قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا تاريحىمىزدىڭ تالاي اقتاڭداق بەتتەرى انىقتالىپ، كوپتەگەن ماسەلەسى بۇگىنگى كۇننىڭ سۇرانىسىنا ساي قايتا قارالىپ، زەرتتەلىپ، جاڭا مەتودولوگيالىق تۇرعىدان قورىتىلۋدا. ونىڭ ىشىندە 1921-22 جىلدارداعى جانە 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتا بار. دەسەكتە، اشارشىلىق تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلگەندە تۇركىستەن ولكەسىنە قاراستى سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىن 1917-1919 جىلدارى جايلاعان اشتىق پەن بوسقىنشىلىق ءالى دە ءوز دارەجەسىندە دۇرىس زەرتتەلمەي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى.
قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا 1917-1919 جىلدارى اتالعان ەكى وبلىستاعى اشتىقتىڭ ەڭ اۋىرى دا، ەڭ قاسىرەتتىسى دە جەتىسۋدا ورىن العان. جەتىسۋ وڭىرىندەگى اشتىق تۋرالى دەرەكتىك ماتەريالدار سول تۇستاعى «قازاق»، «سارىارقا»، «بىرلىك تۋى»، «جاس ازامات» سياقتى ۇلتتىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءبىرشاما جاريالانعان، سونىمەن قاتار مۇراعات دەرەكتەرى دە بارشىلىق. اشتىقتىڭ سەبەپ-سالدارى، جەتىسۋدا قالىپتاسقان ايانىشتى احۋال جونىندە الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتۇلى «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى 9 ناۋرىزداعى №33 سانىندا «ماديار» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جاريالاعان «اش-جالاڭاش قازاق-قىرعىزعا جىلۋ جينايتىن كوميتەت اشىلدى» اتتى ماقالاسىندا: «التى الاشقا ايان، 1916 جىلعى 25 يۋن جارلىعى الەگىنەن جەتىسۋ وبلىسىنداعى قىرعىز-قازاقتىڭ باسىنا قيامەت قايىم كۇندەر تۋدى. جىگىت بەرمەيمىز دەپ قارسىلىق قىلعانى ءۇشىن وققا ۇشىپ، قانشاسى ءوز جەرىندە قىرعىن كوردى. باسشى ادامدارى دارعا اسىلدى. راقىمسىز حۇكىمەتتىڭ قارۋلى اسكەرىنە قارسى تۇرا الماي كوبى قىتاي جەرىنە بوستى. مال-مۇلكىنىڭ كوبى ورىس اسكەرىنىڭ قولىنا «ولجاعا» ءتۇستى. كورشى مۇجىقتار جاۋ بولىپ، تال تۇستە تالادى، ءولتىردى، ادامىن بايلاپ، مالىن ايداپ الدى. بوسقاندا ايداپ كوشكەن مال-مۇلىكتەن جولشىباي ايرىلدى. جاياۋ-جالپى، ءۇي-كۇيسىز قىتاي جەرىنە جەتكەندە قار جاۋدى، قىس ءتۇستى. وندا جان اشىر جاقىن تابىلماي، قارا تالاستى. اشتان ءولىپ بارا جاتقان سوڭ، قالماق، قىتايعا بالا-شاعالارىن ساتا باستادى. ادام بازارى اشىلىپ، بالانىڭ قۇنى ءبىر شەلەك بيدايعا شىقتى. بويجەتكەن قىزدارىن، جاس كەلىنشەكتەرىن قانى قارا قالماقتار قاتىندانىپ كەتتى. اش-جالاڭاش اۋزىنا نە تۇسسە سونى جەپ، قايدا بولسا سوندا جاتىپ، نەشە ءتۇرلى دەرتكە ۇشىراپ، تاعى قىرىلدى. باقىتسىز سورلىلاردىڭ مۇڭىن، كوز جاسىن، زارىن ەستىر قۇلاق، كورەر كوز بولمادى. …تۋعان جەر، وسكەن ەل، كەشەگى باستان كەشكەن قىزىق داۋرەن كوزدەرىنەن پىر-پىر ۇشتى. …باي-كەدەي، جاس-كارى، جاقسى-جامان ايىرماسى ءبىتىپ، ءبارى بىردەي سورلى بولدى. ءبارى بىردەي مۇڭدى بولدى. اتادان ۇل، انادان قىز، جاردان جار ايرىلدى. جۇرەك قانعا، كوز جاسقا تولدى. جەتىم-جەسىر بوتاداي بوزدادى. جۇرتتىقتان، تىرشىلىكتەن كۇدەر ءۇزىپ، بۇل وپاسىز دۇنيەگە قوش ايتۋعا تايانىپ تۇرعاندا، بوستاندىق تۋدى» – دەپ جازادى. مىرجاقىپتىڭ ايتىپ وتىرعان بوستاندىعى رەسەيدە 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسى ىسكە اسىپ، ورىس پاتشاسى نيكولاي ءىى-ءنىڭ تاقتان قۇلاتىلعان تۇسى ەدى. ەلدە بوستاندىق ورناعانىن ەستىپ كوڭىلىندە ءۇمىت وتى ۇيالاپ ەلگە قايتا باستاعان بوسقىندار جونىندە: «…بۇل حاباردى ەسىتكەندە جۇرەكتەرى جارىلعانداي قۋانىپ، «اۋ-دۇنيە، تىم بولماسا ەلگە جەتىپ، الاشتىڭ ورتاسىندا ولسەك ارمان بار ما» – دەپ، قايتا شۇبىرا باستادى. تاعى اشتىق، تاعى جالاڭاشتىق، تاعى ءولىم. ءالى جوق، دىمى قۇرىعان سورلىلار جاياۋلاپ قوزىكوش جەرگە جۇرۋگە جاراماي، كەز-كەلگەن جەردە جىعىلدى، جىعىلعان تۇرعان جوق، ولگەن تىرىلگەن جوق. باسى- قاسىندا بولماعان، كوزدەرىڭمەن كورمەگەن الاشتىڭ بالالارى ءبىر مينۋت كوزدەرىڭدى جۇمىپ، قيالعا سالىپ ويلانىپ قاراڭدار، سوندا كورگەندەي بولاسىڭدار، بىرەۋ تالتىرەكتەپ، اياعىن باسا الماي جىعىلىپ جاتقان، بىرەۋ اشتىقتان ءىسىنىپ، «قانداي كىنامىزدان مۇنداي كۇيگە ۇشىرادىق – قۇداي» دەگەندەي، قيمىلداۋعا شاماسى كەلمەي كوككە قاراپ جاتقانى. جولدىڭ ءبىر شەتىندە ءولىپ، ولگەنىنە راقاتتانعانداي، ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەن جاندى كورەرسىڭ. ءۇستى-باسى دال-دال، ءتانى كورىنىپ ەتبەتىنەن جىعىلعان كۇيدە ءولىپ كەتكەن كەيپىمىزدى كورەرسىڭ. جاس بالاسىن باۋىرىنا قىسىپ، قۇشاقتاعان كۇيدە ولگەن جاس قاتىندى كورەرسىڭ. بۇلاردىڭ مۇنداي حالىنە قايعىرار ەشكىم جوق، تەك قۋانىشپەن ىستەلگەن تويعا جيىلعانداي توپ-توپ قارعا-قۇزعىن، يت-قۇس ولگەندەردىڭ كوزىن شۇقىپ، ەتىن جەپ، سۇيەكتەرىن كەمىرىپ جاتقانىن كورەرسىڭ. بۇل ولىكتەر قۇدايدىڭ كەڭ دالاسىن ساسىتقان، ىق جاعىنان جان جۇرەرلىك ەمەس، مۇنىڭ ءيسىن ءوزىڭ يسىتكەندەي بولارسىڭ. مۇنىڭ ءبارى ەرتەگى ەمەس، بولعان ءىس!» – دەپ جازادى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جۇرەگى قارس ايىرىلا.
ماقالادا 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى كەزەڭدە جەتىسۋدا قالىپتاسقان جاعداي جونىندە: «تاعى داعدارىس، تاعى اشارشىلىق، تاعى ءولىم. بوستاندىق تۋدى، جادىراپ جاز شىقتى، كۇركىرەپ كۇن شىقتى. …بىراق ول بەيشارالاردىڭ باسىنان قارا بۇلت سەرپىلمەدى. عۇزىر ەل قىلىشىن قىنابىنا سالمادى. باسى امان، مالى تۇگەل اعايىن جەتكىلىكتى جاردەم بەرە المادى، ءارى-بەرىدەن سوڭ جۇرت ولاردىڭ ءحالىن ۇمىتۋعا اينالدى. قازاق-قىرعىز قىرىلىپ جاتىر ەكەن دەپ جاميعات وزگەرىلمەدى. تاعى دا قىس ءتۇستى، بەيشارالاردىڭ ءحالى بۇرىنعىدان مىڭ ەسە جامانعا اينالدى» – دەسە، سول كەزدەگى اشتان قىرىلعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ كولەمى جونىندە: «ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ولگەنى 100 مىڭنان استى. ەندى بۇل قىس تالايىن ولتىرگەن شىعار. قانشا ولگەنىن اق كەبىندەي قار جاسىرىپ جاتقان شىعار. مىنە، قار كەتىپ، جاز شىعۋعا اينالدى. قارعا-قۇزعىن توي قىلار، اۋا ساسىر. بىراق ادام بالاسى جانسەبىل ەكەن، ءالى ءولىپ بىتكەن جوق كورىنەدى، تىرىلەرىنە «تاماقتا» تابىلىپ قالدى دەگەندى ەستىپ وتىرمىز، تىرىلەرى ولگەندەرىنىڭ ەتىن جەپ جاتىر دەيدى. بۇعان الاش يا قۋانارسىڭ، يا جىلارسىڭ، ءوزىڭ ءبىل! جىلاساڭ اعايىندىعىڭ، بىراق سەنىڭ كوز جاسىڭ اشقا تاماق، جالاڭاشقا كيىم بولمايدى. كوز جاسى كومەككە جارايتىن بولسا، وزگەدەن كەندە بولسا دا، كوزدىڭ جاسىنان، كوڭىلدىڭ قايعىسىنان كەندە ەمەس ەدى. اعايىنعا الاش شىن جانىڭ اشىسا، شىن جىلاساڭ، كومەگىڭدى كورسەت، جىلۋىڭدى بەر. جايشىلىقتا قايىرىمعا بەرەتىن تيىنىڭدى بەرمە، رۋلى ەلىڭ ولىمنەن قالعانداي جىلۋىڭدى بەر. جوعارىدا ايتىلعان وقيعانى جەتىسۋ قازاق-قىرعىزدارى باسىنان كەشىپ وتىر» – دەپ تەبىرەنەدى.
مىرجاقىپ دۋلاتۇلى سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىسىنداعى جانتۇرشىگەرلىك جاعدايدى بايانداي وتىرىپ وسى اۋىر جاعدايدان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرىپ، اش-جالاڭاش قازاق-قىرعىزدى قىرعىننان قۇتقارۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوميتەتتىڭ قىزمەتى، اتقارىلىپ جاتقان شارالار جونىندە: «وسى ەكى وبلىستاعى اش-جالاڭاش قازاق-قىرعىز باۋىرلارعا جۇرتتان جەتكىلىكتى جىلۋ جيناپ، رۋلى ەلىمىزدى ولىمنەن امان ساقتاپ قالۋ ماقساتىمەن سەمەي وبلىسىنىڭ الاش قالاسىندا قازاق كوميتەتى ءھام جاستاردىڭ «جانار» اتتى ۇيىمى باسشىلىق ەتىپ، قاۋىم جاسادى. قاۋىم ورتاسىنان ءىس باسقاراتىن 5 كىسىلىك كوميتەت سايلاپ شىعاردى. قاۋىمنىڭ قۇرمەتتى باستىعى – ءا. بوكەيحانوۆ، جاي باستىعى – مۇقىش بوشتايۇلى بولدى. كوميتەت پرەدسەداتەلى – ميرياكۋب دۋلاتۇلى، ورىنباسارى – ج.ايماۋىتوۆ، حاتشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ، قازىناشىسى ەسىركەپۇلى عابدوللا، تاعى ءبىر مۇشەسى – عابدوللا قوسكەنۇلى» – دەپ كوميتەتتىڭ قۇرامىنا الاش زيالىلارىنان كىمدەر كىرگەنىن اتاپ كورسەتەدى.
وسىلايشا ۇلت زيالىلارى 1916 جىلعى كوتەرىلىس تۇسىندا بوسقىنشىلىققا ۇشىراپ، اشتان قىرىلىپ، تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن باۋىرلارىن قۇتقارۋ ماقساتىندا ەلدىك ءداستۇردى ەستە ۇستاپ، بۇكىل ەلدى بوسقىندارعا كومەك كورسەتۋگە شاقىرىپ، ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن بار ىنتا-جىگەرىمەن قىزمەت جاسادى. وسى ماقساتتا «الاش ازاماتتارىنا» اتتى ۇندەۋ جازىپ، ونى 11 ماۋسىمداعى «قازاق» گازەتىندە جاريالايدى. ول ۇندەۋدىڭ مازمۇنى مىناداي ەدى: «25 يۋن جارلىعىنىڭ كەسىرىنەن بۇلىنشىلىككە ءتۇسىپ، قىتايعا بوسقان قىرعىزداردىڭ حالدەرى قانداي ناشارلىعىن كوزىمەن كورگەن ءتىلشى «قازاقتىڭ» 231-ءشى نومىرىندە جازىپ وتىر. ءار جەردەن بارعان جاردەمنىڭ قانشا ەكەنىن وتكەن نومىردەن جازىپ كورسەتىپ وتىرمىز. بەرىلىپ جاتقان جاردەمدەر اش-جالاڭاش قالعان قىرعىزداردىڭ حالدەرىنە قاراعاندا جوق ەسەبىندە. سوندىقتان تۇركىستان كوميتەتىنىڭ اعزاسى (تورعاي وبلىسىنىڭ كوميسسارى) ءاليحان بوكەيحانوۆ سول كوميتەتتىڭ اعزاسى (جەتىسۋ وبلىسىنىڭ كوميسسارى) مۇحامەدجان تىنىشباەۆقا تەلەگرامما بەردى: «بوسقىن قىرعىزدار ءۇشىن 200 مىڭ سوم قازىنادان قارىز سۇراۋ كەرەك» دەپ. سونداي بىردەن بەرىلەتىن مولىراق سۋممامەن قىرعىزدار ءحالىن جيىپ الماسا، ازداپ جيناعان كومەك قىرعىزداردىڭ تولىپ جاتقان مۇقتاجدىعىنىڭ بىرىنە جەتسە، ەكىنشىسىنە جەتپەي تاپشىلىق قىلا بەرمەكشى.
– ءبىر جاعىنان قارىز اقشا بەرىلىپ، ءبىر جاعىنان جاردەم جينالسا قازىرگىدەي قىمباتشىلىق زاماندا قىرعىز سياقتى ىشەرگە تاماعى جوق، كيەرگە كيىمى جوق، پانالارعا ءۇيى جوق جۇرداي بولىپ سورلاعان بۇكىل مۇقتاجدىعىن وتەرلىك قارجى سوندا عانا قۇرالماقشى.
– اڭساپ ولەيىن دەپ جاتقان ادامنىڭ اۋزىنا سۋ تامىزعانداي از-كوپ دەمەي اركىم الىنە قاراي جاردەم ەتۋ اۋەلى ادامشىلىق، ەكىنشى اعايىنشىلىق جۇزىنەن كىمگە دە بولسا بورىش.
– بۇل ايرىقشا ەتىپ الاش ازاماتتارىنىڭ ىسىنە سالىپ وتىرعانىمىز: قىرعىز اعايىندارىنىڭ الدىنداعى بورىشتارىن ۇمىتپاي وتەۋلەرى ءتيىس دەگەنىمىز.
ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، سەيتازىم كادىرباەۆ، يمام الىمبەكوۆ، جانۇزاق جانىبەكوۆ، احمەت مامەتوۆ، ەلدەس عۇماروۆ».
جەتىسۋداعى اشتىقتىڭ شىعۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ونىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى – م. دۋلاتۇلىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سالدارى. رەسەيلىك وتارشىل جۇيەنىڭ جۇرگىزگەن وزبىر ساياساتىنا قارسى 1916 جىلى كوتەرىلىسكە شىققان جەتىسۋدىڭ جەرگىلىكتى حالىقتارى قازاق پەن قىرعىز اسقان قاتىگەزدىكپەن اياۋسىز باسىپ-جانىشتالىپ، مال-مۇلكى تاركىلەنگەن-ءدى. جەتىسۋداعى كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن قولدانىلعان جازالاۋشى كۇش تۋرالى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى كۋروپاتكيننىڭ 1917 جىلدىڭ 22 اقپانىندا يمپەريانىڭ پاتشاسىنا جاساعان مالىمدەمەسىندە: «…ولكەنىڭ باسقا وبلىستارىنان جەتىسۋعا ءۇش باعىتتان: ءاندىجاننان – نارىن بەكىنىسىنە، چەرنياەۆتەن – پىشپەك جانە توقماق باعىتىنا، تەمىرجول ارقىلى اينالما جولدارمەن – سەمەيگە، ودان ارى – سەرگيوپول – لەپسى – ۆەرنىي باعىتىنا 3½ درۋجينا، زاپاستاعى پولكتاردان 7 اتقىشتار روتاسى، 5 كازاك جۇزدىگى جانە 14 زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان اسكەر كەلگەن. …ودان باسقا، قىزمەتتەگى ارميا قاتارىنان كازاك باتارەياسىمەن قوسا 2 پۋلەمەت كومانداسى جانە 2 كازاك پولكى جىبەرىلگەن» – دەپ انىق جازىلعان. بۇل اسكەرگە قوسىمشا رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى «الەۋمەتتىك تىرەگى» سانالاتىن كەلىمسەك ورىس شارۋالارىنان قۇرىلىپ، قارۋلانعان حالىق جاساعى جازالاۋ وپەراتسيالارىنا قاتىستى. وسىلاي بىرلەسكەن جازالاۋشىلار «ورىس قارۋىنىڭ كۇشىن» كورسەتە وتىرىپ جۇرگىزگەن «قىزۋ» شارالارىنىڭ بارىسىندا كوتەرىلىس اياۋسىز، قاتىگەزدىكپەن باسىپ-جانىشتالدى. گۋبەرناتوردىڭ ايتۋىنشا: «بۇل جازالاۋشى اسكەر كەلگەننەن سوڭ كوتەرىلىسشىلەر ازداعان قارسىلىق كورسەتكەننەن كەيىن ازىق-تۇلىك پەن مالدان تاپشىلىق كورىپ، كەدەيشىلىك كۇي كەشە وتىرىپ شەكارالىق ايماقتارعا ىعىسىپ، كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولعان».
وككۋپاتسيالىق رەجيمنىڭ كوتەرىلگەن حالىققا جۇرگىزگەن وسىنداي رەپرەسسيالىق ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە جەتىسۋلىق قازاق پەن قىرعىز «ەس جيماستاي» جازالاندى. ارنايى دايىندىعى بار جازالاۋشى اسكەر قولىندا قارۋى جوق كوتەرىلىسشىلەرگە قىرعىن سالىپ، اۋىلداردى ويراندادى. وعان شىداماعان كوتەرىلىسشىلەر كورشىلەس جاتقان قىتاي جەرىنە اۋا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ول جاقتا دا كۇتىپ تۇرعان «جۇماق» جوق ەدى. ءبىر جاعىنان جازالاۋشى اسكەر مەن ەكىنشى جاعىنان قىتاي اسكەرىنىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولعان حالىق قىرعىنعا ۇشىراپ، نەبىر قورلىقتى باستان كەشىردى. قوس يمپەريانىڭ قىسپاعىنا تۇسكەن قازاق-قىرعىز كيەرگە كيىمى، ىشەرگە اسى بولماي، اشتىق پەن ىندەتتەن قىرىلىپ، ادام ايتقىسىز ايانىشتى كۇي كەشىپ، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى، ازاپتى ءومىردى وتكەردى. ازىپ-توزىپ، بالالارىن قۇلدىققا، ايەلدەرى مەن قىزدارىن كۇڭدىككە ساتىپ، مال-مۇلكىنەن ايىرىلدى.
كوتەرىلىسشى حالىقتىڭ مال-مۇلكىن بەرگى جاقتا ورىستىڭ جازالاۋشى اسكەرى، ارعى جاقتا قىتاي اسكەرى مەن سول جاقتىڭ جەرگىلىكتى حالىقتارى تالان-تاراجعا سالىپ توناپ، تارتىپ الىپ وتىرعان. مىسالى، ۆەرنىيداعى №1 بولىمشە پريستاۆىنىڭ كومەكشىسى يۆانوۆ ىستىقكول وڭىرىندەگى قىرعىزداردىڭ كوتەرىلىسىن باسۋعا قاتىسىپ پرجەۆالسك قالاسىنان (قازىرگى قاراقول قالاسى) ۆەرنىيعا قايتارىندا كوتەرىلىسشىلەردەن توناپ العان 21 تۇيەگە ارتقان جۇگى بار كەرۋەنمەن، ءبىر بولىگىنە جۇك ارتىلعان 27 وگىز، 25 جىلقى ايداپ كەلگەن.
زەرتتەۋشى چەكانينسكييدىڭ 1926 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندەگى دەرەكتەرگە قاراعاندا، ءبىر عانا جاركەنت ۋەزىندە كوتەرىلىسكە دەيىن – 67 800 جىلقى، 51 261 ءىرى قارا، 2 612 تۇيە، 568 488 قوي-ەشكى، 7 577 دەسياتينا ەگىندىك بولسا، كوتەرىلىستەن كەيىن جىلقىنىڭ – 78،59%-ى، ءىرى قارانىڭ – 63،97%-ى، قوي-ەشكىنىڭ – 81،19 %-ى تارتىپ الىنعان، ەگىندىكتىڭ – 22،28%-ءى جويىلعان.
بەلگىلى زاڭگەر، عالىم ع.ساپارعاليەۆتىڭ «كاراتەلنايا پوليتيكا تساريزما ۆ كازاحستانە» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا جەتىسۋ وبلىسىنداعى قازاق-قىرعىزدىڭ كوتەرىلىسىن باسۋ كەزىندە جازالاۋشى اسكەر تارتىپ العان زاتتاردى ساتىپ، 1 ميلليون 300 مىڭ سوم قارجى تۇسىرگەن. تەك، سامسى مەن بوراندى بولىستارىنىڭ وزىنەن عانا 1،5 ميلليون سومنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنگەن.
اشتىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى، 1917 جىلعى قۋاڭشىلىقتان ەگىن مەن ءشوپتىڭ شىقپاي قالۋى. «جىعىلعاننىڭ ۇستىنە جۇدىرىق» دەگەندەي، ونسىز دا ازاپتى جاعدايعا دۋشار بولعان حالىققا تابيعاتتىڭ كورسەتكەن توسىن مىنەزى ودان سايىن اۋىر تيگەن ەدى. بۇل جونىندە جەتىسۋ وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ توراعاسى 1919 جىلى 17 ناۋرىزدا وتكەن 3-ءشى جەتىسۋ وبلىستىق سەزىندە جاساعان بايانداماسىندا وڭىردە قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدى ايتا كەلىپ: «2) 1917 جىلى بۇرىن بولماعان قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان استىق پەن ءشوپتىڭ شىقپاي قالۋى، جۇت بولۋى ادامداردى اشتىققا ۇشىراتتى… 3) ءارتۇرلى ىندەتتىڭ تارالۋى ونسىز دا اۋىر جاعدايدى ودان دا قيىنداتىپ جىبەردى. …1918 جىلدىڭ كوكتەمىنەن بەرى وڭىردە جەتىسۋلىق بولشەۆيكتەردىڭ قوجالىق ەتۋى، ولاردىڭ حالىققا جاپپاي قىرعىن سالۋى، تىپتەن ايەل، بالا-شاعاعا قاراماي اتۋى، ونداي ارەكەتتەردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعاسىپ جاتقاندىعى، كەي جەرلەردە حالىقتى توناپ، كەيدە ءتىپتى مال-مۇلىكتى جاي عانا جويۋى، باسقا دا سوراقىلىقتارى بۇل جاعدايدى ودان ءارى شيەلەنىستىردى، ءالى دە شيەلەنىستىرىپ وتىر…» – دەپ كورسەتەدى.
بۇل مالىمەتتەر جەتىسۋداعى اشتىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ، ونى باسىپ-جانشۋ بارىسىندا جۇرگىزگەن وتارشىل يمپەريانىڭ وسى ولكەدە جۇرگىزگەن قاتىگەز ساياساتىنىڭ سالدارى ەكەنىن كورسەتەدى.
قورىتا كەلە ايتارىمىز، باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ ازاتتىق جولىنداعى ارپالىسىنىڭ سالدارى دا اۋىر بولعان ەدى. ال، تاريحتا ازاتتىق الۋ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ ەشقاشان وڭاي بولماعان. ەلدى قايتسەك امان ساقتاپ قالامىز، قايتسەك وزگە ەلمەن تەرەزەسىن تەڭ ەتىپ وركەندەگەن ەل قاتارىنا قوسامىز دەپ ادال قىزمەت جاساپ، قايراتكەرلىك كورسەتكەن الاش زيالىلارى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ جۇرگىزگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ قۇربانى بولعان ەدى. سوندىقتان وتكەن تاريحىمىزداعى مۇنداي اۋىر كەزەڭدەردى ەستەن شىعارماي، اعا ۇرپاقتىڭ ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعى، ازاتتىعى جولىندا اتقارعان قىزمەتىنە باس ءيىپ، قۇرمەتپەن قاراعانىمىز ابزال.
شامەك تىلەۋباەۆ،
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى،
اباي اتىنداعى قاز ۇپۋ-دىڭ «الەۋمەتتىك تاريح»
كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى.
جاريالاندى. -تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №72.2016. -4 ب.











