بىز قانشا كۆز جۇمىپ قاراساق تا, كۈن سايىن, تىپتى, ساعات سايىن ەلەمنىڭ ەر تۈكپىرىندە تۋىنداپ جاتقان جەر سىلكىنىسى, ورمان ۆرتى, ۆزەندەردىڭ تاسۋى, جەردىڭ وپىرىلۋى, ەمى جوق اۋرۋلار, مال ىندەتى, قۋاڭشىلىق, سۋدىڭ تارتىلۋى, ايتا بەرسەڭ كەتە بەرەتىن وسىنداي تابيعي اپاتتار ادام تىرشىلىگىنە وراسان زور قاۋىپ تۆندىرۋدە. حالقىمىز جەردى اناعا تەڭەپ, ەلپەشتەپ كەلگەن سانالى قاۋىم ەدى. بۈگىنگى ادامزات سول سانالىق دەڭگەيىنەن قۇلدىراپ بارادى. تەك جەكە باستىڭ قامىن ويلايتىنىمىزدىڭ ۆزى ايتۋعا ۇيات.
راسىندا, مەنىڭ بالا كۈنىم وتارلىق ساياساتتىڭ ۆرشىپ تۇرعان كەزىندە ۆتتى. ول كەزدەگى وتارلىق يدەولوگييا ەسەرىنەن ۆز ۇلتىما دەگەن ۆزگەشە كۆزقاراسىمنىڭ بولعانىن جاسىرا المايمىن. ولار كۆشپەندىلەردىڭ ۇلى مەدەنيەتىن جوققا شىعارۋمەن قاتار بىزدىڭ اتا-بابامىزدى تەك كۆشىپ-قونىپ جۈرەتىن جابايى, مەدەنيەتى جوق توبىر رەتىندە عانا كۆرسەتەتىن. سونداي يدەولوگييانىڭ ەسەرىنە ۇشىراعان مەن دە, مەنىڭ زامانداستارىم دا بىراز ۋاقىت سولاي «اۋىرىپ» جۈردىك. بىزدىڭ ۆتكەنىمىز جاسىق, باسقالاردىكى اسىل بولىپ تا كۆرىنەتىن. العاش قالام ۇستاپ, جازۋعا جاتتىعا باستاعاندا تىپتى ۆز ۇلتىمدى كەمسىتە جازعان دۈنيەلەرىم دە جەكە ارحيۋىمدە ساقتاۋلى. كەيدە اقتارىپ وتىرىپ, ۆزىمنەن-ۆزىم ۇيالاتىنىم بار. ول مەنىڭ كىنەم ەمەس. الايدا بۈگىنگى ۆتكەن تاريحىمىز تۈگەندەلىپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ شىنايى بەت-بەينەسى ايقىندالىپ, مەدەنيەتىمىزدىڭ مەيەگى جارقىراعان تۇستا سول كەزدە جىبەرگەن كەمشىلىكتى سانادان تازالاپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل قاسيەتىن ايقىنداپ بەرە الماۋ ۈلكەن قاتەلىك بولعالى تۇر.
ەرينە, مەن كۆشپەندى حالىقتىڭ ۇرپاعىمىن. ونى تۋرا ماعىناسىندا تۈسىنسەڭ, كۆشىپ-قونىپ جۈرەتىن, سايدا سانى, قۇمدا ىزى قالمايتىن جۇرت. ال شىنايى مەنىنە ۈڭىلسەڭ, سۋدىڭ تۇنىعىن ىشىپ, شۆپتىڭ شۈيگىنىنە مال جايىپ, جاز جايلاۋ, كۈز كۈزەۋ, قىس قىستاۋ, كۆكتەمدە كۆكتەۋلىككە تۆرت تۈلىگىن ۆسىرىپ, ىرىسىن بايىتىپ, باقىتىن شالقىتقان ەل. كۆشپەندىلەر مەدەنيەتى, رۋحانيياتى, ۆنەرى تۋرالى جازىپ جاتقاندار كۆپ. مەن ولاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ, تابيعاتتى ايالاۋداعى تاڭعاجايىپ تاپقىرلىعى تۋرالى سۆز قوزعاماقپىن. سونداي-اق, بۈگىنگى ادام بالاسىنا اپات ەكەلگەن الاپاتتاردىڭ ەمىن سول جولداردىڭ سۈرلەۋىنەن ىزدەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ۇسىنسام ارتىق بولماس.
قازاق حالقى ەڭ الدىمەن سۋ قادىرىن تەرەڭ سەزىنگەن حالىق. اتا-بابالارىمىزدىڭ ىزى ەلەمنىڭ قاي بۇرىشىندا قالمادى دەيسىز?! «بارار جەرىڭ بالقان تاۋ, ول دا بىزدىڭ كۆرگەن تاۋ», «تار تۈپ, كەڭ تۈپ, وعان دا سەلەم بەردىك» دەپ كەلەتىن قاناتتى سۆزدەر كۆپ بىزدە. بالقان تاۋدى بەرىمىز بىلەمىز. قىسقاسى, ەۋروپاعا كىرەتىن قاقپا, تار تۈبى – ۈندى مۇحيتىنىڭ جاعالاۋى بولسا, كەڭ تۈپ – سولتۈستىك مۇزدى مۇحيتى مەن امەريكا قۇرلىعىنا ۆتەتىن الياسكا جازىعى (بۇرىنعى اتاۋى باسقا بولۋى مۈمكىن). وسى تۇستا ەلەمنىڭ تۆرت بۇرىشىن شارلاعان بابالارىمىز ەڭ سوڭىندا كەزىندەگى تۇران, بەرتىنگى قىپشاق, بۈگىنگى قازاق دالاسىن قالايشا تاڭدادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايتىنى بەلگىلى. ول سۋ قادىرىنە دەگەن سۈيىسپەنشىلىك ەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن جاپونييانىڭ توكيو قالاسىندا ۆتكەن ەلەمدىك ەكولوگتار قاۋىمداستىعىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىندا سۋ مەسەلەسى سۆز بولدى. سول جيىندا جاپون عالىمدارى سۋداعى ەلەمەنتتەردىڭ قۇرامى تۋرالى ەڭ سوڭعى عىلىمي-تالداۋ قورىتىندىسىن جارييالادى. ولاردىڭ پايىمىنشا, سۋدىڭ قۇرامىندا 170-تەن استام ەلەمەنت بولادى ەكەن. سونىڭ بەرى ورتالىق ازيياداعى ۆزەندەردەن تولىقتاي تابىلىپتى.
«اۋرۋ – استان» دەيدى حالقىمىز. قازاقتىڭ اسى سۋسىز جاسالمايدى. دەمەك, بىزدىڭ بابالارىمىز سول كەزدىڭ ۆزىندە دۈنيەنى شارلاپ جۈرىپ, سۋدىڭ تۇنىعى بار جەرگە ورنالاستى دا, سودان بەرى تاپجىلماي تۇرىپ قالدى. سونداي-اق, تاريحىمىزدى شولىپ كۆرەتىن بولساق, سوعىستىڭ كۆبى ۆزەن-دارييالاردىڭ قاينارىن الۋ ۈشىن بولىپتى. قازىرگى قازاقستاندى سۋلاندىرىپ وتىرعان ىلە مەن ەرتىس, ەدىل مەن جايىق, شۋ مەن تالاس ۆزەندەرى ۈشىن قانشاما قان تۆگىلگەنىن ەندى-ەندى بىلىپ جاتىرمىز. وسى ۆزەندەرگە يەلىك ەتكەن قازاق ىرگەدەگى جاۋعا, الىستاعى دۇشپانعا دەس بەرمەپ ەدى. ۆكىنىشكە قاراي, وتارشىلدار قازاقتى ۆزەن مەن دارييانىڭ قاينارىنان ايىرعاندا عانا تىزگىندەۋگە بولاتىنىن سول كەزدە سەزىندى دە, ويلاعانىن ىسكە اسىردى. وتارلاۋشىلار ىلە مەن ەرتىستىڭ باسىنا ەدىل مەن جايىققا, شۋ مەن تالاسقا, سىر مەن ەمۋدارييانىڭ قاينارىنا ۇمتىلدى.
حالقىمىزدا سۋعا دەرەت سىندىرماۋ تۋرالى تىيىم بار. اشىعىن ايتساق, زەر ادام دەنەسىنەن شىعاتىن سۇيىقتىق. بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كەزىندە وسىنداي سۇيىقتىقتى سۋعا تۆككىزبەي, تازا ساقتاعان ۆزەن-كۆلدەردىڭ بۈگىنگى جاعدايى جان اۋىرتادى. ۆزەن بويىنا سالىنعان زاۋىتتار مەن كەسىپورىنداردان شىققان سارقىندى سۋعا باقىلاۋ جۈرگىزۋگە سالعىرت قارايتىنىمىز ۆكىنىشتى-اق. سونىڭ سالدارىنان بۇلاقتار سارقىلدى, تەڭىز جانۋارلارى مەن ۆسىمدىكتەر جويىلىپ, شۇرايلى جەرلەر شۆلەيتكە اينالىپ بارادى. كەزىندە اقىندارىمىزدىڭ جىرلارىنان وقيتىن شۆپ پەن اعاشتىڭ كەلەشەكتە تەك اتاۋى قالاتىن سيياقتى. مۇنداي جاعداي ەلەم بويىنشا ۆزەكتى. دەمەك, قازىرگى بۈكىل دۈنيە, سونىڭ ىشىندە ۆزىمىز دە سۋدى قادىرلەۋدەن اجىراپ بارامىز.
مۇنى قورعاۋدىڭ بىر جولى – بەرىن زاڭمەن رەتكە كەلتىرۋ. ۆكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ زاڭى اعاشتى وتاپ, سۋدى لايلاعان, ەكولوگييانى بۈلدىرىپ, تابيعاتتى ويرانداعاندارعا ەكىمشىلىك جازا قولدانۋدان اسا الماي كەلەدى. جالعىز عانا قر ەكولوگييا كودەكسىنىڭ ۆزى بارلىق زاڭبۇزۋشىلىققا جاۋاپ بەرە الماي تۇر.
ۆكىنىشتىسى, جىل سايىن ارعى بەتتەن بەرى قاراي اعىپ ۆتەتىن ىلە مەن ەرتىس سۋىنىڭ كۆلەمى ازايىپ بارادى. سونىڭ سالدارىنان بالقاشقا قاۋىپ تۆنە باستادى. ەكولوگ عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بالقاش كۆلىن سۋىنىڭ تەرەڭدىگى 4 مەترگە تۈسىپ كەتسە, بىر كۈندە بۋلانىپ كەتەتىن كۆرىنەدى. قازىر وعان ەكى مەتر جەتپەي تۇر. دەمەك, ەرتەرەك ويلانباساق, ايماعىمىزدا ەكىنشى ارال قاسىرەتى ورناپ قالۋى ەبدەن مۈمكىن. بالقاش سارقىلسا, جەتى سۋى ارقىراعان جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ حەلى نە بولماق?
قازاق – تازا حالىق. ارىعا بارماي-اق قويالىق, بالا كۈنىمىزدە جازدا جايلاۋعا, كۈزدە كۈزەۋگە, قىستا قىستاۋعا, كۆكتەمدە كۆكتەۋلىككە كۆشىپ جۈرگەندى كۆزىمىز كۆردى. «بىر جەردە وتىرىپ تا ۆمىر سۈرۋگە بولادى عوي» دەپ ويلاۋشى ەدىك سوندا. سۆيتسەك, بۇل كۆش تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى تەسىلى ەكەن. ول بىر جاعىنان مال مەن جاندى ىندەتتەن ساقتاۋ ۈشىن بولسا, ەكىنشىدەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ەڭ وزىق امالى بولىپ شىقتى. سونىڭ ەسەرىنەن تابيعات ويران بولمايدى, ۆسىمدىك قۇرىمايدى, سۋ لايلانبايدى. تىپتى, تىرشىلىك كۆزى مەن ازىق-تۈلىكتى تابيعي ۆنىمنەن الاتىن ادامدارعا اۋرۋ-سىرقاۋ جولاي المايدى. ونى قويشى, جايلاۋدا قالىڭ اعاشتىڭ ىشىندە وتىرساق تا ۈلكەندەر جاس تالدى كەستىرمەيتىن. وتقا مالدىڭ قيىن نەمەسە قۋراعان اعاشتى جاعاتىن. ۆيتكەنى, قازاقتار ورماننىڭ وتالۋى قورشاعان ورتانى بۈلدىرىپ, سۋدىڭ تارتىلۋىنا, تىرشىلىكتىڭ بۈلىنۋىنە ەكەپ سوعاتىنىن بىلگەن.
قازىر شە, سول اتالارىمىز كۆزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان ورماندى وتاپ بىتتىك. ۈي تۇرعىزدىق, جيھاز جاسادىق. ۈيىمىز كۆزدىڭ جاۋىن الاتىن جيھازبەن تولىپ تۇرعانىمەن, دالا قۋ مەديەنگە اينالدى. سونىڭ سالدارىنان سۋ تارتىلىپ, جەردى قۇم باسىپ بارادى. امازونكا اڭعارىنداعى اۋىر جاعداي, سىبىر ورماندارىنىڭ وتالۋىنان تۋىنداعان سولتۈستىك مۇزدى مۇحيتىنداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى, ىلە مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ قوسىلعان تۇسىنداعى ورمانداردىڭ مەيلىنشە كەسىلۋىنەن تيانь-شانь تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى بىزدىڭ ۆمىرىمىزگە ەسەر ەتە باستادى. شوقان ۋەليحانوۋتىڭ جازبالارىندا ىلە ۆزەنىنە قۇياتىن 27 كىشى ۆزەننىڭ اتى اتالادى. سونى تۈگەندەپ كۆرىپ ەدىم, ۇزىن سانىن 11-گە جەتكىزدىم. ولاردىڭ سۋ قاينارى دا ۆزەن دەۋگە كەلمەيدى, بۇلاق بولىپ قالعان. ۆتكەن جىلى ەلەمنىڭ تەك ەكى ۆڭىرىندە ۆسەتىن, قازاقستاننىڭ بايلىعى سانالاتىن, ۇيعىر اۋدانىنا قاراستى ەرەنتوعايدىڭ 17 گەكتار اۋماعى قۋراپ قالعانىن كۈيىنە جازدىق. بىراق ناقتى شارا ەلى دە قابىلدانا قويعان جوق. وسىنىڭ بەرى – ورمان بايلىعىن ورىنسىز پايدالانۋدان كەلگەن زارداپ. بۇل سوڭعى 30 جىلدا بولعان قاۋىپتى قۇبىلىس.
كەيىنگى بەس جىلدا ەلەمنىڭ كەيبىر ايماعىندا بولعان سوعىس سالدارىنىڭ دا تابيعاتقا كەلتىرگەن زييانى ساناپ تاۋىسقىسىز. قيراعان قالا, قۇلاعان ۈيدى ايتپاي-اق قويالىق, قانشاما گەكتار تابيعي ورمان, قولدان جاسالعان جاساندى باق, گۈلزارلار وتقا ورانىپ, سۋ قويمالارى جەرمەن-جەكسەن بولدى. بۇل بىزدەن شالعايدا بولىپ جاتقانىمەن, ونىڭ جەر شارىنا كەلتىرگەن زييانىن ەشكىم ەسەپتەگەن جوق. بۈكىل ەلەم بىرتۇتاس تۇلعا دەپ ەسەپتەسەك, ول جاقتا بولعان ۆرتتىڭ زاردابى ەرتەڭ بىزگە قۇم بولىپ ۇشىپ, اۋرۋ بولىپ تاراپ, قۇيىن بولىپ قاپتاپ كەلمەسىنە كىم كەپىل?! وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ تاعى دا اڭعارىمپازدىعىنا تەنتى بولاسىڭ.
قازاق دالاسىندا ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن دەۋىرلەر ۆتتى. وسى دالادا سان مىڭداعان جاۋىنگەر قاتىسقان ۇلى شايقاستار بولدى. ارعىسىن ايتپاعاننىڭ ۆزىندە, بىزگە كۆپ تانىس بۇلانتى, بىلەۋتى, الاكۆل, شىڭعىستاۋ, اڭىراقاي, تۈركىستان شايقاستارىن زەردەلەپ كۆرەتىن بولساق, بەرى تابيعاتقا ەش زالالى تيمەيتىن جەردە بولىپتى. شايقاستار ورمانى سيرەك, ۈلكەن ۆزەندەردەن الىس ايماقتاردا جۈردى. بابالالارىمىز ورماندى ۆرتكە وراعىسى كەلمەدى, شىلقىعان قان, دەرتپەن سۋدى لايلاپ, جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتقىسى كەلمەدى. سوندىقتان ولار تابيعاتتىڭ وسى بىر توسىن اپاتىنان ۆزدەرىن دە, كەلەشەكتى دە ساقتاپ قالۋ ۈشىن اشىق جەرلەردى تاڭداپ العان.
قازىر بۈكىل دۈنيەجۈزى ەكولوگييالىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ۈشىن كۈرەسىپ جاتىر. تىپتى, ۆتكەن جىلى ەكولوگييالىق مەسەلەگە وڭ كۆزبەن قاراماعاندىعى ۈشىن چيلي حالقى ۆز پرەزيدەنتىنە قارسى شىعۋعا دەيىن باردى.
بىر سۆزبەن ايتساق, بىزدىڭ بابالارىمىز تابيعاتتىڭ بايلىعىن قالاي قورعاسا, سول قاسيەتتى ۆزىمىزگە دە, بۈكىل ەلەمگە دە ۈلگى ەتەتىن كۈن تۋدى.
قاجەت انداس
الماتى وبلىسى
سۋرەت عالامتوردان الىندى
