Jasyratyny joq, táuelsizdik alǵaly beri Qytaidaǵy qazaq tarihyna qatysty múraǵattardy jinastyru, ony elge oraltu jaily tiyanaqty júmystar istelip jatyr. Úkimettiń kómegi, ǵalymdardyń eńbeginiń arqasynda tarihymyzǵa qatysty biraz dúnie túgendeldi. Biraq, ol arqyly biz Qytai múraǵattaryndaǵy tegimizge qatysty dúnieni túgelimen túptep aldyq dep aita almaimyn. Jazba tarihynyń úzaqtyǵymen jáne saqtalǵan qyruar tarihi arhivterdiń moldyǵymen erekshelenetin Qytai elinde Saqtardan, Ǵúndardan, Úisinderden qalǵan múralar, qazaq últyna qatysty derekter óte mol.
Ras, Qytaidaǵy biraz dúnie Keńes odaǵy nemese odan da búryn orys nemese europa tarihshylary men jihankezderi tarapynan osy jaqqa jetti. Birde Qytai múraǵattary turaly qytaidaǵy qazaq tarhshylary audarǵan núsqamen, orys jáne Europa ǵalymdarynyń audarmasy arqyly qazaqshalanǵan núsqany salysytyryp kórip edim. Ekeuinen eki túrli úǵym qabyldaisyń. Ony qytaisha núsqasymen salystyryp kóretin bolsaq, taǵyda paryqtylyq men múndalap túrǵanyn baiqalady. Ókinishke orai, ondaǵy el-jer atauy, handyqtar men patshalardyń esimderi, tipti qazaqty qúraǵan ru-taipalardyń atauyna deiin orys tiline beiimdelip jazylǵan. Bylaisha aitqanda, bizge jetken derektiń ózi dereksiz úǵymǵa qarai jeteleidi. SHyn mánine keletin bolsaq, ejelgi Qytai arhivterindegi qúndy múralardy orys túgil, osy kúngi qytaidyń jas tarihshylary da oqi almaidy. Óitkeni, Qytai múraǵatyndaǵy ejelden saqtalǵan múraǵattar kóne qytai jazuymen jazylǵan. Ony sauatty oqyp, salystyrmaly túrde búgingi tilde túsiretin audarmashylary tym az.
TSin dinastiyasy kezindegi arhivterdiń kóbi aldymen mánjur tilinde jazylyp, keiin Qytai tiline audarylǵan. Qytaidaǵy arhivterdi aqtaruda tek Qytai tilin bilu azdyq etedi. Kerisinshe Qytai tilin, kóne Qytai jazuyn jetik biluimen qatar, mánjur tilin biletin maman auadai qajet. Jańa qytai jazuymen audarylǵan arhivterdi Qytai óz múdesine beiimdep audaryp jiberedi. Sondyqtan túp núsqany qarau kerek», – degen oiyna tolyq kelisemin.
Óte oryndy, ońtaily aitylǵan pikir. Osy tújyrymǵa men de tómendegi oiymdy qosa keteiin. Ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń sońynda Qytai astanasy Beijińdegi Últtar universitetinde oqyǵan qazaqtyń alǵashqy lek jas ziyalylary Qytai múraǵatyndaǵy kóne qytai jazuymen jazylǵan sol dúnielerdiń birazyn qazaqshalady. Biz sony oqyp óstik. Túp-túra sol audarma júmysyna atsalysqan birneshe azamat qazir Qazaqstanda júr. Eger biz shynymen Qytai múraǵattaryndaǵy ózimizge kerekti dúnieni túp núsqasy boiynsha alamyz desek, sol adamdardy qatarǵa tartuymyz kerek qoi. Olar qazir alpystan asyp barady. Búgin, erteń ketip qaluy da múmkin. Taǵy bir jaǵynan, biz Qytaidaǵy qazaq tarihyna qatysty dúnielerdi SHiannyń, Beijińniń múaraǵattardan izdemei-aq qoyalyq, Qytaidaǵy qazaq tarihshylary men audarmashylary qaldyrǵan asyl múralardy áli kúnge deiin óz keregimizge jaratudyń jolyna naraz audarǵan joqpyz. Óitkeni, Qytaidaǵy qadastar sońǵy elu jylda tóteshe jazudy qoldanyp, úlan-ǵaiyr dúnie jaratty. Solardyń ózin qaǵyp-silkitin bolsaq, bizge beimálim, biraq ótken tarihymyzda málim bolǵan talai kenishke jolyǵarymyz anyq.
Qytaidaǵy Ile qazaq avtonomiyaly oblysyna qarasty Ile, Altai, Tarbaǵatai aimaqtaryndaǵy múraǵattardyń ózinde shaǵatai, úiǵyr, qazaq tilderinde jazylǵan arǵysyn bilmeimin, Abylaihan dáuirinen tartyp, búginge deiingi talai dúnieni aqtaryp aluǵa bolar edi. Qoldau bolyp, sol arhivterden jintiktep izdesek, bárin tizip aitpai-aq qoyaiyn, tym qúryǵanda Abylaihan men TSin imeriyasy arasyndaǵy sauda kelisimderi, deplomatiyalyq qarym-qatynastar, qazaqtyń ejelgi qonysyna qaita oraluy, Qytai-Orys shekarasynyń bekitilui men Alash partiyasyna qatysty biz bilmeitin dúnieler, Qytai qazaqtarynyń últ-azattyq kóterilisterine qatysty derekter jaryq etip shyǵa kelui ábden múmkin. Sonymen qatar,, Qytaidaǵy qazaq balasynyń izi qalǵan tarihi jerler, qorymdar, tórtkúlder, symtastar, ejelgi úńgirler, tasqa qashalǵan jazular, suretter, pramidalardy tarihi, arheologiyalyq túrǵyda zerttep, arhivtestiru kerek. Naǵashym ańshy kisi edi. Sol kisige erip, tau-dalany kezip júrip, óz kózimmen kórgen sol qúndylyqtardy sausaqpen sanap bere alamyn. Meniń kórgenim tym az bóligi ǵana. Al el kórgen dúnieler qanshama? Ol bizdiń tarihymyzdyń bastauy, bolashaǵymyzdyń arnasy emes pe?
Qytaidaǵy qazaq múralary jaily taǵy bir aita keteiin degenim, qazirgi qytaida memlekettik qyzmetke qabyldau úshin qytai tili men 24 tarihtan synaq alady. Sol 24 tarihta bizdiń ata-babalarymyzdyń erlik kúresteri jazylǵan. Tipti, sonyń birnesheuin bizdiń qazaqtar jazǵan.
Osy oiymdy naqtylau úshin sol 24 tarihtyń ne ekenin, ony kimderdiń jazǵanyn aita ketsem aiyp bolmaityn shyǵar.
Olar mynalar:
| Aty | bólimi | avtory |
| Tarihnama | 130 | Sy Ma SHiyan |
| Hannama | 120 | Ban Gu |
| Sońǵy hannama | 130 | Suń Fan Hu |
| Úsh patshalyq shejiresi | 65 | SHin SHu |
| Jinnama | 130 | Fań SHuan Liyań |
| Suńnama | 100 | SHyn Io |
| Ońtústiń jinnama | 59 | SHiyau Zy SHiyań |
| Liyańnama | 56 | YAu Sy Liyań |
| SHinnama | 36 | YAu Sy Liyań |
| Uinama | 130 | Ui SHou |
| Soltústik SHinama | 50 | Lm Bái YAu |
| SHunama | 50 | Liyań Hud Fyn |
| Súinama | 85 | Ui Ui |
| Ońtústik patshalyq tarihy | 80 | Li YAn SHu |
| Soltústik patshalyq tarihy | 100 | Li YAn SHu |
| Kóne tańnama | 200 | Lyu SHiu |
| Jańa tańnama | 250 | Lu YAń Iyu |
| Kóne bes patshalyq tarihy | 150 | SHuo Ju Jiń |
| Jańa bes patshalyq tarihy | 74 | Au YAń SHyu |
| Suń patshalyǵynyń tarihy | 496 | To to |
| Liyau patshalyǵynyń tarihy | 116 | To to |
| Jin patshalyǵynyń tarihy | 135 | Toto |
| YUuan patshalyǵynyń tarihy | 210 | Lyan |
| Miń patshalyǵynyń tarihy | 332 | Jań Tiń Ui |
| TSin patshalyǵynyń tarihy | ||
| Jańa qytai tarihy |
Osy 24 tarihtyń ishindegi Suń, Liyau, Jin patshalyqtarynyń tarihyn jazǵan Toto Mazartaiúly Bayan nemeresi qazaqtyń merkit ruynan shyqqan tarihshy. 1314-1355 jyldary ómir súrip, YUuan patshalyǵynyń Uzuń (Bórjigin Haisan), Ryn Zuń (Bórjigin Ribadida) patshalardyń túsynda qyzmet etken sayasi qairatker. Al osy úsh kitaptyń bas sarapshysy Temirtas qazaqtyń qańly ruynan shyqqan oqymysty. Su Bi Hai myrza aitqandai: «Merkit ruynan osynshama mańyzdy, áigili tarihi jáne mádeni túlǵanyń shyǵuy Fuan patshalyǵy dáuirindegi qazaq mádenieti tarihyndaǵy jarqyn shúǵyla bolyp qala beredi». Búdan asyryp aita almaspyz.
Demek, bizdiń babalarymyz qytaidyń álemge áigili 24 tarihyn jazuǵa atsalysqan eken óz dalamyz ben halqymyzdyń shúǵylaly tarihyn shynaiy jazu bizdiń de qolymyzdan keledi.
P.S: Biz óz saitymyzda osy eńbekterdegi qazaq tarihyna qatysty derekterdi jalǵasty jariyalap otyratyn bolamyz.
Qajet ANDAS
Q-Andas aqparat agenttigi.











