Qazaq eliniń táuelsizdik alǵanyna jiyrma jyldan astam uaqyt ótti. Osy uaqyt aralyǵynda tarihymyzdyń talai aqtańdaq betteri anyqtalyp, kóptegen máselesi búgingi kúnniń súranysyna sai qaita qaralyp, zerttelip, jańa metodologiyalyq túrǵydan qorytyluda. Onyń ishinde 1921-22 jyldardaǵy jáne 1930-1933 jyldardaǵy asharshylyqta bar. Desekte, asharshylyq turaly áńgime kóterilgende Túrkisten ólkesine qarasty Syrdariya men Jetisu oblystaryn 1917-1919 jyldary jailaǵan ashtyq pen bosqynshylyq áli de óz dárejesinde dúrys zerttelmei kele jatqan máseleniń biri retinde atalady.
Qolda bar derekterge qaraǵanda 1917-1919 jyldary atalǵan eki oblystaǵy ashtyqtyń eń auyry da, eń qasirettisi de Jetisuda oryn alǵan. Jetisu óńirindegi ashtyq turaly derektik materialdar sol tústaǵy «Qazaq», «Saryarqa», «Birlik tuy», «Jas azamat» siyaqty últtyq baspasóz betterinde birshama jariyalanǵan, sonymen qatar múraǵat derekteri de barshylyq. Ashtyqtyń sebep-saldary, Jetisuda qalyptasqan ayanyshty ahual jóninde Alash qozǵalysynyń qairatkeri Mirjaqyp Dulatúly «Saryarqa» gazetiniń 1918 jylǵy 9 nauryzdaǵy №33 sanynda «Madiyar» degen búrkenshik atpen jariyalaǵan «Ash-jalańash qazaq-qyrǵyzǵa jylu jinaityn komitet ashyldy» atty maqalasynda: «Alty Alashqa ayan, 1916 jylǵy 25 iyunь jarlyǵy áleginen Jetisu oblysyndaǵy qyrǵyz-qazaqtyń basyna qiyamet qaiym kúnder tudy. Jigit bermeimiz dep qarsylyq qylǵany úshin oqqa úshyp, qanshasy óz jerinde qyrǵyn kórdi. Basshy adamdary darǵa asyldy. Raqymsyz húkimettiń qaruly áskerine qarsy túra almai kóbi Qytai jerine bosty. Mal-múlkiniń kóbi orys áskeriniń qolyna «oljaǵa» tústi. Kórshi mújyqtar jau bolyp, tal túste talady, óltirdi, adamyn bailap, malyn aidap aldy. Bosqanda aidap kóshken mal-múlikten jolshybai airyldy. Jayau-jalpy, úi-kúisiz Qytai jerine jetkende qar jaudy, qys tústi. Onda jan ashyr jaqyn tabylmai, qara talasty. Ashtan ólip bara jatqan soń, qalmaq, qytaiǵa bala-shaǵalaryn sata bastady. Adam bazary ashylyp, balanyń qúny bir shelek bidaiǵa shyqty. Boijetken qyzdaryn, jas kelinshekterin qany qara qalmaqtar qatyndanyp ketti. Ash-jalańash auzyna ne tússe sony jep, qaida bolsa sonda jatyp, neshe túrli dertke úshyrap, taǵy qyryldy. Baqytsyz sorlylardyń múńyn, kóz jasyn, zaryn estir qúlaq, kórer kóz bolmady. …Tuǵan jer, ósken el, keshegi bastan keshken qyzyq dáuren kózderinen pyr-pyr úshty. …Bai-kedei, jas-kári, jaqsy-jaman aiyrmasy bitip, bári birdei sorly boldy. Bári birdei múńdy boldy. Atadan úl, anadan qyz, jardan jar airyldy. Júrek qanǵa, kóz jasqa toldy. Jetim-jesir botadai bozdady. Júrttyqtan, tirshilikten kúder úzip, búl opasyz dúniege qosh aituǵa tayanyp túrǵanda, bostandyq tudy» – dep jazady. Mirjaqyptyń aityp otyrǵan bostandyǵy Reseide 1917 jylǵy aqpan tóńkerisi iske asyp, orys patshasy Nikolai II-niń taqtan qúlatylǵan túsy edi. Elde bostandyq ornaǵanyn estip kóńilinde úmit oty úyalap elge qaita bastaǵan bosqyndar jóninde: «…Búl habardy esitkende júrekteri jarylǵandai quanyp, «au-dúnie, tym bolmasa elge jetip, Alashtyń ortasynda ólsek arman bar ma» – dep, qaita shúbyra bastady. Taǵy ashtyq, taǵy jalańashtyq, taǵy ólim. Áli joq, dymy qúryǵan sorlylar jayaulap qozykósh jerge júruge jaramai, kez-kelgen jerde jyǵyldy, jyǵylǵan túrǵan joq, ólgen tirilgen joq. Basy- qasynda bolmaǵan, kózderińmen kórmegen Alashtyń balalary bir minut kózderińdi júmyp, qiyalǵa salyp oilanyp qarańdar, sonda kórgendei bolasyńdar, bireu táltirektep, ayaǵyn basa almai jyǵylyp jatqan, bireu ashtyqtan isinip, «qandai kinamyzdan múndai kúige úshyradyq – qúdai» degendei, qimyldauǵa shamasy kelmei kókke qarap jatqany. Joldyń bir shetinde ólip, ólgenine raqattanǵandai, máńgilik úiqyǵa ketken jandy kórersiń. Ústi-basy dal-dal, táni kórinip etbetinen jyǵylǵan kúide ólip ketken keipimizdi kórersiń. Jas balasyn bauyryna qysyp, qúshaqtaǵan kúide ólgen jas qatyndy kórersiń. Búlardyń múndai haline qaiǵyrar eshkim joq, tek quanyshpen istelgen toiǵa jiylǵandai top-top qarǵa-qúzǵyn, it-qús ólgenderdiń kózin shúqyp, etin jep, súiekterin kemirip jatqanyn kórersiń. Búl ólikter qúdaidyń keń dalasyn sasytqan, yq jaǵynan jan júrerlik emes, múnyń isin óziń isitkendei bolarsyń. Múnyń bári ertegi emes, bolǵan is!» – dep jazady Mirjaqyp Dulatov júregi qars aiyryla.
Maqalada 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keiingi kezeńde Jetisuda qalyptasqan jaǵdai jóninde: «Taǵy daǵdarys, taǵy asharshylyq, taǵy ólim. Bostandyq tudy, jadyrap jaz shyqty, kúrkirep kún shyqty. …Biraq ol beisharalardyń basynan qara búlt serpilmedi. Ǵúzyr el qylyshyn qynabyna salmady. Basy aman, maly túgel aǵaiyn jetkilikti járdem bere almady, ári-beriden soń júrt olardyń halin úmytuǵa ainaldy. Qazaq-qyrǵyz qyrylyp jatyr eken dep jámiǵat ózgerilmedi. Taǵy da qys tústi, beisharalardyń hali búrynǵydan myń ese jamanǵa ainaldy» – dese, sol kezdegi ashtan qyrylǵan qazaq pen qyrǵyzdyń kólemi jóninde: «Bir jyldyń ishinde ólgeni 100 myńnan asty. Endi búl qys talaiyn óltirgen shyǵar. Qansha ólgenin aq kebindei qar jasyryp jatqan shyǵar. Mine, qar ketip, jaz shyǵuǵa ainaldy. Qarǵa-qúzǵyn toi qylar, aua sasyr. Biraq adam balasy jansebil eken, áli ólip bitken joq kórinedi, tirilerine «tamaqta» tabylyp qaldy degendi estip otyrmyz, tirileri ólgenderiniń etin jep jatyr deidi. Búǵan Alash ya quanarsyń, ya jylarsyń, óziń bil! Jylasań aǵaiyndyǵyń, biraq seniń kóz jasyń ashqa tamaq, jalańashqa kiim bolmaidy. Kóz jasy kómekke jaraityn bolsa, ózgeden kende bolsa da, kózdiń jasynan, kóńildiń qaiǵysynan kende emes edi. Aǵaiynǵa Alash shyn janyń ashysa, shyn jylasań, kómegińdi kórset, jyluyńdy ber. Jaishylyqta qaiyrymǵa beretin tiynyńdy berme, ruly eliń ólimnen qalǵandai jyluyńdy ber. Joǵaryda aitylǵan oqiǵany Jetisu qazaq-qyrǵyzdary basynan keship otyr» – dep tebirenedi.
Mirjaqyp Dulatúly Syrdariya men Jetisu oblysyndaǵy jantúrshigerlik jaǵdaidy bayandai otyryp osy auyr jaǵdaidan shyǵudyń joldaryn izdestirip, ash-jalańash qazaq-qyrǵyzdy qyrǵynnan qútqaru úshin qúrylǵan komitettiń qyzmeti, atqarylyp jatqan sharalar jóninde: «Osy eki oblystaǵy ash-jalańash qazaq-qyrǵyz bauyrlarǵa júrttan jetkilikti jylu jinap, ruly elimizdi ólimnen aman saqtap qalu maqsatymen Semei oblysynyń Alash qalasynda Qazaq komiteti hám jastardyń «Janar» atty úiymy basshylyq etip, qauym jasady. Qauym ortasynan is basqaratyn 5 kisilik komitet sailap shyǵardy. Qauymnyń qúrmetti bastyǵy – Á. Bókeihanov, jai bastyǵy – Múqysh Boshtaiúly boldy. Komitet predsedateli – Miryakub Dulatúly, orynbasary – J.Aimauytov, hatshysy – Múhtar Áuezov, qazynashysy Esirkepúly Ǵabdolla, taǵy bir múshesi – Ǵabdolla Qoskenúly» – dep Komitettiń qúramyna Alash ziyalylarynan kimder kirgenin atap kórsetedi.
Osylaisha últ ziyalylary 1916 jylǵy kóterilis túsynda bosqynshylyqqa úshyrap, ashtan qyrylyp, taǵdyry tálkekke túsken bauyrlaryn qútqaru maqsatynda eldik dástúrdi este ústap, búkil eldi bosqyndarǵa kómek kórsetuge shaqyryp, eliniń erteńi úshin bar ynta-jigerimen qyzmet jasady. Osy maqsatta «ALASH AZAMATTARYNA» atty úndeu jazyp, ony 11 mausymdaǵy «Qazaq» gazetinde jariyalaidy. Ol úndeudiń mazmúny mynadai edi: «25 iyunь jarlyǵynyń kesirinen búlinshilikke túsip, Qytaiǵa bosqan qyrǵyzdardyń halderi qandai nasharlyǵyn kózimen kórgen tilshi «Qazaqtyń» 231-shi nómirinde jazyp otyr. Ár jerden barǵan járdemniń qansha ekenin ótken nómirden jazyp kórsetip otyrmyz. Berilip jatqan járdemder ash-jalańash qalǵan qyrǵyzdardyń halderine qaraǵanda joq esebinde. Sondyqtan Túrkistan komitetiniń aǵzasy (Torǵai oblysynyń komissary) Álihan Bókeihanov sol komitettiń aǵzasy (Jetisu oblysynyń komissary) Múhamedjan Tynyshbaevqa telegramma berdi: «Bosqyn qyrǵyzdar úshin 200 myń som qazynadan qaryz súrau kerek» dep. Sondai birden beriletin molyraq summamen qyrǵyzdar halin jiyp almasa, azdap jinaǵan kómek qyrǵyzdardyń tolyp jatqan múqtajdyǵynyń birine jetse, ekinshisine jetpei tapshylyq qyla bermekshi.
– Bir jaǵynan qaryz aqsha berilip, bir jaǵynan járdem jinalsa qazirgidei qymbatshylyq zamanda qyrǵyz siyaqty isherge tamaǵy joq, kierge kiimi joq, panalarǵa úii joq júrdai bolyp sorlaǵan búkil múqtajdyǵyn óterlik qarjy sonda ǵana qúralmaqshy.
– Ańsap óleiin dep jatqan adamnyń auzyna su tamyzǵandai az-kóp demei árkim áline qarai járdem etu áueli adamshylyq, ekinshi aǵaiynshylyq júzinen kimge de bolsa borysh.
– Búl airyqsha etip Alash azamattarynyń isine salyp otyrǵanymyz: qyrǵyz aǵaiyndarynyń aldyndaǵy boryshtaryn úmytpai óteuleri tiis degenimiz.
Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitúrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Seitázim Kádirbaev, Imam Álimbekov, Janúzaq Jánibekov, Ahmet Mámetov, Eldes Ǵúmarov».
Jetisudaǵy ashtyqtyń shyǵuynyń birneshe sebebi bar. Onyń negizgileriniń biri – M. Dulatúlynyń maqalasynda aitylǵan 1916 jylǵy kóterilistiń saldary. Reseilik otarshyl júieniń júrgizgen ozbyr sayasatyna qarsy 1916 jyly kóteriliske shyqqan Jetisudyń jergilikti halyqtary qazaq pen qyrǵyz asqan qatygezdikpen ayausyz basyp-janyshtalyp, mal-múlki tárkilengen-di. Jetisudaǵy kóterilisti basu úshin qoldanylǵan jazalaushy kúsh turaly Túrkistan general-gubernatory Kuropatkinniń 1917 jyldyń 22 aqpanynda imperiyanyń patshasyna jasaǵan málimdemesinde: «…Ólkeniń basqa oblystarynan Jetisuǵa úsh baǵyttan: Ándijannan – Naryn bekinisine, CHernyaevten – Pishpek jáne Toqmaq baǵytyna, temirjol arqyly ainalma joldarmen – Semeige, odan ary – Sergiopolь – Lepsi – Vernyi baǵytyna 3½ drujina, zapastaǵy polktardan 7 atqyshtar rotasy, 5 kazak júzdigi jáne 14 zeńbirekpen qarulanǵan ásker kelgen. …Odan basqa, qyzmettegi armiya qatarynan kazak batareyasymen qosa 2 pulemet komandasy jáne 2 kazak polky jiberilgen» – dep anyq jazylǵan. Búl áskerge qosymsha Resei imperiyasynyń jergilikti jerlerdegi «áleumettik tiregi» sanalatyn kelimsek orys sharualarynan qúrylyp, qarulanǵan halyq jasaǵy jazalau operatsiyalaryna qatysty. Osylai birlesken jazalaushylar «orys qaruynyń kúshin» kórsete otyryp júrgizgen «qyzu» sharalarynyń barysynda kóterilis ayausyz, qatygezdikpen basyp-janyshtaldy. Gubernatordyń aituynsha: «búl jazalaushy ásker kelgennen soń kóterilisshiler azdaǵan qarsylyq kórsetkennen keiin azyq-túlik pen maldan tapshylyq kórip, kedeishilik kúi keshe otyryp shekaralyq aimaqtarǵa yǵysyp, keshirim súrauǵa májbúr bolǵan».
Okkupatsiyalyq rejimniń kóterilgen halyqqa júrgizgen osyndai repressiyalyq sayasatynyń nátijesinde jetisulyq qazaq pen qyrǵyz «es jimastai» jazalandy. Arnaiy daiyndyǵy bar jazalaushy ásker qolynda qaruy joq kóterilisshilerge qyrǵyn salyp, auyldardy oirandady. Oǵan shydamaǵan kóterilisshiler kórshiles jatqan Qytai jerine aua kóshuge májbúr boldy. Ol jaqta da kútip túrǵan «júmaq» joq edi. Bir jaǵynan jazalaushy ásker men ekinshi jaǵynan Qytai áskeriniń qarsylyǵyna tap bolǵan halyq qyrǵynǵa úshyrap, nebir qorlyqty bastan keshirdi. Qos imperiyanyń qyspaǵyna túsken qazaq-qyrǵyz kierge kiimi, isherge asy bolmai, ashtyq pen indetten qyrylyp, adam aitqysyz ayanyshty kúi keship, qiyn-qystau kezeńdi, azapty ómirdi ótkerdi. Azyp-tozyp, balalaryn qúldyqqa, áielderi men qyzdaryn kúńdikke satyp, mal-múlkinen aiyryldy.
Kóterilisshi halyqtyń mal-múlkin bergi jaqta orystyń jazalaushy áskeri, arǵy jaqta qytai áskeri men sol jaqtyń jergilikti halyqtary talan-tarajǵa salyp tonap, tartyp alyp otyrǵan. Mysaly, Vernyidaǵy №1 bólimshe pristavynyń kómekshisi Ivanov Ystyqkól óńirindegi qyrǵyzdardyń kóterilisin basuǵa qatysyp Prjevalьsk qalasynan (qazirgi Qaraqol qalasy) Vernyiǵa qaitarynda kóterilisshilerden tonap alǵan 21 túiege artqan júgi bar keruenmen, bir bóligine júk artylǵan 27 ógiz, 25 jylqy aidap kelgen.
Zertteushi CHekaninskiidiń 1926 jyly jaryq kórgen eńbegindegi derekterge qaraǵanda, bir ǵana Jarkent uezinde kóteriliske deiin – 67 800 jylqy, 51 261 iri qara, 2 612 túie, 568 488 qoi-eshki, 7 577 desyatina egindik bolsa, kóterilisten keiin jylqynyń – 78,59%-y, iri qaranyń – 63,97%-y, qoi-eshkiniń – 81,19 %-y tartyp alynǵan, egindiktiń – 22,28%-i joiylǵan.
Belgili zańger, ǵalym Ǵ.Saparǵalievtiń «Karatelьnaya politika tsarizma v Kazahstane» atty zertteu eńbeginde keltirilgen derekter boiynsha Jetisu oblysyndaǵy qazaq-qyrǵyzdyń kóterilisin basu kezinde jazalaushy ásker tartyp alǵan zattardy satyp, 1 million 300 myń som qarjy túsirgen. Tek, Samsy men Borandy bolystarynyń ózinen ǵana 1,5 million somnyń mal-múlki tárkilengen.
Ashtyqtyń taǵy bir sebebi, 1917 jylǵy quańshylyqtan egin men shóptiń shyqpai qaluy. «Jyǵylǵannyń ústine júdyryq» degendei, onsyz da azapty jaǵdaiǵa dushar bolǵan halyqqa tabiǵattyń kórsetken tosyn minezi odan saiyn auyr tigen edi. Búl jóninde Jetisu oblystyq Qazaq komitetiniń tóraǵasy 1919 jyly 17 nauryzda ótken 3-shi Jetisu oblystyq sьezinde jasaǵan bayandamasynda óńirde qalyptasqan kúrdeli jaǵdaidy aita kelip: «2) 1917 jyly búryn bolmaǵan quańshylyqtyń saldarynan astyq pen shóptiń shyqpai qaluy, jút boluy adamdardy ashtyqqa úshyratty… 3) ártúrli indettiń taraluy onsyz da auyr jaǵdaidy odan da qiyndatyp jiberdi. …1918 jyldyń kókteminen beri óńirde jetisulyq bolьshevikterdiń qojalyq etui, olardyń halyqqa jappai qyrǵyn saluy, tipten áiel, bala-shaǵaǵa qaramai atuy, ondai áreketterdiń osy uaqytqa deiin jalǵasyp jatqandyǵy, kei jerlerde halyqty tonap, keide tipti mal-múlikti jai ǵana joyuy, basqa da soraqylyqtary búl jaǵdaidy odan ári shielenistirdi, áli de shielenistirip otyr…» – dep kórsetedi.
Búl málimetter Jetisudaǵy ashtyqtyń negizgi sebepteriniń biri 1916 jylǵy kóterilistiń, ony basyp-janshu barysynda júrgizgen otarshyl imperiyanyń osy ólkede júrgizgen qatigez sayasatynyń saldary ekenin kórsetedi.
Qoryta kele aitarymyz, bauyrlas eki halyqtyń azattyq jolyndaǵy arpalysynyń saldary da auyr bolǵan edi. Al, tarihta azattyq alu, táuelsizdikke qol jetkizu eshqashan ońai bolmaǵan. Eldi qaitsek aman saqtap qalamyz, qaitsek ózge elmen terezesin teń etip órkendegen El qataryna qosamyz dep adal qyzmet jasap, qairatkerlik kórsetken Alash ziyalylary keńestik totalitarlyq júieniń júrgizgen sayasi quǵyn-súrgininiń qúrbany bolǵan edi. Sondyqtan ótken tarihymyzdaǵy múndai auyr kezeńderdi esten shyǵarmai, Aǵa úrpaqtyń el men jerdiń tútastyǵy, azattyǵy jolynda atqarǵan qyzmetine bas iip, qúrmetpen qaraǵanymyz abzal.
SHámek Tileubaev,
tarih ǵylymdarynyń kandidaty,
Abai atyndaǵy Qaz ÚPU-dyń «Áleumettik tarih»
kafedrasynyń dotsenti.
Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №72.2016. -4 b.
