Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت كىتاپ

قۇسنيحات جانە تۇرسىنبەك قياشۇلىنىڭ حاتكەرلىك ونەرى

admin
2026/08/30
قاجەت كىتاپ
0
Құснихат және Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлік   өнері

كۆركەم جازۋ (كالليگرافييا) ارابشادان شىققان. «حۋسني» سۆزى «ەدەمى, كۆركەم» دەگەندى, «حات» سۆزى – «جازۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. شىعىستا قاشاندا سۆز ۆنەرىمەن بىرگە جازۋ ۆنەرىنە دە ۈلكەن مەن بەرىلەتىن. ەدەمى سۆيلەۋ قالاي جوعارى باعالانسا, ەدەمى جازۋ دا سولاي جوعارى باعالانعان. ​​اراب جازۋى V عاسىردا پايدا بولىپ, شىققان جەرى ەفرات ۆزەنىنىڭ بويىنداعى كۋفي قالاسىنىڭ اتىمەن اتالعان. VII عاسىردا كۋفيدىڭ كۆركەم تۈرلەرى «ەشەكەيلى كۋفي», «گۈلدەنگەن كۋفي» دەگەن نۇسقالارى جارىققا شىقتى. X عاسىردا اراب جازۋىنىڭ دۆڭگەلەنگەن فورلامالارعا قۇرىلعان جاڭا نۇسقالارى پايدا بولدى.  XI-حIII عاسىردا «توۋگي» مەن «ريكا» جازۋىن جاساپ شىعارعان. سۆيتىپ اراب كۆركەم جازۋىنىڭ كلاسسيكالىق التى ۈلگىسى قالىپتاستى. بۇل جازۋلار «التىلىق»-«سيتتە» دەگەن ورتاق اتپەن اتالدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ەڭ بىرىنشى پايدا بولعانى «سۈلىس» جازۋى. قالعاندارى سونىڭ نەگىزىندە دامىپ شىقتى.

 

«قۇتتى بىلىك», «تۈرىك تىلدەر سۆزدىگى», «تاريحي راشيدي», «قۇتىپ-شاحي» كىتاپتارىنان. سۋرەتتەر كۆرنەكىلىك ۈشىن ينتەرنەت جەلىسىنەن الىندى.

 

XIV عاسىردا يراندا اراب جازۋىنىڭ پارسىلىق نۇسقاسى (توۋعي مەن ريكانىڭ نەگىزىندە) «تاليق» جازۋى پايدا بولدى. بۇل حات تۈرىمەن كۆبىنە كىتابي اقىنداردىڭ شىعارمالارى, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلاتىندىقتان ونى «نامە» (كىتابي دەگەن سۆز) دەپ تە اتاعان. كەيىن تاليق, ناستاليق جازۋلارىنىڭ تەز جازىلاتىن نۇسقاسى «شيكەستە» پايدا بولدى. XIV-XVIII عاسىرلاردا اراب جازۋىن دامىتۋعا تۈركى حالىقتارى ۆزىنىڭ مول ۈلەسىن قوستى. تيىن اقشالارعا قولدانىلاتىن «يجازەت» «گىرما», «تۋگراني» قاتارلى كۆركەم جازۋ تۈرلەرى دە شىققان.تۈركىستاندا پايدا بولعان كۆركەم جازۋ ۈلگىسى «سيياگەت» دەپ اتالعان.

ەر جازۋ ۈلگىلەرىنىڭ ۆزىندىك قولدانۋ اياسى بولدى. «كۋفيمەن»  قۇلپىتاس, مەتالل اقشا, مەملەكەتتىك مۆرلەردەگى جازۋلار, شىعارمالاردىڭ تاقىرىپ-تاقىرىپشالارى جازىلدى. «ناسح» جازۋىمەن دىني ەدەبيەتتەر كۆشىرىلدى,  ال «تاۋكي» جەنە «ريكا» سيياقتى كۋرسيۋتىك جازۋلارمەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ىس قاعازدارى, سوت شەشىمدەرى, «تاليق», «ناستاليق» جازۋمەن ەدەبي شىعارمالار كۆركەمدەلدى (1-سۋرەت). ال كۆلەمىنە قاراي ۈلكەن جازۋلار – «جالي», ۇساق جازۋلار – «حافي», ۆتە كىشكەنتاي جازۋلار – «گۋبار» دەپ اتالعان.

قۇسنيحات ۆنەرىنىڭ پايدا بولۋى اراب جازۋىنىڭ كۆركەمدىك, سۇلۋلىق جەنە ۆرنەكتىك سيپاتىندا تىكەلەي قاتىستى. ونى وسى جازۋ تۈرىنە عانا تەن ەرەكشەلىك دەۋگە بولادى. سەبەبى, ەۋروپا الفاۋيتتەرىنىڭ ەرىپتەرى كۆلەمى جاعىنان بىركەلكى بولىپ, بىر جول بويىنا جازىلسا, اراب ەلىپبيىنىڭ ەرىپتەرى كۆلەمى جاعىنان ەرتۈرلى, ولاردىڭ ەنى, ۇزىندىعى ەرقيلى بولىپ كەلەتىندىكتەن جولدىڭ استىنا دا, ۈستىنە دە, بويىندا دا جازىلا بەرەدى. ەرىپتەردىڭ سۋرەتى سۆزدىڭ باسىندا, اياعىندا, ورتاسىندا كەلۋىنە بايلانىستىدا ۆزگەرىپ وتىرادى. ياعني, اراب جازۋلاردىڭ ەسەمدىگى ەلىپبي تۈرىندە اسا كۆرىنبەيدى, تەك جازعاندا عانا اشىلا تۈسەدى. ەرىپتەردىڭ بۇل ۆرنەكتىلىك سيپاتى جازۋدى مىڭ قۇبىلتىپ, كۆركەمدەپ جازۋعا مۈمكىندىك بەرەدى.

ەلبەتتە, حاتكەرلىك ۆنەردىڭ اراب جازۋى نەگىزىندە ۈلكەن عىلىمي دەڭگەيگە كۆتەرىلگەنىن جوققا شىعارمايمىز. بىراق حاتكەرلىك ۆنەر تەك ارابتارعا عانا تەن دەگەن ۇعىمعا كەلىسپەيمىن. سەبەبى, ەلەمنىڭ ەر تۇسىنداعى حالىقتار ۆز دەۋىرىندە ۇلتىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ ۈشىن سان تۈرلى جازۋ ۈلگىسىن ويلاپ تاپتى جەنە ونى كۆركەمدەپ جازۋدىڭ شەبەرلىگىن قالىپتاستىردى.  شىعىس حالىقتارىندا, كىشى ازييانىڭ تۇرعىلىقتى ەلدەرىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا كەڭ قولدانىلعانىن بىلەمىز. تۈركى مەدەنيەتىنىڭ تۈپ قازىعى سانالاتىن قازاق دالاسى دا بەينەلى جازۋدىڭ بەلگىلى مەكەنى سانالادى. سوندىقتان ەلەمدىك حاتكەرلىك ۆنەرىنە قازاق ۇلتىن قۇراعان نايمان, قاڭلى, قوڭىرات, تاعى دا باسقا تايپالاردان شىققان تۇلعالار كۆپ ۈلەس قوستى.

ەلبەتتە, ۆز تاريحىمىزدى تاسقا قاشاپ جازعان ۇلتتىڭ ۆكىلىمىز. ۆكىنىشكە قاراي, دىندەر قاقتىعىسى سانسىز مۇرامىزدى تاس-تالقان ەتسە, وتارشىلدىق قامىتى جازۋ تۈگىلى, قارا باسىمىزدىڭ اماندىعىن قورعاپ قالۋعا مەجبۈر قىلدى.  بۇل جازبا تاريحي اقتاڭداقتاردىڭ سەبەبى مەن سالدارىن اناقتاۋعا ەمەس, كۆركەم جازۋ مەدەنيەتىنە باعىتتالعاندىقتان سوعان قاراي اۋىسايىن.

تونىكۆك ەسكەرتكىشى   

 

       كۈلتەگىن ەسكەرتكىشى   

بىلگە قاعان ەسكەرتكىشى 

جوعارىداعى ەسكەرتكىشتەگى جازۋلار تابىلعان ايماعىنا قاراي  «ورحون جازۋى» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. نەگىزىنەن تۈركى نەمەسە تۈركىلەر جازۋى دەپ اتاعان ورىندى بولار ەدى. سەبەبى, ورحان ۆزەنىنىڭ بويى نايمانداردىڭ ەجەلگى اتاقونىسى. كۈلتەگىن قۇلپىتاسى تابىلعان ورىننان 20 شاقىرىم جەردە نايمان حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان قاراقورىم قالاسىنىڭ كۆنە جۇرتى جاتىر.  بۇلار تەك امان-ەسەن ساقتالىپ, بۈگىنگە جەتكەن ەسكەرتكىشتەر عانا. مۇناندا اسقاق, مۇناندا شەبەر ويىلعان قانشاما مۇارامىز تاس-تالقان بولعانىن ايتىپ بەرە المايمىن. دەسە دە, بۇل قازاق تەگىن قۇراعان تايپالاردىڭ جازۋ مەدەنيەتىنە قانشالىقتى مەن بەرگەنىن بىلدىرەدى. كەيىن كەلە بابالارىمىز سوعدى جازۋ ۈلگىسىمەن دە تالاي تاريح جاسادى. تۆمەندەگى سۋرەتكە نازار اۋدارساڭىز. قاعازعا ەمەس, قاراتاستىڭ بەتىنە ۆتە بىر شەبەرلىكپەن جازىلعان قۋسنتحاتتى كۆرە الاسىز.

تالاس ۆزەنى بويىنان تابىعان جازۋ.

ارىدان تاراتساق, VIII, ىح عاسىردان  حىV, حV عاسىرلارعا دەيىن تۈركى تىلدەس حالىقتار سوعدى جازۋمەن قىرۋار تاريحي ەسكەرتكىشتەر جازىپ قالدىردى. ولاردىڭ ىشىندە جۈسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىگى» جەنە «وعىزناما», «توقتامىس جارلىقتارى», «تەمىر-قۇتلىق جارلىقتار», «اسپانعا ۇشۋ ەستەلىكتەرى», «باقىت كۈي» داستانى, «شۋانزاڭنىڭ ۆمىر بايانى», «التىن يارۋك» جەنە قوڭىرات تايپاسىنان شىققان مۇحاممەد زورەزمي جازعان «ماحابباتناما»  سيقتى كەرەمەت ەڭبەكتەر بۈگىنگە جەتتى.  ح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان بەرى ورتا ازيياعا يسلام دىنىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ كەيبىرەۋى اراب جازۋىمەن قايتا كۆشىرىلدى. ايتالىق «قۇتتى بىلىكتىڭ» ۋەنا قالاسىندا ساقتالعان نۇسقاسى سوعدى جازۋىمەن جازىلعان العاشقى نۇسقاسى بولسا, ەندى بىرى ستامبۇلدا ساقتالعان ارابشا جازىلعان نۇسقاسى. مۇنان باسقا, «كودەكس – كۇمانيكۋستىڭ» («قىپشاق تىلى سۆزدىگى») بىزگە سوعدى جازۋىمەن جازىلعان نۇسقاسى ەمەس, لاتىن جازۋىمەن جازىلعان نۇسقاسى جەتىپ وتىر. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كۆرنەكتىسى وعىز باتىر جايلى جازىلعان «وعىزناما» جىرى.

وعىزناما» داستانىنىڭ پاريجدەگى سوعدىشا  نۇسقاسى جەنە ترانسكريپتسيياسى.

شىڭعىس حان تۇسىندا نايمان تاتاتوڭا نايمان جازۋى ۈلگىسى بويىنشا جاڭا بىر ەلىپبي قۇراستىردى. ونى جالپىلاما موڭعول جازۋى دەپ اتاپ جۈرمىز. وسى جازۋمەن قۇپييا شەجىرە جەنە شىڭعىس حاننىڭ مۇراگەرلەرى مەن يۇۋان پاتشالىعىنىڭ تاريحى, پاتشا جارلىقتارى, ەل ىشىندەگى جەنە شەتەلدەردەگى حات-قاتىناستار جازىلدى. پاتشا سارايلارىنىڭ ماڭدايشالىعى مەن تاريحي كىتاپتاردىڭ مۇقاباسى كۆركەمدەلدى, بەلگى تاستارعا قاشالدى.

پلانو كارپيني كۈيىك حاننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ەلىنە قايتاردا الىپ بارعان حان جارلىعىنىڭ بىر پارشاسى. ۋاتيكان مۇراعاتىندا ساقتاۋلى.

وسى تۇستا جازۋدى كۆركەمدەپ جازۋ اراب, تۈركىگە عانا تەن دەپ قالماڭىز. بىرنەشە مىڭجىلدىق جازبا تاريحى بار قىتايلىقتاردىڭ قۋسنيحات ۆنەرىندەگى ەرەكشە جەتىستىكتەردى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ياعني, قىتاي يەرەگۋلفى نەگىزىندەگى حاتكەرلىك ۆنەرىنىڭ باسىپ ۆتكەن سوقپاعى, شۇعىلالى جەتىستىكتەرى بولعان. بۇل رەتتە ونىڭ بەرىن زەردەلەۋگە تيىستى ەمەسپىز. ۆيتكەنى, ول ۈلكەن تاقىرىپ. تەك قىتاي قۋسنيحات ۆنەرىنە ۈلەس قوسقان قازاق ۇلتىن قۇراعان قارلىق, نايمان, قاڭلى, قوڭىرات تايپالارىنان شىققان وقىمىستىلار تۋرالى حاباردار ەتكىمىز كەلەدى. سول قاتاردا قىتاي حاتكەرلىك ۆنەرىندە ەرەكشە اتالاتىن قاڭلى ناۋ ناۋدى ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.

قاڭلى ناۋناۋ (زىسان دەپ تە اتالادى) يۇۋان پاتشالىعى دەۋىرىندە ۆمىر سۈرگەن, پاتشا ورداسىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان ساياسي قايراتكەر, اقىن ەرى سازگەر بوحۋمنىڭ ۇلى. ۆز كەزىندە ورداداعى عۇلامالاردىڭ باسشىسى بولعان. اعاسى قاڭلى حۋي حۋي دا ەدەبيەت پەن حاتكەرلىك جاقتان ۈلكەن جەتىستىككە جەتكەن بەلگىلى تۇلعا ەدى. ەكەسى مەن اعاسىنان تەلىم العان ناۋ ناۋ جاس كەزىندە پاتشا سارايىنداعى حانزادالار مەكتەبىندە بىلىم الىپ, قۋسنيحاتشى شۈي حىڭنان حاتكەرلىك ۆنەردى مەڭگەرەدى. مي نان گۈڭدى ۈلگى ەتىپ, دا ليڭگە (قىتاي حاتكەرلەرى) ەلىكتەپ كۆركەم جازۋلار جازا باستايدى. ەسەيە كەلە مول بىلىمىنىڭ ارقاسىندا پاتشا ورداسىندا تۈرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعانىمەن حاتكەرلىك ۆنەرىمەن تانىمال بولدى جەنە سول ارقىلى اتى تاريحقا قالدى. ول نەگىزىنەن ساۋشۋ (سۈيكەك جازۋ) ستىلىن جەتىك مەڭگەردى. تىپتى سول تۇستاعى اتاعى جەر جارىپ تۇرعان جىڭشۋ جازۋىنىڭ پىرى ۋي يۇىڭ شيڭ, حىڭ شۋ جازۋىنىڭ پىرى جۇڭ تاي فۋ جەنە ۋاڭ يۇ جين, حاتكەر جاۋ مىڭ فۋمەن اتى قاتار اتالدى. ناۋ ناۋدىڭ بۈگىنگە دەيىن ەرەكشە تىلگە الىناتىن جازۋ ستيلى لي بايدىڭ «ەجەلگى سالت» اتتى ۆلەڭدەرىنىڭ كۆشىرمەسى.

زەرتتەۋشىلەر: «ناۋ ناۋدىڭ (زىساننىڭ) سۈيكەكتى جەنە سۈيكەكسىز جازۋى بەينە كەڭ دالادا جۈيىتكىپ شاپقان تۇلپار, قالىقتاپ ۇشقان قىران, قاسقايعان زاڭعار تاۋ, يرەلەڭدەپ اققان اساۋ ۆزەن سيياقتى» دەپ سيپاتتاعانى دا تەگىن ەمەس. ۆيتكەنى ونىڭ بويىندا كەڭ بايتاق دالانىڭ رۋحى تاسقىنداپ جاتتى. وسىعان قاراپ, يۇۋان پاتشالىعى دەۋىرىندەگى قىتاي حاتكەرلىك ۆنەرىنىڭ ۆركەندەۋىنە قازاق حاتكەرلەرى دە مول ۈلەس قوستى دەۋگە بولادى.

قاڭلى ناۋ ناۋدىڭ «بالىقشى شال» اتتى سۈيكەك جازۋ ۈلگىسى. دەرەكتەر مەن سۋرەت سۋ بي حاي مىرزانىڭ «قازاق مەدەنيەتىنىڭ تاريحى» (تۆتەشە نۇسقاسى 492-502 بەتتەر) اتتى كىتابىنان الىندى.

جالپى, قاڭلى ناۋ ناۋ ۆزىنىڭ قۋسنيحات ۆنەرىندەگى تەجىريبەسىن جيناقتاي كەلە «كۆرىكتى جازۋدىڭ توعىز تۈرلى شارتىن» جازدى. بۇل ۆزىنەن كەيىنگى قۋسنيحاتشىلارىنىڭ بۇلجىماس قاعيداسىنا اينالدى. ۆمىردەن ۆتكەننەن كەيىن دە ونىڭ حاتكەرلىك ۆنەرىن قاڭلى حۋي حۋي, قارا, تاشتەمىر, شيڭ تۋڭ, قاڭلى بۇقا, تايبۇقا سيياقتى شەكىرتتەرى جالعاستىردى. بۈگىنگى تاڭداعى قىتاي حاتكەرلەرى اراسىندا ناۋ ناۋدىڭ سۈيكەكسىز جازۋ ۈلىگىسىنە مۇراگەرلىك ەتۋشىلەردىڭ كۆپ ەكەندىگىنە دە سەنىمدىمىز.

مەيلى تۈرىك, قازاق, اراب, قىتاي حاتكەرلەرى ەلەمنىڭ ەر تۇسىندا ۆمىر سۈرگەنىمەن, بىرى-بىرىن مۈلدە تانىماسادا كۆركەم جازۋ ۆنەرىندەگى ەدىس-تەسىلدەرىندە ورتاقتىق پەن ساباقتاستىق ساقتالدى. ەڭ الدىمەن حاتكەرلەر جازۋ جازاتىن قالامساپقا ەرەكشە مەن بەردى. ونى اعاشتان نەمەسە  قامىستان جاساپ, جازۋدىڭ تۈرىنە قاراي ەرتۈرلى ەدىسپەن ۇشتادى. سونداي-اق, جازۋعا ارنالعان قالامساپتى ارنايى ورىندا ساقتاپ, جانىنان تاستاماي الىپ جۈردى. تىپتى, كۆركەم جازۋعا ارنالعان قاعازداردى ۆزدەرى جاساپ, ولاردى تۈرلى-تۈسكە بوياتىن بوياقتاردى دا قولدان جاسادى. پاتشا سارايلارىندا ارنايى حاتكەرلىك ۇجىم جۇمىس ىستەدى. شەكىرتتەر وقىتاتىن مەكتەپتەر اشىلىپ, مەملەكەت قازىناسىنان قارجىلاندىرىلدى.  ولاردىڭ ۆنىمى ۇلتتىڭ بايلىعى رەتىندە باعالاندى.

وسىنداي قولداۋ بولعان سوڭ قۋسنيحاتشىلاردىڭ شىعارماشىلىق شەبەرلىگى مەن ويلاۋ جۈيەسى دە تەرەڭدەي تۈستى. ولاردىڭ اراسىندا بەلگىلى بەسەكەلەستىك تە, تىپتى پەندەشىلدىك تە بولدى. نەتيجەسىندە كۆركەم جازۋ ۆنەرىنە ارنالعان, وسى سالادا تانىمال بولعان شەبەرلەر قالامىنان تۋعان كۆپتەگەن ورتاعاسىرلىق قولجازبا-تراكتاتتار جازىلدى. قۇسنيحات ۆنەرى العاشىندا كىتاپ بەزەندىرۋ سالاسىنا ارنالىپ, اقىنداردىڭ, تاريحشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ قولجازبا كىتاپتارى بەزەندىرىلسە,  كەيىن كەلە  جانۋارلاردىڭ, اڭداردىڭ, ادامداردىڭ, قۇستىڭ, عيماراتتاردىڭ بەينەسىن ەدىپتەۋ, كەدەسىيلارعا دا وسى ۆنەردى قولدانىپ, ونىڭ كۆز تارتاتىن كۆركەمدىگى مەن ۆتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ەسەر ەتتى. بۇل حاتكەرلەردەن ەرەكشە كۆركەم قابىلەتتى, شىعارماشىلىقتى, بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتسە, مۇنداي تۋىندىنى تاماشالاۋ كۆرەرمەننەن زەردەلىلىكتى, بيىك ەستەتيقالىق تالعامدى, بىلىمدىلىكتى قاجەت ەتتى. قازىر بۇل مىندەتتى تەك كومپيۇتەر اتقاراتىندىقتان ادامداردىڭ كۆركەم جازۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بەسەڭدەپ قالدى. تىپتى, قولجازبادان دا الىستاپ بارا جاتقانىمىز جاسىرىن ەمەس.

تاريحتى پاراقتاپ كۆرسەك, ەرتە ورتا عاسىر نەمەسە بۋ ماشيناسى ويلاپ تابىلعانعا دەيىنگى دەۋىردەگى ادامداردىڭ ەستەتيكالىق ەۋەستىگى كۆركەم جازۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ۆركەندەدى. شىعىستىڭ ۇلى عۇلامالارى, اقىندارى, فيلوسوفتارى قۋسنيحاتتىڭ قىرى مەن سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن. ونى ەبۋ نەسىر ەل-فارابيدىڭ تراكتارتتارىنان دا بايقاۋعا بولادى. ۆكىنىشكە قاراي, ۇلى عۇلامانىڭ قولتاڭباسى بىزگە تولىق جەتكەن جوق. الايدا, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ اراب حارپى نەگىزىندەگى تۆتە جازۋى قولدانىسقا ەنگىزۋى قازاق حاتكەرلىگىنە بەتبۇرىس ەكەلدى. نەتيجەسىندە تۆتە جازۋ ۈلگىسىندەگى ۆرنەكتى دە بەينەلى كۆركەم شىعارمالار جازىلا باستادى. احمەت بايتۇرسىنۇلى جاساعان تۆتەشە  (تۆتە جازۋ) جوباسى تەك قازاق حالقىنىڭ اعارتۋى مەن مەدەنيەتىندە ەمەس, تۈركى تەكتى xالىقتاردىڭ بىرازىنىڭ ۆركەنيەتىنە ۆلشەۋسىز ىقپال ەتتى. ەسىرەسە, بايتۇرسىنوۋ ەلىپبيىنىڭ باۋىرلاس قىرعىز, ۇيعىر اعايىنداردىڭ (ارعى-بەرگى بەتتەگىلەرى دە بار) اعارتۋشىلىق تاريحى مەن ارعى بەتتەگى (قىتايداعى) قازاقتاردىڭ مەدەنيەتى مەن ۆركەنيەتىن ۆرلەتكەنى انىق. ونى https://abai.kz/post/147870 وسى جەردەن وقي الاسىز.

دەمەك, احمەت بايتۇرسىنوۋ ەملەسىنە شىڭجاڭ قازاقتارى ادالدىق تانىتىپ, ايالاپ ساقتاپ وتىر. سوندىقتان دا تۆتە جازۋمەن جازىلاتىن قۋسينات ۆنەرىنىڭ مۇراگەرى دە سولار.  قارىبى اراب جازۋ دەگەنى بولماسا, تۆتەشە جازۋدىڭ  ىشكى رۋxى قازاق رۋحانيياتىنىڭ تۇنعان ۈنى. سوندىقتان شىڭجاڭداعى قازاقتار قازاقتىڭ باي مەدەنيەتىن, سالت-دەستۈرىن, ەدەت-عۇرپى, شۇرايلى تىلىن ساقتاپ قالدى. ەرينە, بۇل قازاق حالقىنىڭ تازالىعى مەن ارلىلىعىنىڭ كۆرىنىسى دەسەك تە, وعان كۈش پەن جىگەر بەرگەن تۆتە جازۋدىڭ دا قۇدىرەتى ەدى.

 

اتا-باباسىنىڭ ادال قاسيەتىنەن كەلگەن سول قۇدىرەتتى ۆنەردى جالعاستىرىپ وتىرعان تۇرسىنبەك قيياشۇلى قىزاي اناسىنان مۇراعا قالعان قۇدىرەتتى ۆنەردىڭ بۈگىنگى ۆكىلى. قىزاي انا – تاريحي ادام. ۆزىنىڭ دانالىعى, ىسكەرلىگى, كەڭدىگى, شەبەرلىگى, پاراساتتىلىعىمەن بىر رۋلى ەلدىڭ اتىنا اينالعان ساناۋلى انالادىڭ بىرى. ون ساۋساعىنان ۆنەر تامعان انامىزدىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىم ۈلگىسىنە قوسقان «قىزاي قالپاق», «قىزاي شىلاۋىش», «قىزاي تاقييا», «قىزاي كەستە» دەگەن اتپەن جەتكەن قولۆنەر بۇيىمى قىزاي ۇرپاقتارىنىڭ قولۆنەردەگى جاڭالىقتارىنا جەبەۋشى بولدى. اناسىنان قالعان اسىل قاسيەتتى ۇرپاقتارى ەر قىرىنان جارقىراتا كۆرسەتىپ, ۇلت مەدەنيەتىنە ەر دەڭگەيدە ۈلەس قوسۋدا. ال تۇرسىنبەك قيياشۇلى (سۋرەتتە) حاتكەرلىك ۆنەرى ارقىلى قىزاي انادان قالعان سان تۈرلى ۆنەردىڭ بىر قىرىن تاريحقا تاڭبالاپ جۈر.

«ۆنەردىڭ جولى اۋىر» دەگەن ناقىل بار. ەرينە, ونىڭ بيىگىنە شىعۋ ۈشىن تۆزىمدىلىك, تاباندىلىق, شەبەرلىك, سەزىمتالدىق, بىلىكتىلىك كەرەك. وسى جەنە دە باسقا جاقسى قاسيەتتەردىڭ دە تەكپەن بەرىلىپ, تەرەڭگە بويلايتىنىن جاسىرا المايمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە تۇرسىنبەك قيياشۇلىنىڭ بويىنداعى تاباندىلىق قازاقتىڭ 100 ساربازىن باستاپ, 1697 جىلى ورىن العان قىزىلجار شايقاسىندا جاسانىپ كەلگەن جوڭعاردىڭ تەبىنىن قايتارىپ, ەلىنىڭ اماندىعىن قورعاعان قۇداينازار باتىر مەن قازاقتىڭ باتىر قىزى گۈلايىم قۇداينازارقىزىنىڭ قانى ارقىلى بەرىلگەن. جاۋگەرشىلىك كەزىندە قىزاي ەلىنىڭ كۆش تىزگىنىن ۇستاپ, قۇتتى قونىس ىزدەگەن ابىلايحاننىڭ اقىلشىسى, قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ سەنىمدى سەرىگى ەسەنگەلدى بي قۇداينازارۇلىنىڭ ۆسيەتى مەن اماناتىن ارقالاعانى دەۋگە بولادى. سوندىقتان ۆنەر جولىندا قانشاما قيىن-قىستاۋ جاعداي كەزىكسە دە بەرىلمەي, حاتكەرلىك ۆنەردىڭ بيىك شىڭىنا شىعۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا.

ەندەشە, حاتكەردىڭ ۆمىرى جەنە ۆنەردەگى ۆزگەشەلىگى تۋرالى توقتالا كەتەيىك. تۇرسىنبەك قيياشۇلى 1944 جىلى قحر نىلقى اۋدانىنىڭ سۈپىتاي دەگەن اۋىلدا دۈنيەگە كەلگەن. ەكەسى قيياش سول تۇستاعى اۋمالى-تۆكپەلى ۆمىردى باسىنان ۆتكەرسە دە پەندەشىلدىككە بوي ۇرماعان, بولاشاققا ۈمىتپەن قارايتىن, قارپايىم دا اينالاسىنا قادىرى مول ادام بولىپتى. ەڭ باستىسى, بالاسىنىڭ بەتىن قاقپاي, بەلىن بەكەم بۋىپ, اڭساعان ارمانىنا جەتۋ جولىنداعى ىزدەنىسىن ۈنەمى ۈكىلەپ وتىردى. تانىمال حاتكەر بولۋدى ارمانداعان بوزبالا ۈكىلەگەن ۈمىتتىڭ جەتەگىمەن نىلقى اۋدانىنىڭ بىرنەشە مەكتەبىنە اۋىسىپ وقىدى. قاي جەر دە جاقسى ۇستاز, تالانتىن اشاتىن تەلىمگەر بولسا, سول جەرگە قۇمارلاندى. ونىڭ تالابىن ەكەسى دە تويتارعان جوق. ەسەسىنە, قولىندا بارىن جولىنا توسىپ, ايتقانىن قولداپ وتىردى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ جوعارىلاپ وقۋعا مۈمكىندىگى بولمادى. ۆيتكەنى, سول تۇستا قىرداعى قازاق بالاسى ۈشىن ۋنيۋەرسيتەتتە وقۋ دەگەن تانىمنىڭ دا تولىق قالىپتاسا قايماعان شاعى. ونىڭ ۈستىنە «حالىق ۈشىن قىزمەت ەتۋ» دەگەن ۇراننىڭ بەسى باسىم ەدى. سونىمەن تۇرسىنبەك كەنتتە ەسەپشى, بۆلىمشە باسشىسى, پارتييالىق ۇيىمنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ كەزىككەن جۇمىستى ىستەپ كەتە بەردى. بىراق جانىنا جاقىن حاتكەرلىك ۆنەرىن تاستاعان جوق. اۋىلدىق ۆكىمەتتىڭ تۈرلى ۇراندارىن جازىپ, پلاكاتتارىن ەرلەپ جۈردى. دەگەنمەن, بۇل جولعا جاڭادان قادام باسقان سوڭ, ونىڭ ۈستىنە تەجىريبەسىنىڭ ازدىعان بايلانىستى سول ۆڭىردەگى حاتكەرلىك شەبەرلىگىمەن تانىمال بولعان قابىكەن, احمەت كىشىبايۇلى سيياقتى اعا بۋىنداردان دا ۈنەمى تەلىم الىپ تۇردى.

ۆزى جاس ەرى ەلپەك جۇمىسكەردى كىم شەتكە سىرسىن. ەرىنبەيتىن ەڭبەگى, قولىنان كەلەر ۆنەرى بار جاس كۆپ ۇزاماي جوعارى-تۆمەن باسشىلىقتىڭ دا انازارىنا ىلىكتى. كۆپ ۆتپەي تۋعان جەرى سۈپىتاي اۋىلىنىڭ باسشىسى, كەيىن نىلقى اۋداندىق ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سيياقتى لاۋازىمدارعا ۆرلەدى. بىراق قايدا بارسا دا جانىنان قالامسابىن تاستاماي, اق قاعازعا كۆركەم جازۋدىڭ سان تۈرىن جازۋدى ۇمىتپادى. تۆككەن تەرى دە تەككە كەتكەن جوق 1964 جىلى قحر-نىڭ «وبلىس دەرەجەلى ەڭبەك ەرى» اتاعىن, 1969 جىلى قحر مەملەكەت دەرەجەلى ماراپاتتىڭ يەگەرى بولدى.

«ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا» دەگەندەي, 1976 جىلى تۇرسىنبەكتىڭ  ۆمىرىنە جاڭا بەتبۇرىس ەكەلەتىن ەرەكشە جاعداي ورىن الدى. سول جىلى قحر استاناسى بەيجىڭ قالاسىنداعى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۋەرسيتەتىنىڭ شاقىرتۋىن تاپسىرىپ الىپ, ەكى جىلدىق وقۋعا اتتانادى. قانشا دەگەنمەن دە سان عاسىرلىق قىتاي مەدەنيەتىنىڭ ۆركەنى بولعان ىرى قالا ارمان قۋعان جاستىڭ قاناتىن اشىپ, قادامىنا سەرپىن بەردى. وعان دەيىن دە ەل اراسىنداعى اڭىز-ەڭگىمە, قيسا-داستان, ۆلەڭ-جارلاردى جيناۋمەن ەۋەستەنىپ كەلگەن وعان مەدەنيەت پەن عىلىمنىڭ ۆركەنى ۇشتاسقان ورتا جانىنا جالىن بىتىردى. بىلىم شاڭىراعىنىڭ قازىناعا مول كىتاپحاناسى ونىڭ سەرىگىنە اينالدى. سول جەردە قىتايدىڭ جەنە شەت ەلدەردىك قۋسنيحاتشىلارىنىڭ ۆمىرى مەن ەڭبەگىمەن تانىسىپ, ونى زەردەلەپ, رۋحاني ازىق جيناۋىنا مۈمكىندىك تۋدى. وسى ارقىلى ەۋەسقوي قۋسنيحاتشىنىڭ پايىمى ۆنەردى  عىلىمي جەنە كۆركەمدىك تۇرعىدا مەڭگەرۋگە قاراي باعىتتادى. ونىڭ قولىنان شىققان كۆركەم جازۋلار كۆپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى. سونىمەن ىلە قازاق اۋتونومييالى وبلىسىنىڭ قۋسنيحاتشىلار وداعىنىڭ مۈشەسى اتاندى.

وقۋىن بىتىرىپ, ەلگە ورالعاننان كەيىندە  قاربالاس قوعامدىق قىزمەت ونىڭ حاتكەرلىكپەن بەلسەندى اينالىسۋىنا مۈمكىندىك بەرمەدى. بىراق 1997 جىلى زەينەتكە شىققان سوڭ ساپ ۆنەرگە بەلسەنە كىرىستى. بەرىن قايىرىپ قويىپ, قولىنان قالامىن تاستاماي, الدىندا جايۇلى تۇرعان اق پاراققا اسىل ارمانىن ۆرنەكتەدى. جاسى ۇلعايسا دا, بالا جاسىنان قىزققان ۆنەر تىنىم بەرمەدى. اينالدىرعان بىرنەشە جىلدا 3 مىڭ دانادان ارتىق بەينەلى, تۈستى, كۆركەمدىگى تەرەڭ قۋسنيحاتتار جازدى. اۋىل كۆلەمىندە 5 رەت قۋسنيحات تۋىندىلارى بويىنشا جەكە كۆرمەسىن اشتى. 2015 جىلى «قازاق حاتكەرلىگى جەنە ويۇ-ۆرنەكتىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» اتتى ەدىستەمەلىك كىتابىن دا جازىپ شىقتى. قىتايداعى باسپاسۆزدەر تۇرسىنبەكتىڭ شەبەرلىگىن جارىسا جازسا, گازەت-جۋرنالداردا قۋسنيحاتتارىن ۈزبەي جارييالانىپ تۇردى. وسى تۇستا «اققاينار حاتكەرلىگى» اتتى بىر تومدىق ەڭبەگى دە جارىق كۆردى. تۋىندىلارى قحر استاناسى بەيجىڭ قالاسىندا ۆتكەن رەسپۋبليكالىق كۆرمەگە قاتىسىپ, جوعارى باعالاندى. نىلقى اۋدانىنىڭ ورتالىعى نىلقى قالاسىنان قۋسنيحات جازۋدى ۈيرەنۋشىلەرگە ارناپ قىسقا مەرزىمدى كۋرس اشىپ, مىڭعا جۋىق شەكىرت تەربيەلەدى.

تۇرسىنبەك قيياشۇلى حاتكەرلىگىنىڭ دە ۆزىندىك دارا جولى بولدى. ول تۆتە جازۋ ارقىلى حاتكەرلىك ۆنەرىنە تۈستى بەينەلى جازۋ, ەگىز ۆرنەكتى جازۋ, قۇپييا قول تاڭبالى جازۋ ۈلگىسىن ەنگىزدى. سونداي-اق, تۆتە جازۋدى 150 تۈرلى قۇبىلتىپ, 17 تۈرلى بەينەگە يكەمدەپ جازۋدىڭ العاشقى جولىن سالدى. سونداي-اق, جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ بەينەسىن تۆتە جازۋ جەنە ونىڭ قوسىمشا ەلەمەتتەرى ارقىلى كۆركەمدەپ كۆرسەتۋدىڭ شەبەرى اتاندى. ونى ارنايى زەرتتەپ, زەردەلەۋ كەرەك. بۇل الداعى كۈننىڭ ەنشىسىندە.

وسى تۇستا, مىنا بىر جاعدايعا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. جالپى, قحر-دا ميللييارتتان استام ادام تۇرسا, سونىڭ 1-2 ميلليون تۇرعىنى عانا قازاقتار. ولار بىر عاسىردان استام ۋاقىت احمەت بايتۇرسىنوۋتىڭ جازۋىن كۆزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, تاريحي مۇرالارىن تاڭبالاپ كەلەدى. ەرينە, بۈگىنگى جاھاندانۋ دەۋىرىندە تىلىنەن دە, دىلىنەن دە, سالت پەن دەستۈرىنەن دە, جازۋ ۈلگىسىنەن دە ايىرىلىپ جاتقان ۇلتتار ەلەمنىڭ ەر تۈكپىرىندە جەتەرلىك. ال قىتايداعى قازاقتاردىڭ تىلى مەن دىلىن ساقتاۋىنا قىتاي ەلىنىڭ كۆپۋەكتورلى ساسيااتىنىڭ تيىمدىلىنەن شىعار, دەگەنمەن, تۆتە جازۋ نەگىزىندەگى قۋسنيحات ۆنەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ دا ىقپالى بولدى. ۆيتكەنى, جازۋدى ۆنەر رەتىندە قابىلداۋ ۇرپاقتى ۈنەمى جاڭالىققا, جاسامپازدىققا قۇلشىندىرىپ وتىرادى. مۇنداي ۆنەرى بار ادام قۇرمەتتەلۋگە تيىس, مۇنداي ۆنەرى بار ۇلت مۇراسى ەشقاشان جويىلمايدى دا.

تۈيىن:

بىز قازىر «بالالار كىتاپ وقىمايدى», «مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت از» دەگەن سىلتاۋدى كۆپ ايتامىز. ەرينە, ول كۆز الدىمىزدا بولىپ جاتقان كۆرىنىستەر. ۆكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك تىلدى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋدىڭ ۇمتىلىسى جوق بىزدە. «قۇسنيحات» نەمەس «كۆركەم جازۋ» دەگەن سۆزدى تەرىپ, گۋگۋلدى اقتارساق, جارىق ەتىپ اراب نەمەسە تۆتە جازۋ, بولماسا لاتىن حارپىندەگى كۆركەم جازۋلار جامىراپ شىعا كەلەدى. ال بىز قولدانىپ جۈرگەن كريلشەدە تەك كومپيۇتەر دايىنداپ بەرگەن نۇسقالاردى عانا تابا الامىز. دەمەك, كريلل حارپىمەن جازىلاتىن قۇسحيحاتتار جوقتىڭ قاسى. تىپتى وسى حارىپ ۈلگىسىندە كۆركەمدەپ جازۋعا ۈيرەتەتىن كۋرستاردا بولماي تۇر. قىسقاسى, جازۋ – ەڭ الدىمەن مەدەنيەتتىڭ جول نۇسقاۋشىسى. ال كۆركەمدەپ جازۋ جاس ۇرپاقتى ساناسىن كۆركەمدىككە قۇمارلىق ارقىلى تەربيەلەپ, دىتتەگەن ماقساتقا تەزىرەك جەتكىزەتىن ەدىس. سوندىقتان كۆركەم جازۋ مەدەنيەتىن ناسيحاتتاۋ جەنە ونى قالىپتاستىرۋ مەملەكەتتىك تىلدىڭ مەرتەبەسىن كۆتەرۋگە وڭ ەسەر ەتپەسە, كەدەرگىسى جوق دۈنيە. وسى جاعىن ەسكەرسەك دەگەن نيەتپەن بۇل جازبانى دايىندادىق.

ايتۋ بىزدەن, اتقارۋ سىزدەن, اعايىن!

قاجەت انداس,

ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست.

 

تۇرسىنبەك قيياشۇلىنىڭ حاتكەرلىگى

 

قولتاڭبا جازۋ                                                            ەگىز جازۋ: اتا-انانى ايالا, قادىرلە

 

كۆركەم ىلە                                                                                        كۆلدىڭ ەركەسى

 

پىشىندەمە جازۋ: راكەتا                                                                  كەمەدەگى تۇلعالار

 

كەپتەر                                                                                                بۇلبۇل

 

عىلىم-تەحنيكا تابىسى                                                  ەل اۋىرىن ەر, جۈك اۋىرىن نار كۆتەرەدى

 

قىزاي انا                                                                              مۇقاعالي ماقاتاەۋ

 

بەرەكەلى ەل مەرەكەلى                                                                                     كۆكقامىر

 

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 18
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР
قاجەت كىتاپ

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026
«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек
قاجەت كىتاپ

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026
Майдан мен тыл тарихын тоғыстырған жинақ
قاجەت كىتاپ

مايدان مەن تىل تاريحىن توعىستىرعان جيناق

October 8, 2026
«Сайын даланың Сайболаттары»
قاجەت كىتاپ

«سايىن دالانىڭ سايبولاتتارى»

October 5, 2026
Парасат жолы өнегелі өмір естелігі
قاجەت كىتاپ

پاراسات جولى – ونەگەلى ءومىر ەستەلىگى

September 30, 2026
Сарқанда өлкетану кітаптары таныстырылды
قاجەت كىتاپ

سارقاندا ولكەتانۋ كىتاپتارى تانىستىرىلدى

September 24, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz