بۇل قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ ءسوزى. ارينە، ءومىر وزگەرىپ، جىل كەرۋەنى العا جىلجىعان سايىن جاقسىلىق تا، تابىس تا ەسەلەنىپ، ەل يگىلىگىنە اسا بەرەتىنى انىق. وتكەندى قۇرمەتتەي الماساق، جەتىستىگىمىزدىڭ جەلگە ۇشقانى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، اسىل ارنادان شىقپاي، اعا بۋىننىڭ اقىلى مەن پاراساتىن، ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن ەكشەپ، ەلگە تانىتقان جاڭالىقتاردى كورگەندە كوڭىلىڭ تولادى.
«ولەڭدى دە جانىڭدى جەپ ايتاسىڭ» دەگەندەي، كىتاپ جازۋ دا قيىن جۇمىس. ال تۇلعالار جايلى جازىلعان تۇشىمدى دۇنيەلەردى ساراپتاپ، سالىستىرىپ، ايتپاق ويىنا استار بولار دۇنيەلەردى تاۋىپ، جيناقتاۋدىڭ وزىندە ىزدەنىستىڭ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. بايىپتاپ قاراساق، ارينە، جاستار ءانۋاردىڭ اتىنا قانىق بولعانىمەن ونىڭ سول بيىككە قالاي جەتكەنىن بىلە بەرمەيدى. بىلگىڭىز كەلسە جوعارىدا اتالعان كىتاپتى وقىپ كورىڭىز. تومەندەگى جازبالاردان كوڭىلىڭىزدى كۇپتى ەتكەن سۇراقتارعا ءدال جاۋاپ تابا الاتىنىڭىزعا سەنىمدىمىز.
شوقايدى العاش تانىتقان
م. شوقاي قىزمەتىن جونىمەن ءادىل باعالاۋ تۇرعىسىندا، بۇل تاقىرىپقا سوناۋ كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە-اق العاش تۇرەن سالعان جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ . الاش الىپتارى شوعىرىنا جاتاتىن ارىس-تارىمىزدىڭ ارقايسىسىنىڭ تاريحتاعى ورنى ايرىقشا. ايتسە دە، مۇستافا شوقايدىڭ وزگە قايراتكەرلەردەن، زامانداستارىنان ەرەكشەلىگى نەدە دەيتىن بولساق، ەڭ اۋەلى، مۇستافا شوقاي – تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعىنا تولىق سەنگەن، سول جولدا باسىن بايگەگە بايلاعان قابىرعالى دا سان قىرلى قايراتكەر. ساياسي كوزقاراس كەڭىستىگى تۇرعىلاستارىنان الدەقايدا كەڭ بولعان ول قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇللى تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن ءبولىپ قاراماعان. ەڭ كۇردەلى ماسەلە – «مۇستافا شوقاي گيتلەرشىلەرمەن اۋىز جالاسقان، ازيالىق تۇت-قىنداردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى سوعىسۋعا ۇگىتتەپ، ولاردان «تۇركىستان لەگيونى» دەگەن جاساق قۇرۋعا قاتىسقان، وتانىن ساتقان وپاسىز، دۇشپان»، – دەپ كەڭەس وكىمەتى تاققان ايىپ. بۇل ايىپ شىندىقتى بۇرمالاۋ ەكەندىگى قازىر دالەلدەنىپ وتىر. جازۋشى، قوعام قايراتكەرى ءا. ءالىمجانوۆ «مۇستافا شوقاي. ول كىم؟» دەگەن ماقالاسىندا «مۇستافا شوقايۇلى ەشكىمنىڭ اقتاۋىنا مۇقتاج ەمەس. ول ءوزىن-ءوزى شىعار-مالارىمەن، ەرلىگىمەن اقتاپ وتىر. ونى تاريح پەن ۋاقىت اقتادى. تۇركى تىلىندە سويلەيتىن حالىقتار ونىڭ وزىنە لايىق باعاسىن بەرۋدە»، – دەپ جازعان ەكەن. ءانۋارداي كورنەكتى قايرات-كەردىڭ بۇل تۇجىرىمىنىڭ دۇرىستىعىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتتى.

ايالى الاقاندار
ءانۋار ءالىمجانوۆ بالالار ۇيىنەن شىققان جەتىم ەمەس. بىراق، ول ءومىر سۇرگەن قوعام بۇكىل قازاقتى جەتىمسىرەتكەندىكتەن، ول كەز ءاربىر قازاق بالاسى ءۇشىن قيىن كەزەڭ ەدى. ءانۋاردىڭ دا تۇرمىستىق جاعدايى ناشار بولدى. مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ، كولحوز جۇمىستارىنا ارالاستى. جاسىنان العىر بولدى. قازاقشا مەن ورىسشانى جەتىك بىلگەندىكتەن مەكتەپتى دە، جوعارى وقۋ ورنىن دا ورىسشا بىتىرگەن. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەنىندە «لەنينسكايا سمەنا»، «وگني الاتاۋ» گازەتتەرىندە، قازاق باسىلىمدارىندا ماقالالارى جاريالانىپ، باسقا جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنا ورىسشا پىكىر جازىپ، ەرتە كوزگە تۇسەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە نازارىنا ىلىگىپ، ونىڭ ەرەكشە قامقورلىعىندا بولادى. ءانۋاردىڭ «كەرۋەن كۇنگە بەت الدى» دەگەن العاشقى ەڭبەگىنىڭ جارىققا شىعۋىنا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كوپ سەپتىگى تيگەن. جازۋشىلار وداعىنا بارىپ جۇرگەنىندە ءانۋاردىڭ «پروستور» جۋرنالىندا شىقپاي جاتقان ەڭبەگىنىڭ بار ەكەنىن ەستىپ، سۇراتىپ الىپ وقيدى. وقىپ بولعان سوڭ، ءانۋاردى وزىنە شاقىرتىپ: «سەنىڭ «پروستورعا» بەرگەن حيكاياڭدى وقىپ شىقتىم. ماعان قاتتى ۇنادى. ەكى دانا ەتىپ باستىرىپ الارسىڭ. «جازۋشى» باسپاسىنا اپارىپ بەر» دەپ قولىنا تۋىندىعا جازعان پىكىرىن ۇستاتىپ، ەرەكشە مەيىرىممەن ارقاسىنان قاعىپ، شىعارىپ سالادى. انەكەڭ جارىقتىق: «مۇقاڭنىڭ ارقامنان قاققان الاقانىنىڭ ىستىعى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىلىنىپ تۇراتىن سياقتى»، – دەپ ايتىپ وتىراتىن ەدى.
سەمەي پوليگونى جابىلۋى ءتيىس
ءانۋار جارىقتىق عاجاپ پاتريوت ادام ەدى. ونىڭ جازباعان تاقىرىبى قالماعان شىعار. ول قازاق مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن قانداي ماسەلە بار، سونىڭ بارلىعىن قامتىعان. «ليتەراتۋرنايا گازەتا» مەن «پراۆدانىڭ» ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى ءتىلشىسى بولعانىندا قازاققا قاتىستى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن قامتىپ، جازىپ وتىرعان. پوليگونعا قاتىستى ماسەلەنى دە كوتەرىپ سەمەيدە وتكەن جينالىستا: «پوليگون ءبىزدىڭ تالاي ۇرپاعىمىزعا زاردابىن تيگىزەرى انىق. سوندىقتان، پوليگون جابىلۋعا ءتيىس» دەپ ءسوز سويلەگەن. «كوپ زاردابى جوق» دەپ اقتالماق بولعان پوليگون باستىعى گەنەرال يلەنكوعا قاراپ: «مارشالدىڭ بۇيرىعى – ءبىر باسقا، حالىقتىڭ تالابى – ءبىر باسقا. حالىق پوليگوندى جابۋدى، بۇل جاقتان اكەتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر»، – دەپ ەش تايسالماي، اشىنا سويلەيدى. 1ۇۇ0 جىلدىڭ قاراشاسىندا لوندوندا يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا،ۇلىبريتانيانىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا وسى ماسەلەنى تىلگە تيەك ەتەدى. «بۇل جارىلىس قوزى مەن بايان ماحابباتى جايىنداعى كونە داستان تۋعان جەردە جاسالدى. ول ءوڭىر – ءبىزدىڭ حالقىمىز، مادەنيەتىمىز ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى دە كيەلى جەر. ورىس لەۆ تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسى، شوتلاندىق روبەرت بەرنستىڭ، اعىلشىن بايروننىڭ كىندىك قانى تامعان ولكەسىندەي. بايروننىڭ ولەڭدەرى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بۇكىل ازيا كولەمىندە تۇڭعىش رەت سول وڭىردە، 467 جارىلىس بولعان جەردە قازاق تىلىندە وقىلدى. بايرون مەن پۋشكين ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ الىپ تۇلعاسى ۇلى اباي اقىنىمىز اۋداردى. اباي كەيىن 467 ءدۇمپۋ بولعان سول وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ، سوندا كوز جۇمدى» دەپ ءسوز سويلەيدى. مىنە، ەل قامىن ويلاعان ازامات قازاق مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستى سوناۋۇلىبريتانيانىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا دا جالعاستىرادى.

كوپ وقىلاتىن اۆتور
اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا ءوزىنىڭ ءبىر ماقالاسىندا بىلاي جازادى: قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىنى بار، ادەبيەتىمىزدى الەمدىك دارەجەگە كوتەرۋگە، دۇنيە ءجۇزى وقىرماندارىنا قازاق اقىن-جازۋشىلارىن تانىستىرۋعا جانىن سالىپ قىزمەت ەتكەن ءانۋار ءالىمجانوۆ دەگەن اعامىز بولدى. «ماحامبەتتىڭ جەبەسى»، «جاۋشى»، «دوروگي ليۋدەي»، «سۋۆەنير يز وترارا»، «كوگىلدىر تاۋلار» دەگەن رومان-پوۆەستەرىنىڭ بارىندە حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرۋ، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى بالالارىمىزدىڭ كۇرەسپەن وتكەن ءومىرى باياندالادى. مەنىمەن قاتار، كەيىن شىققان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارتۋعا كوپ قىزمەت ەتكەن ەدى. سول كىسىنىڭ «ءپىلدىڭ بالاسى» دەگەن اڭگىمەسىن جانە لوندوندا 1990 جىلى وتكەن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ كونفەرەنتسياسى مەنۇلىبريتانيانىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا «اتوم كۇلىنە كومىلىپ قالمايىق» دەگەن تاقىرىپپەن سويلەگەن ءسوزىن وقىدىم. ءانۋار اعامىز ورىس تىلىندە جازاتىن، بىراق ونىڭ ۇلكەن-كىشى ءار شىعارماسىندا قازاقى قان، ار مەن نامىس بۇرقىراپ اسپانعا اتىپ جاتاتىن.
ءفارابيدى قايتا تىرىلتكەن
انەكەڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن ارالاعان. 1967 جىلى بولار، شەت ەلدەرگە كەزەكتى ءبىر ساپارىندا قاراشي قالاسىنا ات باسىن تىرەگەن ءانۋاردى پاكىستاننىڭ اتاقتى سۋرەتشىسى سالىح ايىن ورتالىق بانك عيماراتىنداعى سۋرەت گالەرەياسىنا الىپ بارىپتى. وندا قازاقى رەڭدى ءبىر كىسىنىڭ دومبىرا ۇستاپ تۇرعان سۋرەتىن كورە قالعان انەكەڭنىڭ: «بۇل كىم؟» دەگەنىنە سالىح: «بۇل – ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابي. ءابۋ سينادان باستاپ بارلىق عۇلامالاردىڭ ەكىنشى ۇستازى. ءبىزدىڭ وسىندا ورنالاسقان كىتاپحانامىزدا اريستوتەلدىڭ، ەۆكليدتىڭ، پتولومەيدىڭ ەڭبەكتەرىنە جازعان تۇسىنىكتەرى، ءوزىنىڭ كوپتەگەن جازبالارى بار»، دەپ جاۋاپ قايىرىپتى. ءانۋاردىڭ سول ساتتە قانداي سەزىمگە بولەنگەنىن ويلاپ بايقاڭىزشى؟!.. ول سول سۋرەتتى كوكىرەك كوزىنە كوشىرىپ الىپ، ەلگە ورالىسىمەن قىلقالام شەبەرىمىز ىبىراەۆ بەككە ايتىپ وتىرىپ سالعىزىپ، بابامىزدىڭ بۇگىندە بىزگە قىمبات بەينەسىن العاش جاساتتى!..

«ءبىزدىڭ ءانۋار – ناش انۋار»
جازۋشى ءارى قوعام قايراتكەرى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا ارناپ شىعارىلعان «ءبىزدىڭ ءانۋار – ناش انۋار» جيناعى قالامگەر ءومىرىنىڭ ايناسى ىسپەتتى. كىتاپتى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ جاقىن دوسى، زامانداسى، كوپ جىلدار بىرگە قىزمەتتەس بولعان بەلگىلى قازاق جازۋشىسى عابباس قابىشۇلى قۇراستىردى جانە جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. ءانۋار «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان جىلداردا الماتى قالاسى الەم ادەبيەتىنىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعانى – تاريحي شىندىق. ونىڭ ءبىر عانا مىسالى، 1973 جىلى ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسياسى وتكىزىلىپ، عۇلاما بابامىز ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعى تويلانعانى. اسا اۋقىمدى وسى ەكى شارانىڭ دا ۇيتقىسى انەكەڭ بولدى. ادەبيەتىمىزدىڭ الىبى مۇحتار اۋەزوۆ: «ەگەر ءى پەتر ەۋروپاعا تەرەزە تەسكەن بولسا، ءانۋار ازياعا ايقارا اشتى» دەگەن ەكەن.ۇلى ۇستاز ءوزىن 1953 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كگب-نىڭ تۇزاعىنان قۇتقارعان شاكىرتىنىڭ ازاماتتىق، جازۋشىلىق بارلىق قىرى اشىلعانىن، ونىڭ ازياعا عانا ەمەس، ەۋروپاعا، امەريكاعا، افريكاعا تانىمال تۇلعا، حالىقتار دوستىعىن جانە بەيبىتشىلىك تۋىن كوتەرگەن قايراتكەر بولعانىن، دۇنيە جۇزىندە اتوم-يادرولىق سىناقتاردىڭ توقتاتىلۋىن تالاپ ەتىپ، 1989 جىلى سەمەيدە بولعان عىلىمي كونفەرەنتسيادا، ال 1990 جىلى انگليانىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگىۇلتتىق كوميتەتىنىڭ جىل سايىنعى ماجىلىسىندە جانەۇلىبريتانيا پارلامەنتىنىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا جالىندى ءسوز سويلەگەنىن كورىپ ۇلگەرمەدى. الايدا، اتالمىش جيناقتا سول ۇلاعاتتى ىستەر تولىق كورىنىس تاپتى.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى











