدەلى بيىك ورىنداردا جۇمىس جاساۋعا ۇمتىلادى دا، تاجىريبە جيناقتاۋى كەمشىن ءتۇسىپ جاتادى. قولعا بايلاۋ، اياققا تۇساۋ بولاتىن جايتتىڭ ءبىرى وسى.

وتكەن جىلدان بەرى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «ديپلوممەن اۋىلعا» اتتى باعدارلاما جۇزەگە اسا باستادى. بۇل ەڭ ۇتقىر، ۇتىمدى جوبا دەي الامىن. ارينە، جاستار اۋىلدا شىڭدالۋى، ءومىردى ۇيرەنۋى كەرەك. سوندا عانا حالىققا قىزمەت ەتۋ سىندى ءومىردىڭ ناعىز شىندىعىن جەتە ۇعىنا الادى.

– ءوڭىرىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن تەرەڭ بىلەتىن ادامسىز. ونىڭ ۇستىنە ساياساتتانۋشى رەتىندە باعامداي الاسىز. قازىر ۇلتتىق سانا، قۇندىلىق، تاربيە دەگەن قاعيداتتار ءجيى تىلگە الىنىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ نىعايا تۇسكەنىنىڭ بەلگىسى. ءسىزدىڭ پايىمىڭىزشا وسىنداي جەتىستىككە جەتۋىمىزدىڭ سەبەبى نەدە؟

– حالقىمىزدا «جاقسى كەلسە ىسكە…» – دەگەن ناقىل ءسوز بار عوي. وسىدان ون جىلدىڭ الدىنداعى تالدىقورعاندى كور دە، بۇگىنگى بەينەسىنە قارا. جاسىراتىنى جوق، جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. ونىڭ ۇستىنە قالامىزدا سوڭعى جىلدارى جاڭا عيماراتتار بوي كوتەرىپ، قالا كوركىنە كورىك قوسىلسا، سالت-داستۇرگە ساي قازاق ۇيلەرى تىگىلىپ، قوناقجايلانىپ، داستارقانىنان ۇلتتىق تاعامدار ورىن الدى. وسىنداي جاقسى جاعدايلاردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن قازاق دەگەن قايسار حالىقتىڭ ۇرپاعى بولعانىمىز دەسەك، سول حالقىن جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىن ءبىر كىسىدەي قولداعان سەرىك ابىكەنۇلىنىڭ وبلىس باسىنا كەلۋىمەن قولعا الىنعان شارالار ەكەنىن وبلىس جۇرتى تەگىس بىلەدى. مەنىڭ دە، قاراپايىم قالا تۇرعىنى رەتىندە ريزاشىلىعىم بولەك. اسىرەسە، ءبىزدى وبلىس اكىمىنىڭ رۋحاني بايلىققا دەگەن كوزقاراسى مەن قۇرمەتى قۋانتادى. ونىڭ كىشىپەيىل پاراساتى، قازاق ءتىلى مەن قازاق ءتىلدى باسىلىمعا دەگەن جاناشىرلىعى، ءتول تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە دەگەن قامقورلىعى كوڭىلىمىزدى ريزاشىلىققا بولەيدى. سونىمەن بىرگە، رۋحاني قۇندىلىقتى نازاردان تىس قالدىرماعان وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن ءداستۇرلى تۇردە وتەتىن اۋدانداردىڭ مادەنيەت كۇندەرى جوعالعانىمىزدى تۇگەندەپ، مادەنيەتىمىزدى قايتا ورالتتى. «اتادان ۇلاعات» اتتى اقساقالدار جيىنى، اقجاۋلىقتى اجەلەر بايقاۋى ۇرپاق ساباقتاستىعىنا جول سالسا، تاريحتا ەلەۋلى ورىن العان تۇلعالارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى بوي كوتەرىپ، ەلدىكتىڭ بەدەلىن ءوسىرىپ، جاستاردىڭ عيبراتتى تاربيە كوزىنە اينالدى. جەتىسۋ جەرىندەگى اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر ادامدارىنا ارنايى گرانت ءبولىپ، مادەنيەتتى مايەكتەتۋگە سەرپىن بەرگەنى ءوز الدىنا.

– «اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن بار. وتباسىڭىز جايىندا ايتا كەتسەڭىز. ونىڭ ۇستىنە، «ءبىر مىقتى قالامگەردىڭ ارتىندا، مىقتى ايەل زاتى تۇرادى» دەپ تە ءجۇرمىز. ءسىزدىڭ بەدەلدى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىڭىزعا ۇيدەگى جەڭگەمىزدىڭ كومەگى بولدى ما؟

– قالامگەرلىك اۋىر جول. ول ءۇشىن ءۇي شارۋاسىن قايىرىپ قويىپ، اپتالاپ الىس جولدارعا شىعۋعا تۋرا كەلەدى. كەيدە، دۇنيەدەن وقشاۋلانىپ، ءوز يدەياڭنىڭ جەتەگىندە كەتەتىن كەزدەرىڭ دە بولادى. ءتىپتى، باسقالاردىڭ قالاۋىنان شىعا الماي قالىپ، ءسۇرىنىپ جۇرەتىنىڭ تاعى بار. سوندىقتان قالامگەر بولۋ ءۇشىن سەنىڭ ىستىق-سۋىعىڭا بىردەي كونەتىن ايەل زاتىنىڭ بولعانى دا دۇرىس. قوعامنان قاعاجۋ كورسەڭ دە، وتباسىڭنان جىلىلىق تاپساڭ سونىڭ ءوزى جازۋشىعا ءبىر پاديشالىق. جەڭگەڭ – ءراش ارتىقوۆامەن ەلۋ جىلعا جۋىق وتاسىپ كەلەمىز. قازان-وشاقتىڭ سىلدىرلاعان كەزدەرى بولعان شىعار. بىراق ومىرلىك ماقساتىمىز ءبىر جەردەن شىعىپ وتىردى. مەن ماسكەۋگە وقۋعا اتتانعاندا ءۇش بالامىز بولدى. وقۋىمدى ءبىتىرىپ، اۋىلعا ورالعانشا بالا تاربيەسىن ءوزى ارقالاپ، قينالىسىن بىلدىرگەن جوق. كەيىنگى كۇندەرى قىزمەت بارىسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە جولىققاندا ماعان اقىلشى بولىپ، قاسىمنان تابىلىپ وتىردى. تاۋبە، وسىنداي ىنتىماعىمىزدىڭ ارقاسىندا ءتورت بالا تاربيەلەپ وسىردىك. ۇلكەن قىزىمىز گاۋھار ماسكەۋدە وقىدى. قازىر ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار اكادەمياسىندا جۇمىستا، ەكىنشى قىزىمىز عاليا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىردى، قازىر شىمكەنت قالاسىندا تۇرادى.ۇلىمىز تالعات حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەن، وبلىستىق اكىمدىكتە جۇمىس ىستەيدى. كەنجەمىز جانار وڭتۇستىك كورەيانىڭ الماتى قالاسىنداعى فيليالىندا ەسەپشى. بالالارىم ماعان تارتىپ، قالام ۇستاماسا دا، حال-قادىرىنشە ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. توعىز نەمەرە، ءبىر شوبەرەمىز بار.

– الدا قانداي جوسپارىڭىز بار؟

– شامام كەلسە، اقىن، حالقىنىڭ دانا پەرزەنتى باقتىباي جولبارىسۇلى تۋرالى كوركەم تۋىندى جازۋعا دايىندالىپ ءجۇرمىن.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

PS: بۇل سۇحبات «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ №13، بەيسەنبى،28 قاڭتار 2010 جىلى جاريالانعان نۇسقاسى بويىنشا بەرىلدى. ماقساتىمىز قالامگەردى تاعى ءبىر ەسكە الىپ، ونەگەلى ءومىرىن سايتىمىزدىڭ وقىرماندارىنا جەتكىزۋ.

قاجەت انداس.

Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 24
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz