جاسىراتىنى جوق، تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قىتايداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى مۇراعاتتاردى جيناستىرۋ، ونى ەلگە ورالتۋ جايلى تياناقتى جۇمىستار ىستەلىپ جاتىر. ۇكىمەتتىڭ كومەگى، عالىمداردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تاريحىمىزعا قاتىستى ءبىراز دۇنيە تۇگەندەلدى. بىراق، ول ارقىلى ءبىز قىتاي مۇراعاتتارىنداعى تەگىمىزگە قاتىستى دۇنيەنى تۇگەلىمەن تۇپتەپ الدىق دەپ ايتا المايمىن. جازبا تاريحىنىڭ ۇزاقتىعىمەن جانە ساقتالعان قىرۋار تاريحي ارحيۆتەردىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن قىتاي ەلىندە ساقتاردان، عۇنداردان، ۇيسىندەردەن قالعان مۇرالار، قازاق ۇلتىنا قاتىستى دەرەكتەر وتە مول.
راس، قىتايداعى ءبىراز دۇنيە كەڭەس وداعى نەمەسە ودان دا بۇرىن ورىس نەمەسە ەۋروپا تاريحشىلارى مەن جيھانكەزدەرى تاراپىنان وسى جاققا جەتتى. بىردە قىتاي مۇراعاتتارى تۋرالى قىتايداعى قازاق تارحشىلارى اۋدارعان نۇسقامەن، ورىس جانە ەۋروپا عالىمدارىنىڭ اۋدارماسى ارقىلى قازاقشالانعان نۇسقانى سالىسىتىرىپ كورىپ ەدىم. ەكەۋىنەن ەكى ءتۇرلى ۇعىم قابىلدايسىڭ. ونى قىتايشا نۇسقاسىمەن سالىستىرىپ كورەتىن بولساق، تاعىدا پارىقتىلىق مەن مۇندالاپ تۇرعانىن بايقالادى. وكىنىشكە وراي، ونداعى ەل-جەر اتاۋى، حاندىقتار مەن پاتشالاردىڭ ەسىمدەرى، ءتىپتى قازاقتى قۇراعان رۋ-تايپالاردىڭ اتاۋىنا دەيىن ورىس تىلىنە بەيىمدەلىپ جازىلعان. بىلايشا ايتقاندا، بىزگە جەتكەن دەرەكتىڭ ءوزى دەرەكسىز ۇعىمعا قاراي جەتەلەيدى. شىن مانىنە كەلەتىن بولساق، ەجەلگى قىتاي ارحيۆتەرىندەگى قۇندى مۇرالاردى ورىس تۇگىل، وسى كۇنگى قىتايدىڭ جاس تاريحشىلارى دا وقي المايدى. ويتكەنى، قىتاي مۇراعاتىنداعى ەجەلدەن ساقتالعان مۇراعاتتار كونە قىتاي جازۋىمەن جازىلعان. ونى ساۋاتتى وقىپ، سالىستىرمالى تۇردە بۇگىنگى تىلدە تۇسىرەتىن اۋدارماشىلارى تىم از.
تسين ديناستياسى كەزىندەگى ارحيۆتەردىڭ كوبى الدىمەن ءمانجۋر تىلىندە جازىلىپ، كەيىن قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان. قىتايداعى ارحيۆتەردى اقتارۋدا تەك قىتاي ءتىلىن ءبىلۋ ازدىق ەتەدى. كەرىسىنشە قىتاي ءتىلىن، كونە قىتاي جازۋىن جەتىك بىلۋىمەن قاتار، ءمانجۋر ءتىلىن بىلەتىن مامان اۋاداي قاجەت. جاڭا قىتاي جازۋىمەن اۋدارىلعان ارحيۆتەردى قىتاي ءوز مۇدەسىنە بەيىمدەپ اۋدارىپ جىبەرەدى. سوندىقتان ءتۇپ نۇسقانى قاراۋ كەرەك»، – دەگەن ويىنا تولىق كەلىسەمىن.
وتە ورىندى، وڭتايلى ايتىلعان پىكىر. وسى تۇجىرىمعا مەن دە تومەندەگى ويىمدى قوسا كەتەيىن. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا قىتاي استاناسى بەيجىڭدەگى ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان قازاقتىڭ العاشقى لەك جاس زيالىلارى قىتاي مۇراعاتىنداعى كونە قىتاي جازۋىمەن جازىلعان سول دۇنيەلەردىڭ ءبىرازىن قازاقشالادى. ءبىز سونى وقىپ وستىك. تۇپ-تۇرا سول اۋدارما جۇمىسىنا اتسالىسقان بىرنەشە ازامات قازىر قازاقستاندا ءجۇر. ەگەر ءبىز شىنىمەن قىتاي مۇراعاتتارىنداعى وزىمىزگە كەرەكتى دۇنيەنى ءتۇپ نۇسقاسى بويىنشا الامىز دەسەك، سول ادامداردى قاتارعا تارتۋىمىز كەرەك قوي. ولار قازىر الپىستان اسىپ بارادى. بۇگىن، ەرتەڭ كەتىپ قالۋى دا مۇمكىن. تاعى ءبىر جاعىنان، ءبىز قىتايداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دۇنيەلەردى شياننىڭ، بەيجىڭنىڭ مۇاراعاتتاردان ىزدەمەي-اق قويالىق، قىتايداعى قازاق تاريحشىلارى مەن اۋدارماشىلارى قالدىرعان اسىل مۇرالاردى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز كەرەگىمىزگە جاراتۋدىڭ جولىنا ناراز اۋدارعان جوقپىز. ويتكەنى، قىتايداعى قاداستار سوڭعى ەلۋ جىلدا توتەشە جازۋدى قولدانىپ، ۇلان-عايىر دۇنيە جاراتتى. سولاردىڭ ءوزىن قاعىپ-سىلكيتىن بولساق، بىزگە بەيمالىم، بىراق وتكەن تاريحىمىزدا ءمالىم بولعان تالاي كەنىشكە جولىعارىمىز انىق.
قىتايداعى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى ىلە، التاي، تارباعاتاي ايماقتارىنداعى مۇراعاتتاردىڭ وزىندە شاعاتاي، ۇيعىر، قازاق تىلدەرىندە جازىلعان ارعىسىن بىلمەيمىن، ابىلايحان داۋىرىنەن تارتىپ، بۇگىنگە دەيىنگى تالاي دۇنيەنى اقتارىپ الۋعا بولار ەدى. قولداۋ بولىپ، سول ارحيۆتەردەن جىنتىكتەپ ىزدەسەك، ءبارىن ءتىزىپ ايتپاي-اق قويايىن، تىم قۇرىعاندا ابىلايحان مەن تسين يمەرياسى اراسىنداعى ساۋدا كەلىسىمدەرى، دەپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار، قازاقتىڭ ەجەلگى قونىسىنا قايتا ورالۋى، قىتاي-ورىس شەكاراسىنىڭ بەكىتىلۋى مەن الاش پارتياسىنا قاتىستى ءبىز بىلمەيتىن دۇنيەلەر، قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىستى دەرەكتەر جارىق ەتىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. سونىمەن قاتار،، قىتايداعى قازاق بالاسىنىڭ ءىزى قالعان تاريحي جەرلەر، قورىمدار، تورتكۇلدەر، سىمتاستار، ەجەلگى ۇڭگىرلەر، تاسقا قاشالعان جازۋلار، سۋرەتتەر، پراميدالاردى تاريحي، ارحەولوگيالىق تۇرعىدا زەرتتەپ، ارحيۆتەستىرۋ كەرەك. ناعاشىم اڭشى كىسى ەدى. سول كىسىگە ەرىپ، تاۋ-دالانى كەزىپ ءجۇرىپ، ءوز كوزىممەن كورگەن سول قۇندىلىقتاردى ساۋساقپەن ساناپ بەرە الامىن. مەنىڭ كورگەنىم تىم از بولىگى عانا. ال ەل كورگەن دۇنيەلەر قانشاما؟ ول ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ باستاۋى، بولاشاعىمىزدىڭ ارناسى ەمەس پە؟
قىتايداعى قازاق مۇرالارى جايلى تاعى ءبىر ايتا كەتەيىن دەگەنىم، قازىرگى قىتايدا مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ ءۇشىن قىتاي ءتىلى مەن 24 تاريحتان سىناق الادى. سول 24 تاريحتا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىك كۇرەستەرى جازىلعان. ءتىپتى، سونىڭ بىرنەشەۋىن ءبىزدىڭ قازاقتار جازعان.
وسى ويىمدى ناقتىلاۋ ءۇشىن سول 24 تاريحتىڭ نە ەكەنىن، ونى كىمدەردىڭ جازعانىن ايتا كەتسەم ايىپ بولمايتىن شىعار.
ولار مىنالار:
| اتى | بۆلىمى | اۋتورى |
| تاريحناما | 130 | سى ما شييان |
| حانناما | 120 | بان گۋ |
| سوڭعى حانناما | 130 | سۋڭ فان حۋ |
| ۈش پاتشالىق شەجىرەسى | 65 | شين شۋ |
| جينناما | 130 | فاڭ شۋان ليياڭ |
| سۋڭناما | 100 | شىن يو |
| وڭتۈستىڭ جينناما | 59 | شيياۋ زى شيياڭ |
| ليياڭناما | 56 | ياۋ سى ليياڭ |
| شينناما | 36 | ياۋ سى ليياڭ |
| ۋيناما | 130 | ۋي شوۋ |
| سولتۈستىك شيناما | 50 | لم بەي ياۋ |
| شۋناما | 50 | ليياڭ حۋد فىن |
| سۈيناما | 85 | ۋي ۋي |
| وڭتۈستىك پاتشالىق تاريحى | 80 | لي يان شۋ |
| سولتۈستىك پاتشالىق تاريحى | 100 | لي يان شۋ |
| كۆنە تاڭناما | 200 | ليۇ شيۋ |
| جاڭا تاڭناما | 250 | لۋ ياڭ ييۇ |
| كۆنە بەس پاتشالىق تاريحى | 150 | شۋو جۋ جيڭ |
| جاڭا بەس پاتشالىق تاريحى | 74 | اۋ ياڭ شيۇ |
| سۋڭ پاتشالىعىنىڭ تاريحى | 496 | تو تو |
| ليياۋ پاتشالىعىنىڭ تاريحى | 116 | تو تو |
| جين پاتشالىعىنىڭ تاريحى | 135 | توتو |
| يۇۋان پاتشالىعىنىڭ تاريحى | 210 | ليان |
| ميڭ پاتشالىعىنىڭ تاريحى | 332 | جاڭ تيڭ ۋي |
| تسين پاتشالىعىنىڭ تاريحى | ||
| جاڭا قىتاي تاريحى |
وسى 24 تاريحتىڭ ىشىندەگى سۋڭ، لياۋ، جين پاتشالىقتارىنىڭ تاريحىن جازعان توتو مازارتايۇلى بايان نەمەرەسى قازاقتىڭ مەركىت رۋىنان شىققان تاريحشى. 1314-1355 جىلدارى ءومىر ءسۇرىپ، يۋۋان پاتشالىعىنىڭ ۋزۋڭ (بورجىگىن حايسان)، رىن زۋڭ (بورجىگىن ريباديدا) پاتشالاردىڭ تۇسىندا قىزمەت ەتكەن ساياسي قايراتكەر. ال وسى ءۇش كىتاپتىڭ باس ساراپشىسى تەمىرتاس قازاقتىڭ قاڭلى رۋىنان شىققان وقىمىستى. سۋ بي حاي مىرزا ايتقانداي: «مەركىت رۋىنان وسىنشاما ماڭىزدى، ايگىلى تاريحي جانە مادەني تۇلعانىڭ شىعۋى فۋان پاتشالىعى داۋىرىندەگى قازاق مادەنيەتى تاريحىنداعى جارقىن شۇعىلا بولىپ قالا بەرەدى». بۇدان اسىرىپ ايتا الماسپىز.
دەمەك، ءبىزدىڭ بابالارىمىز قىتايدىڭ الەمگە ايگىلى 24 تاريحىن جازۋعا اتسالىسقان ەكەن ءوز دالامىز بەن حالقىمىزدىڭ شۇعىلالى تاريحىن شىنايى جازۋ ءبىزدىڭ دە قولىمىزدان كەلەدى.
P.S: بىز ۆز سايتىمىزدا وسى ەڭبەكتەردەگى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى جالعاستى جارييالاپ وتىراتىن بولامىز.
قاجەت انداس
Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى.











