Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

1930 жылы қызылдар тарапынан қудаланған Тұрсын төренің немересі Гүлжиһан Тұрсынованың естелігі   

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Аталар аманатын орындау ұрпақ парызы

سۇراق: اۋىلداعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردى: جاپپاي تاركىلەۋدى، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدى، وتىرىقشىلاندىرۋ، ەت، استىق دايىنداۋدى كوزدەيتىن “قازاقستانداعى كىشى قازان” ساياسي باعدارلاماسى تۋرالى نە بىلەسىز؟ ول قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتتى؟ ونىڭ زورلىق-زومبىلىقپەن جۇزەگە اسىرىلۋى، قۇرعاقشىلىقپەن قاتار، جاپپاي اشارشىلىقتىڭ، ءماجبۇرلى بوسقىنعا ۇشىراتۋدىڭ، حالىقتىق كوتەرىلىستەر مەن قارسىلىقتاردىڭ جانە ت. ب. سەبەبى بولدى ما؟

جاۋاپ: ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى قاپالعا ورىس-كازاك، تاتارلاردىڭ كوشىرىلىپ اكەلىپ جاتقانى جەرگىلىكتى حالىققا وي سالا باستادى. ولار قاپالعا عانا ەمەس، قازاقتىڭ سۋلى، نۋلى لەپسى، ءۇشارال، ءۇرجار، سارقان، تاسبەكەت، اراسان، تالدىقورعان، قوعالى، ىلە، الماتى، قاسكەلەڭ، ۇزىناعاش سياقتى قالا، اۋىلدارىنا  كوپتەپ قونىستاندىرىلدى.

كەيىنىرەك ورناعان كەڭەس وكىمەتى  «ۇجىمداستىرامىز، مال-مۇلىككە ءبارىڭ يە بولاسىڭدار» دەپ كەدەي-كەپشىكتى جارىلقايتىن نيەت تانىتتى. بۇرىن قازاقتار مال مەن جەرىن جاتجۇرتتىق باسقىنشىلاردان قورعاپ قىرىلسا، ەندى گولوشەكينشىلەردىڭ ساياساتىنان قىرىلۋ قاۋپى تۋدى. ۇلتتىڭ باس كوتەرەتىن ۇلدارى مەن زيالىلارىنىڭ كوزىن جويۋدىڭ نەبىر قيتۇرقى ايلا-تاسىلدەرى ويلاستىرىلدى. كەڭەس وكىمەتى ورناسىمەن «جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيە» دەپ الاشتىڭ ارداقتىلارىن شەتىنەن قىردى. ولاردىڭ ورنىنا ءوز تۇرمىستارىن وڭداي الماعان، باردى ۇقساتىپ ۇيرەنبەگەن، ءبىلىمى، زەردەسى تومەن ادامداردى باسشىلىققا قويدى. وندايلاردى «شولاق بەلسەندى» ەتۋدىڭ ءوزى ساناعا سىيمايتىن جاعداي ەدى. ماڭدايىندا قىزىل جۇلدىزى بار باس كيىم كيگىزىپ، قولىنا قىلىش ۇستاتقان سوڭ الگىلەر باي-ماناپتارعا قىرعيداي ءتيدى. كەدەي-كەپشىكتى «جارىلقاۋشى» كەڭەس  وكىمەتىنە كەرەگى دە قازاقتى قازاققا جاۋ ەتۋ ەدى.

بيلەپ-توستەۋشىلەردىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – قازاقتى ەلدىك سانادان ايىرۋ. باي-كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ ناۋقانى قارقىن الدى. ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ويلاعاندارعا  «ۇلتشىلدار»،  «تاپ جاۋلارى»، «جىكشىلدەر»، «وڭشىلدار» دەگەن جالا جابىلدى. ءستاليننىڭ قولشوقپارى گولوشەكين بايدى دا، كەدەيدى دە ەت، استىق وتكىزۋگە مىندەتتەدى. سالىقتى تولەي الماعاندار ءىستى بولدى.  باي-ماناپتاردىڭ ۇرپاقتارى جەر اۋدارىلدى.

سۇراق: 1920-1930 جج. ءسىزدىڭ وتباسىڭىز، اتا-اناڭىزدىڭ، اتالارىڭىزدىڭ وتباسى تاركىلەۋگە ۇشىرادى ما؟ ءسىزدىڭ تۋىستارىڭىزدىڭ ءبىرى قۋدالاۋ كوردى مە؟ ولاردىڭ اتى-ءجونىن، تۋعان جىلىن نەمەسە شامامەن جاسىن، كاسىبىن، تۇرعىلىقتى جەرىن (وبلىس، اۋدان، جەرگىلىكتى جەرى، اۋىل/سەلونىڭ ءنومىرى نەمەسە اتاۋى) كورسەتىڭىز؟

جاۋاپ: ءبىزدىڭ اۋلەت تاركىلەۋگە ۇشىرادى. قۇدالاۋدىڭ كوكەسىن كوردى. 1930 جىلى تۇرسىن تورەنىڭ (1845-1930 جىلدار) ءوزى جانە بالالارى ءجۇنىس، جاقىپ، جولدىحان، مەندەش، ءمادىن، ءپۇسىپ، سادۋاقاس ءبىر كۇندە قىزىلداردىڭ قىرعىنىنا ۇشىرادى. تۇرسىن تورەنىڭ ۇلى قىرىقباي جاۋ كەتىپ، جاعداي تىنىشتالعان دا اكەسى مەن باۋىرلارىن دەمىكپەنىڭ اسۋىنان 50 شاقىرىم شالعايداعى بالاساز اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى اتالارى ومار تورەنىڭ كەسەنەسىنىڭ جانىنداعى زيراتقا جاسىرىپ ءجۇرىپ اكەلىپ، ءبىر قورىمعا جەرلەيدى.

سۇراق: كەڭەستىك ورگاندار ولاردى تاركىلەۋ مەن جەر اۋدارۋدىڭ قانداي كىشى ساناتىنا جاتقىزعان: ءىرى بايعا، كۋلاكقا، جارتىلاي بايعا (ورتاشا)، شارۋاعا نەمەسە حان، سۇلتان تەگىنە، پاتشا اكىمشىلىگى قىزمەتشىسىنە، الاشورداشىلار قاتارىنا، ءدىن قىزمەتشىسىنە، كونتررەۆوليۋتسيونەرگە؟

جاۋاپ: حان-سۇلتان تەگىنە جاتقىزدى. سەبەبى، تۇرسىن تورەنىڭ ارعى باباسى شىڭعىسحان، بەرگى اتاسى اقسۇيەك  اۋلەتىنەن تارايتىن اتالىقتىڭ سۇلتانى ومار تورە سەرعازىۇلى (1811-1896). ومار تورە سەرعازىۇلىنىڭ تۋعان جىلىن، بيلىك لاۋازىمىن، اتا-تەگىن، شەجىرەسىن، رەسەي ارحيۆىنەن تاپقان تاريحشى ەربول بەكبولاتوۆ باۋىرىمىز.  بولاتبەك ناسەنوۆتىڭ ” ماسكەۋ مۇراعاتى سويلەيدى” كىتابىنداعى دەرەكتە:  «سەرعازى ومارۇلى 1811 جىلى تۋعان.  اياگوز وڭىرىندەگى  سۇلتان، بي، ستارشىن، قۇرمەتتى قىرعىزدار جانە شەنى بار تۇلعالاردىڭ 1850 جىلعى اۋىزشا ايتۋ بويىنشا، 1851 جىلعى  15 ناۋرىزداعى تىزىمدە № 872 بولىپ تىركەلگەن. سەرعازىۇلى ومار  كوشەكتەن تاراعان.  ومار سەرعازىۇلى اتالىق-ماتايدىڭ سۇلتانى بولعان. جاسى 39-دا. باي ادام. قىستاۋى – بالاساز.  ماڭدايشوقى. جايلاۋى – جەلدىقاراي. اياگوزدەن  330 شاقىرىم قاشىقتىقتا. ارحيۆ دەرەگىندە ومار تورەنىڭ شەجىرەسى دە تاراتىلعان.  وندا قامباردان – ءسانياز، ءسانيازدان – كوشەك، كوشەكتەن –  سەرعازى، سەرعازىدان – ومار، القان تارايدى» دەپ جازىلعان. ال تۇرسىن تورە ومار تورەنىڭ بالاسى.

سۇراق: ءسىز قۋعىن-سۇرگىنگە (رەپرەسسياعا) ۇشىراعان ادام تۋرالى قانداي مالىمەتتەر بەرە الاسىز (اتىلدى؛ قايدا جەر اۋدارىلدى، تۇرمە نەمەسە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىندە بولدى ما؟ جانە ت.ب.)

جاۋاپ: تۇرسىن تورە كەڭەس وكىمەتىنەن جاقسىلىق كەلمەيتىنىن بىلگەن سوڭ ەلىن باستاپ قىتاي اسۋعا قامدانادى. بۇل 1930 جىلدار شاماسى بولۋى كەرەك. سول جىلدارى قىزىلداردىڭ قىسىمىن كورگەن قاپال، سارقان، بورلىتوبە جۇرتى ەشكىمنەن پانا تابا الماسىن ءبىلدى. ەندىگى ماقسات – قىتاي ەلىنە كوشىپ، بالا-شاعانى امان الىپ قالۋ. اۋىل-ايماقتىڭ باسكوتەرەرلەرى جيىلىپ ومار بايدىڭ  بالاسى تۇرسىن تورەگە كەلەدى.

– «قىزىلدار تۇقىم-تۇياعىمىزدى تۇگەل قۇرتاتىن ءتۇرى بار. نە دە بولسا كوشتى باستاڭىز، قىتاي اسايىق.  ۇرپاعىمىزدى بوسقا قىرىپ المايىق. ول جاققا تاۋ ارقىلى باراتىن جولدى بىلەسىز»، – دەپ وتىنەدى. سوندا بىرنەشە جىل بۇرىن قىتاي جەرىندە تورەلەرمەن بىرگە قوڭىروباسازى جايلاۋىن جايلاپ، ءبىراز ۋاقىت تۇرىپ كەلگەن جەتپىستەن اسقان تۇرسىن تورە ۇزاق ويلانىپ:  «رەسەي پاتشالىعىن ءۇش ءجۇز جىل باسقارعان رومانوۆتار اۋلەتىن دە كەڭەس وكىمەتى جوق قىلدى. ولار ەشكىمدى ايايىن دەپ تۇرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە كۇش الىپ كەتتى. ارامىزدان شىققان تىڭشىلار شەتىمىزدەن «ساتىپ»، قايدا جۇرگەنىمىزدى ايتىپ، ۇستاپ بەرىپ جاتىر. اللا سالدى، ءبىز كوندىك  «وتسەك وتەيىك قىتايعا»، –دەپ كوشەتىن ۋاقىتتى بەلگىلەيدى.

سۋىت جينالعان كوش تۇندەلەتىپ جولعا شىقتى. كوشتىڭ قۇرامىندا  ۇزىن سانى 300-دەي ادام.  سارتاۋدان ءوتىپ،  دەمىكپەنىڭ اسۋىنا بارعاندا  جولدى قار باسىپ قالعان ەكەن. كوشتىڭ اراسىندا كوتەرىلىسكە بىرگە شىققان ورىس-كازاكتار دا بار ەدى. كۇرەك، كەتپەن ۇستاۋعا بەيىم ورىستار  جولدى  قاردان ارشۋعا كىرىستى. قىزىلداردان ەندى قۇتىلعان شىعارمىز، اتتاردى دا سۋىتىپ الايىق دەگەن كوشباسىلار ارقانى كەڭگە سالىپ، دەمالماقشى بولادى. سول كەزدە كوپىردىڭ قارسى بەتىنەن مۇزداي قارۋلانعان قىزىلداردىڭ اسكەرى شىعا كەلەدى. تۇرسىن تورە قاسىنداعىلارعا قاشىڭدار دەپ بۇيرىق بەردى. قازاقتىڭ جاۋجۇرەك باتىرىنا جاقىنداۋعا باتىلى جەتپەگەن قىزىل اسكەر كومانديرى كۋرنوسوۆ تورەنى الىستان كوزدەپ، ۆينتوۆكانىڭ شۇرىپپەسىن باسىپ قالادى. كومانديردەن كەيىن دە بىرنەشەۋى اجال وعىن جاۋدىرادى. تۇرسىن تورە سول كەزدە بارىپ قۇلايدى. ويلاعانىنداي وسى ساتتە ءبىراز ادام ارعى بەتكە  قاشىپ ۇلگەرەدى.

سۇراق:  تاركىلەۋ، جەر اۋدارۋ نەمەسە قاماۋعا الۋ قانداي ورگاندار مەن ۇيىمدار تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلعانىن بىلەسىز بە؟

جاۋاپ: ول جاعىن جاقسى بىلمەيمىن. بىلەتىن ۇلكەندەردىڭ ءبارى ومىردەن ءوتىپ كەتتى.

سۇراق:   تاركىلەۋ كەزىندە قانشا مال جانە ءتورت تۇلىكتىڭ قانداي تۇرلەرى  تاركىلەنگەنىن بىلەسىز بە؟

– ومار، القان زامانىندا  ءادىل بيلىك ايتۋىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن  باي، داۋلەتتى ادامدار.  ومار تورەنىڭ جىلقىلارى  سۋ ىشۋگە كەلگەندە  بۇيەننىڭ سۋى تارتىلىپ قالادى ەكەن. ونىڭ ءۇش ساندىقتاعى التىن-جاقۇتى ورتايىپ كورمەپتى. ومار تورەدەن تۋعان تۇرسىن  دا  اكەسىنە تارتا تۋىپ، وتكىر، سۇستى، ەسەسىن ەشكىمگە بەرمەيتىن  نامىسقوي بولىپ وسەدى. اۋىل-ايماقتىڭ  ازاماتتارى باس قوسقاندا تۇرسىن تورە ىرىلىگىمەن  ەرەكشەلەنەدى. تاۋ تۇلعالى  تۇرسىن تورە ۇزىن-ۇزىن ساۋساقتارىمەن دومبىرا شەرتكەندە كۇيدى قۇيقىلجىتىپ جىبەرەدى.  اڭشى، سال-سەرىلەر تورە جىگىتتىڭ قاباعى اشىلا قالسا قاسىنا جينالىپ، ەل-جەر جايىن ايتىسىپ،  ويىنىڭ ۇتقىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ قالۋعا تىرىسادى.

تۇرسىن تورەنىڭ يەلىگىنەن قانشا مال-مۇلىك تاركىلەنگەنىن تولىق بىلمەييىن. بىراق ۇجىمداستىرامىز دەگەن جەلەۋمەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاپال-بالاساز اسكەري وپەراتسياسى كەزىندە جەرگىلىكتى حالىقتان  641 تاي-قۇنان، 364 تۇيە، 108 بۇقا، 108 سيىر، 603 ايعىر بارلىعى 5621 مالدى تارتىپ العانى بەلگىلى.  بۇل ەسەپكە الىنعانى. ەسەپكە الىنباي ايداپ اكەتىلىپ جاتقانى قانشاما؟

سۇراق: قانداي مۇلىك، زاتتار تاركىلەندى؟ تاركىلەنگەن مال مەن زاتتار، مۇلىك قايدا نەمەسە كىمگە بەرىلدى؟

جاۋاپ: تۇرسىن تورە ءوز كەزىندە اقسۋ اۋدانى، بالاساز اۋىلىنىڭ باس جاعىنان التىن كەنىن اشىپ، التىن شايقاعان ادام. ول كەن «تۇرسىن تورەنىڭ التىن كەنى» دەپ اتالعان. ول كەن ورنى ءالى دە بار. الدە كىمدەر ونىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتىر. دەمەك، التىن كەنى بار ادامنىڭ بايلىعى دا از بولماۋى كەرەك. سونىڭ جوعارى جاعى «تۇرسىن تورە جايلاۋى» دەپ اتالادى.  ال تۇرسىن تورە جايلاۋى دەپ اتالعان مالعا قونىس بولعان شۇرايلى جەر بىرنەشە مىڭ تۇياق مالدى ەمىن-ەركىن سىيدىرا الاتىن جەر. دەمەك تۇرسىن تورەنىڭ بۇل تۇرعىدان دا ءوز بايلىعى اسىپ-توگىلىپ جاتتى. ال قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى سول بايلىقتىڭ ءبارى تونالدى. قىرىلعانى جولدا قىرىلىپ قالدى دا، امان قالعاندارى سوقا باسىن سۇيرەپ، قىتايعا بارىپ پانالادى.

سۇراق: قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامنىڭ وتباسى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى، جاسى ۇلكەن تۋىستارىڭىز سىزگە قانداي دەرەكتەر، مالىمەتتەر ايتتى؟ ەگەر ءسىزدىڭ تۋىسىڭىز “تاركىلەنگەن” نەمەسە جەر اۋدارىلعان بولسا، وندا تۋىسقانىڭىزدىڭ جەر اۋدارىلعان ۋاقىتىن (بىلسەڭىز ناقتى كۇنىن، ناقتى كۇنىن بىلمەگەن جاعدايدا شامامەن ۋاقىتىن) ايتىپ كەتسەڭىز. وتباسىلىق ارحيۆتە ساقتالعان فوتوسۋرەتتەر، حاتتار، انىقتامالار، شاعىمدار نەمەسە باسقا دا قۇجاتتار بار ما؟

جاۋاپ: فوتوسۋرەتتەر، قۇجاتتار، انىقتامالار ساقتالعان جوق. ۇركىن-قورقىن جىلدارى جوعالىپ كەتتى.

سۇراق: قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان وتباسىنىڭ قۇرامىن، ايەلدەرىنىڭ، بالالارىنىڭ، باسقا جاقىن تۋىستارىنىڭ ەسىمدەرىن، جەر اۋدارىلعان ۋاقىتتاعى جاسىن كورسەتىڭىز؟

جاۋاپ: قاپالدان شىققان اتاقتى عالياقپار قاجىنىڭ سولتان، سىتتىق (سىدىق)، لوقمان (لۇقپان)، ەسىمدى ۇلدارى بولادى. سولتان عالياقپارۇلى قىتايمەن ساۋدا جاساۋ كەرۋەنىن باسقارىپ جۇرگەنىندە، قاراقشىلار قولىنان مەرت بولعان دەگەن دەرەك قالعان. لوقماننىڭ ايەلى – قاپال اترابىنا ايگىلى تۇرسىن تورەنىڭ حاديشا ەسىمدى قىزى. لوقمان ونى ءبىر كورگەننەن عاشىق بولادى. قىز دا لوقماندى ۇناتادى. جاستاي بىرەۋگە اتاستىرىلىپ قويىلعانىمەن، عالياقپار قاجىنىڭ داڭقى مەن لوقماننىڭ بايلىعى ول كەلىسىمدى بۇز¬دىرادى. حاديشانىڭ قالىڭ مالى التىنمەن تولەنەدى. لوقمان 1916 جىلى سىرقاتتان قاپالدا ومىردەن ءوتىپ، قاپالداعى قورىمعا جەرلەنەدى. ارتىندا فارفاز، گۇلجيحان، سادىق دەگەن ۇرپاقتارى قالادى.

قىزىلدار قاپالدى باسىپ الار الدىندا حاديشا بالالارىمەن قىتايعا اسادى. تۇرسىن تورە 1929 جىلى قىزىنىڭ بالالارىمەن بىرگە قايتا ورالۋىن قالايدى. حاديشا «قىزىلدارعا سەنگىم جوق» دەپ قايتپايدى.

قىتايدا حاديشانىڭ بالاسى سادىق (1912-1969 ج.ج.) قۇلجاداعى تاتار مەكتەبىنەن وقىپ، ودان ەسەپشى ماماندىعىن يگەرىپ، قىتايداعى كەڭەس ەلشىلىگىندە قىزمەت اتقارىپ، كەڭەس ازاماتتىعى تولقۇجاتىن (پاسپورت) الادى. 1880 جىلى تۋعان حاديشا تۇرسىنقىزى 1954 جىلى قىتاي جەرىندە ومىردەن وتەدى. ومىردەن وتەر الدىندا : «ارمانىم، تۋعان قاپال وڭىرىنە جەتە الماي، ومىردەن ءوتىپ بارامىن. تۋعان ەل مەن جەرگە ورالعاندارىڭ ءجون»، – دەپ بالالارىنا وسيەت ايتادى. لوقماننىڭ ۇرپاقتارى حاديشا اناسىنىڭ وسيەتىن ىسكە اسىرىپ، 1955 جىلى قازاق جەرىنە ورالادى.

جازالاۋشى وترياد دەمىكپە اسۋىنا جەتپەي كوشتى قۋىپ جەتەدى. سەكسەن جاستاعى تۇرسىن تورە مەن جيىرما جاستاعى نەمەرەسى جولدىحانۇلى ءماجىندى جازالاۋشى وترياد قىلىشپەن كەسكىلەپ ولتىرەدى. تۇرسىن تورەنىڭ ۇلى قىرىقباي ءماجىن مەن تۇرسىن تورەنى بالاسازعا اكەپ، اتاسى ومار تورەنىڭ زيراتى جانىنا جەرلەيدى. تۇرسىن تورەنىڭ تاعى ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى – ءجۇنىس. ياعني، تۇرسىن تورە كىندىگىنەن ءۇش ۇل، ءبىر قىز تۋىپ تاراعان.

سۇراق: ءسىز جەر اۋدارۋ كەزىندە نەمەسە باسقا سەبەپتەرمەن اشتىق پەن اۋرۋدان قايتىس بولعان ەرەسەكتەر نەمەسە بالالار تۋرالى اقپارات بىلەسىز بە؟ جەر اۋدارىلدى، كىم تۇرعىلىقتى جەرىندە قالدى. مۇمكىن ءسىز وتباسىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇراقتى جەردە قالدىرۋدىڭ سەبەبىن بىلەتىن شىعارسىز (اجىراسۋ، وتباسىن پانالاعان جەتىم بالالار جانە ت. ب.)؟

جاۋاپ:  جوق. قىرىقباي تۇرسىنۇلى جانە قالي دەگەن اتامىزدىڭ كەلىنى ءادي وسى جەردە قالدى.

بوسقان ەل دەمىكپەنىڭ جوتاسىنا جەتىپ، ءسال دامىلدايدى. وسى كەزدە ءاديدىڭ مىنگەن اتىن ىنىلەرى وتقا قويىپ، اياعىن تۇساۋلايدى. جەر-وشاقتاعى تاماقتىڭ ءيىسى بۇرقىراپ، اسقا ەندى وتىرامىز-اۋ دەگەندە ات تۇياعىنىڭ تاسىر-تۇسىرى ەستىلەدى.  جاندارى جادىراي باستاعان ەر-ايەل تاسىر-تۇسىر دىبىس شىققان جاققا  قاراسا مۇزداي قارۋلانعان  سولداتتار قاق توبەلەرىندە تۇر.  بۇلار ەس جيناعانشا، قارسى جاقتان وق بوراپ كەتەدى.  ءبىرى – تاستىڭ تاساسىنا تىعىلادى. ەندى ءبىرى – اتقا ءمىنىپ، قامشىنى ساۋىرعا باسادى.

ءادي   اسۋدان ارى وتە المادى.  ساسقالاقتاعان كەلىنشەك  كىسەندەۋلى اتقا ءمىنىپ الادى.  ءبارى تىم-تىراقاي قاشقاندا تۇساۋلى جىلقىنىڭ ۇستىندەگى  ءادي قوساعىنان كوز جازىپ قالادى.   قىزىلدار ونى  تەكەلى قالاسىنا اپارىپ، سۇراققا الادى. جاس بالاسى بار ايەلدى ايادى ما، جوق  كەلىنشەگىن  ىزدەپ كۇيەۋى وسى جاققا كەلسىن دەدى مە، ءبىراز تەرگەگەن سوڭ بوستاندىققا شىعارادى. بىراق الىسقا ۇزاماۋدى ەسكەرتەدى.

سول رەتكى قىزىل قىرعىندىكوز الدىنان وتكىزگەن تۇرسىننىڭ بالاسى قىرىقباي تاس تۇبىنە تىعىلىپ، امان قالادى.    اتىس-شابىس اياقتالعان سوڭ قىزىل اسكەر وقيعا ورنىنان جىلدام اتتانىپ كەتەدى. تاس تۇبىندە قوزعالماي جاتقان قىرىقباي كوز بايلانا اكەسى مەن ءماجىن جانە  سوندا مەرت بولعان بىرنەشە ادامنىڭ دەنەسىن اتاقونىسى بالاسازعا جەتكىزىپ،  ومار تورە كەسەنەسىنىڭ قاسىنا جەرلەيدى. تۇندەلەتىپ دەنەلەردى تاسىپ، قابىر قازىپ، باسىن كوتەرگەنشە بىرنەشە اي وتكەن ەكەن. سول اتالارىنىڭ سۇيەگىن كۇزەتۋ ءۇشىن قىرىقباي اتامىز قانشا قيىندىق كورسە دە اتامەكەنىنەن ۇزاماۋعا بەكيدى. سولاي ىستەدى.

سۇراق: وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قايسىسى وتباسى باسشىسىمەن بىرگە قۋىلدى جانە كىم تۇرعىلىقتى جەرىندە قالدى. مۇمكىن ءسىز وتباسىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇراقتى جەردە قالدىرۋدىڭ سەبەبىن بىلەتىن شىعارسىز (اجىراسۋ، وتباسىنا پانالاعان جەتىم بالالار جانە ت. ب.)؟

جاۋاپ: تۇرسىن تورەنىڭ ءجۇنىس، جولدىحان اتتى ۇلى مەن قىزىنان تاراعان ۇرپاقتار سول 1930 جىلى قىرعىننان ءتىرى قالعاندارى قىتاي اسىپ كەتتى دە كەيىن 1955-1962 جىلدار ارالىعىندا اتامەكەنىنە قايتا ورالدى.

سۇراق: ءسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ مەملەكەت، رەسمي ورگاندار تاراپىنان قۋدالاۋ كورگەن بالالارى مەن تۋىسقاندارى تۋرالى اقپارات بىلەسىز بە؟ ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟ ولار قانداي قيىنشىلىقتار مەن  قاسىرەتتى باستارىنان وتكەردى؟

جاۋاپ: تۇرسىن تورەنىڭ قىتاي اسقان ۇرپاقتارى سول جاقتىڭ مادەنيەتىنە، ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا قىزمەت ەتىپ، ۇلەس قوستى. مىسالى، تۇرسىننىڭ بالاسى جۇنىستەن تارايتىن مالىك ارعى بەتتە مەكتەپ ديرەكتورى بولىپتى. ول كىسى 1958 جىلى ەلگە ورالدى. بىراق بۇل جاقتا قانشا ءبىلىمدى، بىلىكتى بولسا دا قىزمەت بەرمەي، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قويشى بولدى.

تۇرسىن تورەنىڭ قىتاي اسقان ۇرپاقتارى 1955 جىلدان كەيىن ۇزدىك-سوزدىق قازاقستانعا كوشىپ كەلدى. ولاردىڭ اراسىنان مەملەكەت نەمەسە رەسمي ورگاندار تۇرعىسىنان قۇدالاۋ كورگەندەرى بولعان جوق. الاي، تۇرسىن تورەنىڭ نەمەرەسى ءوزىم (سۇحبات بەرۋشى گۇلجيھان تۋرسىنوۆا) 1986 جىلىعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشى رەتىندە سۇراققا الىنىپ، ءبىراز جىل قاقپاي كوردىم. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تاعدىر جولىمىز قايتا تۇزەلدى.

سۇراق: ەگەر ءسىز جەر اۋدارۋ/جازالاۋ (قاماۋعا الۋ) /اتۋ ورنىن بىلسەڭىز، بۇل تۋرالى ايتىپ كەتسەڭىز. جەرلەۋ ورنىن كورسەتە الاسىز با؟

جاۋاپ: تۇرسىن تورە قالىپتاسقان ءومىر ءسۇرۋ قالپى بۇزىلىپ، كۇنكورىس كوزى جويىلىپ بارا جاتقانىن سەزىپ، ەل-جۇرتىن جيناپ، ۇزىن سانى 300-دەي ادامدى باستاپ قىتايعا جول الادى.  سارتاۋدان ءوتىپ،  دەمىكپەنىڭ اسۋىنا بارعاندا  جولدى قار باسىپ قالعان ەكەن. كوشتىڭ اراسىندا كوتەرىلىسكە بىرگە شىققان ورىس-كازاكتار دا بار ەدى. كۇرەك، كەتپەن ۇستاۋعا بەيىم ورىستار  جولدى  قاردان ارشۋعا كىرىستى. قىزىلداردان ەندى قۇتىلعان شىعارمىز، اتتاردى دا سۋىتىپ الايىق دەگەن كوشباسىلار ارقانى كەڭگە سالىپ، دەمالماقشى بولادى. سول كەزدە كوپىردىڭ قارسى بەتىنەن مۇزداي قارۋلانعان قىزىلداردىڭ اسكەرى شىعا كەلەدى. تۇرسىن تورە قاسىنداعىلارعا قاشىڭدار دەپ بۇيرىق بەردى. نەمەرەسى ءماجىن ءوزىنىڭ قاشپايتىندىعىن، كەرىسىنشە، اعايىن-تۋىسى قۇتىلعانشا قىزىلداردىڭ جولىنا كەدەرگى بولاتىنىن ايتادى.

كوشكە ىلەسكەندەردىڭ اراسىندا تۇرسىننىڭ باتىرقان دەگەن باۋىرىنان تۋعان  سادىق ەسىمدى ۇلى بار ەدى. باتىرقان قايتىس بولعان سوڭ جەسىرى  جاڭىلىستى تۇرسىن  امەڭگەرلىككە العان. ءماجىن سادىق ىنىسىنە: «مەنى ەندى بۇلار قۇتقارمايدى. تۇرسىننىڭ تۋعان نەمەرەسى ەكەنىمدى بىلەدى. سەن قاش. ۇستاپ السا كەدەيدىڭ بالاسى ەدىم، مالدارىن ايداتۋعا ەرتىپ العان دە. وزىڭنەن كىشىلەرگە، اپكە-قارىنداستارعا باس-كوز بول. مالدى قالدىرما،  بىرگە ايداپ كەت»، – دەپ باۋىرىنا اماندىق تىلەيدى دە،  ءوزى قىزىلدارعا قاسقايا قاراپ تۇرىپ الادى. سونىڭ اراسىنشا، كۋرنوسوۆ اسكەرىنىڭ قاندىقول جەندەتى شاۋىپ كەلىپ، ءالى جيىرماعا دا تولىماعان ءماجىندى ورتان بەلدەن قىلىشپەن شاۋىپ تۇسىرەدى. سول كەزدە تۇرسىن تورە كوزىنەن جاس شىعارماي تىستەنىپ تۇرىپ الادى. بولار ءىس بولدى.  ايەل، بالا-شاعا قاشىپ قۇتىلعانشا جولدارىن بوگەي تۇرايىن دەپ ويلايدى.

قازاقتىڭ جاۋجۇرەك باتىرىنا جاقىنداۋعا باتىلى جەتپەگەن قىزىل اسكەر كومانديرى كۋرنوسوۆ تورەنى الىستان كوزدەپ، ۆينتوۆكانىڭ شۇرىپپەسىن باسىپ قالادى. كومانديردەن كەيىن دە بىرنەشەۋى اجال وعىن جاۋدىرادى. تۇرسىن تورە سول كەزدە بارىپ قۇلايدى. ويلاعانىنداي وسى ساتتە ءبىراز ادام قاشىپ ۇلگەرەدى.

سۇراق: سوتسىز، تەرگەۋسىز اتىلعان ادامدار تۋرالى بىلەسىز بە؟ حابارسىز جوعالعان ادامداردىڭ ەسىمدەرىن بىلسەڭىز، ولار تۋرالى اقپارات ايتىپ كەتسەڭىز.

جاۋاپ: تۇرسىن تورە ومارۇلى، ءماجىن جولدىحان ۇلى تەرگەۋسىز اتىلدى.  جولدىحان تۇرسىنۇلى تۇتقىندالىپ، الماتىداعى تۇرمەگە تۇسكنى بەلگىلى، ودان ارعى تاريحى بەلگىسىز.

سۇراق: ەگەر ءسىز جەر اۋدارىلعان تۋىسىڭىزدىڭ بوساتىلعان، ەسەپتەن شىعارىلعان كۇنى، اقتاۋ كۇنى جانە اقتاعان مەملەكەتتىك ورگان تۋرالى اقپارات بىلسەڭىز، ايتىپ كەتسەڭىز. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، ءتىرى ورالعان ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟

جاۋابى: مەملەكەتتىك ورگان تاراپىنان اقتالعان قاعاز كەلگەن جوق.

سۇراق: قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۋىستارىڭىز تۋرالى جەكە وتباسىلىق نەمەسە رەسمي ارحيۆتەن قانداي دا ءبىر قۇجاتتار (جەكە جازبالار، حاتتار، كۇندەلىكتەر، وچەركتەر، تەرگەۋ ىستەرى، زەرتتەۋشىلەردىڭ ماقالالارى، جاريالانعان قۇجاتتار جيناعىنان الىنعان مالىمەتتەر جانە ت. ب.) بار ما؟

جاۋاپ: تۇرسىن تورە ومارۇلى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەر تاريحشى تالس وماربەكۆتىڭ «20-30 جىلدارداعى قازاقستان قاسىرەتى» كىتابىنان دەرەكتەر كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار، جۋرناليست تالعات باتىرحانوۆتىڭ «قىزىل قىرعىن» اتتى ماقالاسىندا ايتىلادى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا: «كۋنگاەۆ كامەيولدا ياۆلياەتسيا بليزكيم رودسۆەننيكوم رۋكوۆوديتەليا باندى تۋرسۋن تورە وماروۆا. ليست دەلا 362. 364. 372.

كۋدايبەرگەنوۆ ايتكالي 27 مارتا ك باندە زانياۆشيي اراسان پود رۋكوۆودستۆوم ەگو رودستۆەنيكا تۋرسىن تورە وماروۆا. ليست دەلا 166.167.168.370. پريسوەدينيلسيا ۋگولوۆنوە دەلو نومەر 36/37. ارحيۆنىي نومەر 8760» دەگەن دەرەك بار.

بىراق ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتارىپ، كورگەنىمىز جوق. ەندىگى ءۇمىتىمىز «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ» جۇمىس توبىنداعىلاردا تۇر.

سۇراق: ەگەر ءسىزدىڭ تۋىستارىڭىز كاكسر/كسرو-دان شەتەلدەرگە قاشىپ كەتسە، وندا ولاردىڭ ۇرپاقتارى قايدا تۇرادى؟ ولاردىڭ شەتەلدەگى تاعدىرى تۋرالى بىلەسىز بە؟ ايتىپ كەتسەڭىز. ولار قازاقستانعا قايتا ورالدى ما؟ قاي ۋاقىتتا قايتىپ كەلدى؟

جاۋاپ: جوعارىدا ايتقانداي، تۇرسىن تورەنىڭ قىتايعا اسقان ۇرپاقتارى 1955-1962 جىلدار ارالىعىندا قازاقستانعا كوشىپ كەلدى. نەگىزىنەن اقسۋ اۋدانىنىڭ كوشكەنتال، قاپال، اراسان، سۋىقساي، بالاساز اۋىلدارىنا قونىستاندى. قازىر قازاقستاننىڭ ءار جەرىندە بار. ال سادىق ءجۇنىسۇلىنىڭ تارايتىن ۇرپاقتار ءالى دە قىتايدا نىلقى اۋدانىنىڭ، قاراسۋ دەگەن جەرىندە تۇرادى. سولاردىڭ ءبىرى – ماناپ دەگەن اعامىز كەيىنگى جىلدارعا دەيىن كەلىپ-كەتىپ تۇردى. سوڭعى 2-3 جىلدا حابارسىز كەتتىك.

سۇراق: قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ بالالارىن، نەمەرەلەرىن، شوبەرەلەرىن بىلەسىز بە؟ بىلسەڭىز،  ولارمەن جەكە كەزدەسۋگە نەمەسە تەلەفون ارقىلى بايلانىس جاساۋعا كومەك بەرە الاسىز با؟

جاۋاپ: بىلەمىن، ەگەر كەزدەسۋگە ءتيىستى بولسا كومەكتەسە الامىن.

سۇراق: ءسىزدىڭ اتا-بابالارىڭىز رەسمي بيلىك تاراپىنان (كەڭەستىك كەزەڭدە نەمەسە قر تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا) اقتالدى ما؟

جاۋاپ: «اقتالدى» دەگەن قاعاز العانىمىز جوق.

سۇراق: رەپرەسسياعا ۇشىراعان تۋىستارىڭىزعا قاتىستى اقتاۋ جانە  جانە ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ بويىنشا ويلارىڭىز بەن ۇسىنىستارىڭىزدى ايتىپ كەتسەڭىز.

جاۋاپ: ءبىزدىڭ اتالارىمىز قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن كۇرەستى جانە سول جولدا جانىن قيدى. ۇرپاقتارى قولىنداعى بايلىعىنان، الدىنداعى مالىنان ايىرىلىپ، شەتەل اسىپ تەنتىرەپ كەتتى. سوندىقتان ولاردىڭ جانقيارلىق، ەلجاندىلىق رۋحىن ۇرپاق ەسىندە قالدىرۋعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى كەرەك. سونداي-اق، اقسۋ اۋدانى، بالاساز اۋىلىنداعى تۇرسىن تورە مەن ونىڭ ۇرپاقتارى جەرلەنگەن قورىمدى ۇكىمەت تاراپىنان قورعالاتىن جەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىپ، ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ، «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الاتىن» تاريحي ورىنعا اينالدىرۋ، اباتتاندىرۋ جۇمىسىن قولعا الۋ كەرەك دەگەن ويدامىن.

سۇراق: كوپتەگەن كوزى اشىق، ءبىلىمدى بايلاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا، «الاش» پارتياسىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەنى بەلگىلى. بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى، ولاردىڭ مالدارى مەن باسقا دا مۇلىكتەرى تاركىلەندى جانە تاراتىلدى. جەر اۋدارىلدى. ءسىز وسىنداي فاكتىلەردى بىلەسىز بە؟ بىلسەڭىز، وسى ءبىر قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى اقتالدى ما؟

جاۋاپ: ولار جايلى كوپ بىلمەيمىن.

سۇراق: بايلار، ورتاشالار ەرەكشە قاتىگەزدىكپەن قۋدالاندى. ويتكەنى ولار باي، كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ تۋرالى وداقتىق زاڭناماعا سايكەس قوسىمشا قۋدالاندى. ەگەر ءىرى بايلار ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ، كەم دەگەندە كەيبىر پروتسەسسۋالدىق ىستەر جۇرگىزىلسە، ال جارتىلاي بايلار، ورتاشالار ءتىپتى زاڭسىز قاماۋعا الىندى. ولار شارتتى شەشىمدەر جانە پارتيا كوميتەتتەرىمەن بىرلەسىپ وگپۋ مەن ميليتسيا ورگاندارى قۇراستىرعان اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ، اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ تىزىمدەرى بويىنشا قاماۋعا الىندى. ولار ەشقانداي سانكتسياسىز، ەشقانداي سوتسىز بىرنەشە اي بويى تەرگەۋ يزولياتورلارىندا، وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالاردىڭ تۇرمەلەرىندە ۇستالدى، وندا كەيبىرەۋلەر اۋرۋدان، اشتىقتان قايتىس بولدى. اۋىلدىق  وكرۋگتەردىڭ شەشىمدەرىمەن جەر اۋدارىلعان بايلار، مولدالار مەن باسقا دا اۋىلداعى بەدەلدى، ەلگە ىقپالدى ادامداردى قارت كىسىلەردىڭ ايتۋىنشا  وگپۋ، ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى جاقىن ماڭداعى جاسىرىن جەرلەرگە اپارىپ اتقانى تۋرالى جاعدايلار  دا انىقتالدى.

جاۋاپ: ونداي اقپارات بىلمەيمىن.

سۇراق: بايلار وگپۋ مەن ميليتسيا ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىمەن  وزگە وڭىرلەرگە نەمەسە قازاقستاننىڭ تىس جەرلەرگە جەر اۋدارىلدى. كەيبىر وبلىستاردا اشىق اسپان استىندا تىكەندى سىممەن قورشالعان “باي قالا” دەگەن قۇرىلىپ، وندا تاركىلەنگەننەن سوڭ جەر اۋدارىلاتىن ورنى انىقتالعانعا دەيىن بايلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ۇستالدى. ءسىز ءوزىڭىز تۇراتىن وڭىردە وسىنداي فاكتىلەردى بىلەسىز بە؟ بۇل ماسەلە وڭىرلىك كوميسسيالار باسشىلىعىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىندى ما؟ ايماقتىق كوميسسيالار مەن ولاردىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ مۇشەلەرى وسى قۇجاتتاردى ىزدەۋ جانە زەرتتەۋ ءۇشىن اۋداندارعا باردى ما؟ وسى ءبىر وتە ماڭىزدى جۇمىسقا اۋداندىق، قالالىق جانە وبلىستىق ارحيۆتەردىڭ جاۋاپتى جانە قۇزىرەتتى قىزمەتكەرلەرى جۇمىلدىرىلعان با؟ ءاربىر ءوڭىر بويىنشا تاركىلەنگەن، تۇرعىلىقتى جەرىنەن جەر اۋدارىلعان بايلاردىڭ، ورتاشالاردىڭ  سانى انىقتالدى ما؟

جاۋاپ: ول تۋرالى جاقسى بىلمەيمىن. بىراق تۇرسىن تورە اۋلەتىنە قاتىستى ءىس وسىعان دەيىن وڭىرلىك كوميسسيانىڭ نازارىنا تۇسكەن جوق. مىنە، ەندى سول تۋرالى اشىپ ايتىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا زەرتتەلىپ، زەردەلەنەدى دەگەن ويدامىن.

سۇراق: عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ورتاشا داۋلەتتى ادامداردى تاركىلەۋ تۋرالى ماتەريالدار، اۋىلدىق (اۋىلدىق) وكرۋگتەردىڭ ولاردى جەر اۋدارۋ جانە قاماۋعا الۋ تۋرالى شەشىمدەرى جانە باسقا دا قۇجاتتار اۋداندىق ارحيۆتەردە، ەگەر بەرىلسە (وبلىسقا) – وبلىستىق ارحيۆتەردە ساقتالادى. وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىس توپتارى مۇشەلەرى وسى قۇجاتتاردى ىزدەپ،  جانە انىقتاپ، زەردەلەدى مە؟

جاۋاپ: تۇرسىن تورە جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارى ەندى ىزدەستىرىلە باستادى. بىراق ول كىسىلەرگە قاتىستى ىستەر اشىق دەرەك كوزدەرىنەن تابۋ قيىن. سوندىقتان قۇپيا قۇجاتتاردان قاراستىرۋ كەرەك.

سۇراق: ءسىزدىڭ وڭىردە تاركىلەۋگە ۇشىراعان بايلار، ورتاشالار، شارۋالاردىڭ قانشاسى اقتالماعان؟

جاۋاپ: ءبىزدىڭ وڭىردە ورىن العان «اقسۋ-سارقان» (كەيدە ءبورىباي كوتەرىلىسى» دەلىنەدى. كوتەرىلىسى تۋرالى ءالى دە تەرەڭ ىزدەنۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر كوپ. كوتەرىلىسكە قاتىسۋشالار تولىق اقتالعان جوق دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.  ءتىپتى كوپتەگەن ادامدار وزدەرىنىڭ اتالارى جانە ولاردىڭ قيىن تاعدىرى تۋرالى بىلمەيدى. سوندىقتان ولاردى اقتاۋ جۇمىسىن تەرەڭدەتە قولعا العان ءجون.

سۇراق: پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن، ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق زاڭدى جانە ساياسي اقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جۇرتشىلىق قانداي قوسىمشا شارالار قابىلداۋى ءتيىس؟ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بوستاندىعى، تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەندەردى حالىق جادىندا قالدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلاما ءۇشىن ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى بەرىڭىز (جارلىقتىڭ 5-پ. 2-ت.).

جاۋاپ: تاريحشى  حالەل دوسمۇحامەدوۆ:  «تاريحتى ۇلىلار جاسايدى، پەندەلەر بۇلدىرەدى. يت ءوز-ءوزىن  تانىماعان سوڭ ايناعا قاراپ ۇرەدى» دەگەن ەدى.   تاريح – ۇلتتىڭ ايناسى. ەندەشە، ۇجىمداستىرۋعا قارسى كوتەرىلىستىڭ  بولعانىن، كوتەرىلىسشىلەردى ستالينشىلدەردىڭ اياۋسىز قىرعانىن حالىق  ءبىلۋى كەرەك. وتكەنىڭدى سارالاۋ ارقىلى بۇگىنىڭدى باعالايسىڭ. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «ماقتانسا بۇگىن ماقتانسىن قازاق، توبەسى كوككە تيمەي تۇر از-اق» دەپ اندەتتىك. كەڭەستىك بيلىك  قىپ-قىزىل قانتوگىسپەن كەلگەن. باي-ماناپتار ۇجىمداستىرۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن ءبىلدى.  اشا تۇياق قالماسىننىڭ سوڭى اشارشىلىققا اپاراتىنىن باعامدادى. شىنىندا دا مالىنان ايرىلعان حالىق وزىنەن-ءوزى مىلتىق كەزەمەي-اق قىرىلدى. «قايىرىمسىزدار قاپتاعان زاماندا قايىرشىلار كوبەيەدىنىڭ» كەرى كەلدى. باندى اتالعان اتالارىمىزدىڭ شىنايى ەرلىگى جايلى اۋىز تولتىرىپ ايتا المادىق. سانامىزعا ابدەن ءسىڭىپ، قانتامىرىمىزعا دەيىن ءوتىپ كەتكەن قورقىنىش ەڭسەمىزدى كوتەرتپەدى. ماقتانۋعا تۇرارلىق  اتالارىمىزدىڭ اتىن ايتۋعا سەسكەندىك. مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورنىنا ارنالعان وقۋلىقتاردا كوتەرىلىسشىلەر ۇرى-قارى رەتىندە كورسەتىلدى. شىندىعىندا ولار مال-مۇلىكتى تالان-تاراجعا سالۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن، اقىرى سوڭىندا كوتەرىلىستەن  تۇك شىقپايتىنىن ءبىلىپ، ەل-جۇرتتى امان الىپ قالۋ ءۇشىن شەت ەل اسىرىپ، باسىن بايگەگە تىككەن باتىرلار ەدى. تاريحتىڭ كەيبىر ماڭىزدى بەتتەرى ءالى تولىق پاراقتالماي جاتىر. تۇرسىن تورەدەي الىپتارىمىز باستاعان كوتەرىلىستىڭ شىنايى بەت-بەينەسى ءالى دە اشىلا تۇسپەك.

سۇراق:  سۇحبات الۋ ءۇشىن تاعى دا قانداي ادامداردى ۇسىنىپ، بايلانىس تەلەفوندارىمەن بولىسە الاسىز؟

جاۋاپ: ءبىلىپ جاتسام قوسىمشا ايتاتىن بولامىن.

سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت! زور ريزاشىلىق بىلدىرەمىز!

سۇحباتتاسقان قاجەت انداس

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 14
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz