Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Atalar amanatyn oryndau úrpaq paryzy

1930 жылы қызылдар тарапынан қудаланған Тұрсын төренің немересі Гүлжиһан Тұрсынованың естелігі   

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Аталар аманатын орындау ұрпақ парызы

Súraq: Auyldaǵy revolyutsiyalyq ózgeristerdi: jappai tárkileudi, kúshtep újymdastyrudy, otyryqshylandyru, et, astyq daiyndaudy kózdeitin “Qazaqstandaǵy Kishi Qazan” sayasi baǵdarlamasy turaly ne bilesiz? Ol qazaq halqynyń taǵdyryna qalai áser etti? Onyń zorlyq-zombylyqpen júzege asyryluy, qúrǵaqshylyqpen qatar, jappai asharshylyqtyń, májbúrli bosqynǵa úshyratudyń, halyqtyq kóterilister men qarsylyqtardyń jáne t. b. sebebi boldy ma?

Jauap: HIH ǵasyrdyń ortasynan beri Qapalǵa orys-kazak, tatarlardyń kóshirilip ákelip jatqany jergilikti halyqqa oi sala bastady. Olar Qapalǵa ǵana emes, qazaqtyń suly, nuly Lepsi, Úsharal, Úrjar, Sarqan, Tasbeket, Arasan, Taldyqorǵan, Qoǵaly, Ile, Almaty, Qaskeleń, Úzynaǵash siyaqty qala, auyldaryna  kóptep qonystandyryldy.

Keiinirek ornaǵan Keńes ókimeti  «Újymdastyramyz, mal-múlikke báriń ie bolasyńdar» dep kedei-kepshikti jarylqaityn niet tanytty. Búryn qazaqtar mal men jerin jatjúrttyq basqynshylardan qorǵap qyrylsa, endi goloshekinshilerdiń sayasatynan qyrylu qaupi tudy. Últtyń bas kóteretin úldary men ziyalylarynyń kózin joyudyń nebir qitúrqy aila-tásilderi oilastyryldy. Keńes ókimeti ornasymen «japtym jala, jaqtym kúie» dep Alashtyń ardaqtylaryn shetinen qyrdy. Olardyń ornyna óz túrmystaryn ońdai almaǵan, bardy úqsatyp úirenbegen, bilimi, zerdesi tómen adamdardy basshylyqqa qoidy. Ondailardy «sholaq belsendi» etudiń ózi sanaǵa syimaityn jaǵdai edi. Mańdaiynda qyzyl júldyzy bar bas kiim kigizip, qolyna qylysh ústatqan soń álgiler bai-manaptarǵa qyrǵidai tidi. Kedei-kepshikti «jarylqaushy» Keńes  ókimetine keregi de qazaqty qazaqqa jau etu edi.

Bilep-tósteushilerdiń taǵy bir maqsaty – qazaqty eldik sanadan aiyru. Bai-kulaktardy tap retinde joyu nauqany qarqyn aldy. Últynyń múddesin oilaǵandarǵa  «últshyldar»,  «tap jaulary», «jikshilder», «ońshyldar» degen jala jabyldy. Stalinniń qolshoqpary Goloshekin baidy da, kedeidi de et, astyq ótkizuge mindettedi. Salyqty tólei almaǵandar isti boldy.  Bai-manaptardyń úrpaqtary jer audaryldy.

Súraq: 1920-1930 jj. sizdiń otbasyńyz, ata-anańyzdyń, atalaryńyzdyń otbasy tárkileuge úshyrady ma? Sizdiń tuystaryńyzdyń biri qudalau kórdi me? Olardyń aty-jónin, tuǵan jylyn nemese shamamen jasyn, kásibin, túrǵylyqty jerin (oblys, audan, jergilikti jeri, auyl/selonyń nómiri nemese atauy) kórsetińiz?

Jauap: Bizdiń áulet tárkileuge úshyrady. Qúdalaudyń kókesin kórdi. 1930 jyly Túrsyn tóreniń (1845-1930 jyldar) ózi jáne balalary Júnis, Jaqyp, Joldyhan, Mendesh, Mádin, Púsip, Saduaqas bir kúnde qyzyldardyń qyrǵynyna úshyrady. Túrsyn tóreniń úly Qyryqbai jau ketip, jaǵdai tynyshtalǵan da ákesi men bauyrlaryn Demikpeniń asuynan 50 shaqyrym shalǵaidaǵy Balasaz auylynyń irgesindegi atalary Omar tóreniń kesenesiniń janyndaǵy ziratqa jasyryp júrip ákelip, bir qorymǵa jerleidi.

Súraq: Keńestik organdar olardy tárkileu men jer audarudyń qandai kishi sanatyna jatqyzǵan: iri baiǵa, kulakqa, jartylai baiǵa (ortasha), sharuaǵa nemese han, súltan tegine, patsha ákimshiligi qyzmetshisine, alashordashylar qataryna, din qyzmetshisine, kontrrevolyutsionerge?

Jauap: Han-súltan tegine jatqyzdy. Sebebi, Túrsyn tóreniń arǵy babasy SHyńǵyshan, bergi atasy aqsúiek  áuletinen taraityn Atalyqtyń súltany Omar tóre Serǵazyúly (1811-1896). Omar tóre Serǵazyúlynyń tuǵan jylyn, bilik lauazymyn, ata-tegin, shejiresin, Resei arhivinen tapqan tarihshy Erbol Bekbolatov bauyrymyz.  Bolatbek Nasenovtiń ” Máskeu múraǵaty sóileidi” kitabyndaǵy derekte:  «Serǵazy Omarúly 1811 jyly tuǵan.  Ayagóz óńirindegi  súltan, bi, starshyn, qúrmetti qyrǵyzdar jáne sheni bar túlǵalardyń 1850 jylǵy auyzsha aitu boiynsha, 1851 jylǵy  15 nauryzdaǵy tizimde № 872 bolyp tirkelgen. Serǵazyúly Omar  Kóshekten taraǵan.  Omar Serǵazyúly Atalyq-mataidyń súltany bolǵan. Jasy 39-da. Bai adam. Qystauy – Balasaz.  Mańdaishoqy. Jailauy – Jeldiqarai. Ayagózden  330 shaqyrym qashyqtyqta. Arhiv dereginde Omar tóreniń shejiresi de taratylǵan.  Onda Qambardan – Sániyaz, Sániyazdan – Kóshek, Kóshekten –  Serǵazy, Serǵazydan – Omar, Alqan taraidy» dep jazylǵan. Al Túrsyn tóre Omar tóreniń balasy.

Súraq: Siz quǵyn-súrginge (repressiyaǵa) úshyraǵan adam turaly qandai málimetter bere alasyz (atyldy; qaida jer audaryldy, túrme nemese eńbekpen túzetu lagerinde boldy ma? jáne t.b.)

Jauap: Túrsyn tóre Keńes ókimetinen jaqsylyq kelmeitinin bilgen soń elin bastap Qytai asuǵa qamdanady. Búl 1930 jyldar shamasy boluy kerek. Sol jyldary qyzyldardyń qysymyn kórgen Qapal, Sarqan, Bórlitóbe júrty eshkimnen pana taba almasyn bildi. Endigi maqsat – Qytai eline kóship, bala-shaǵany aman alyp qalu. Auyl-aimaqtyń baskótererleri jiylyp Omar baidyń  balasy Túrsyn tórege keledi.

– «Qyzyldar túqym-túyaǵymyzdy túgel qúrtatyn túri bar. Ne de bolsa kóshti bastańyz, Qytai asaiyq.  Úrpaǵymyzdy bosqa qyryp almaiyq. Ol jaqqa tau arqyly baratyn joldy bilesiz», – dep ótinedi. Sonda birneshe jyl búryn Qytai jerinde tórelermen birge Qońyrobasazy jailauyn jailap, biraz uaqyt túryp kelgen jetpisten asqan Túrsyn tóre úzaq oilanyp:  «Resei patshalyǵyn úsh júz jyl basqarǵan Romanovtar áuletin de Keńes ókimeti joq qyldy. Olar eshkimdi ayaiyn dep túrǵan joq. Onyń ústine kúsh alyp ketti. Aramyzdan shyqqan tyńshylar shetimizden «satyp», qaida júrgenimizdi aityp, ústap berip jatyr. Alla saldy, biz kóndik  «Ótsek óteiik Qytaiǵa», –dep kóshetin uaqytty belgileidi.

Suyt jinalǵan kósh túndeletip jolǵa shyqty. Kóshtiń qúramynda  úzyn sany 300-dei adam.  Sartaudan ótip,  Demikpeniń asuyna barǵanda  joldy qar basyp qalǵan eken. Kóshtiń arasynda kóteriliske birge shyqqan orys-kazaktar da bar edi. Kúrek, ketpen ústauǵa beiim orystar  joldy  qardan arshuǵa kiristi. Qyzyldardan endi qútylǵan shyǵarmyz, attardy da suytyp alaiyq degen kóshbasylar arqany keńge salyp, demalmaqshy bolady. Sol kezde kópirdiń qarsy betinen múzdai qarulanǵan qyzyldardyń áskeri shyǵa keledi. Túrsyn tóre qasyndaǵylarǵa qashyńdar dep búiryq berdi. Qazaqtyń jaujúrek batyryna jaqyndauǵa batyly jetpegen qyzyl ásker komandiri Kurnosov tóreni alystan kózdep, vintovkanyń shúrippesin basyp qalady. Komandirden keiin de birnesheui ajal oǵyn jaudyrady. Túrsyn tóre sol kezde baryp qúlaidy. Oilaǵanyndai osy sátte biraz adam arǵy betke  qashyp úlgeredi.

 Súraq:  Tárkileu, jer audaru nemese qamauǵa alu qandai organdar men úiymdar tarapynan júzege asyrylǵanyn bilesiz be?

Jauap: Ol jaǵyn jaqsy bilmeimin. Biletin úlkenderdiń bári ómirden ótip ketti.

Súraq:   Tárkileu kezinde qansha mal jáne tórt túliktiń qandai túrleri  tárkilengenin bilesiz be?

– Omar, Alqan zamanynda  ádil bilik aituymen el qúrmetine bólengen  bai, dáuletti adamdar.  Omar tóreniń jylqylary  su ishuge kelgende  Búienniń suy tartylyp qalady eken. Onyń úsh sandyqtaǵy altyn-jaqúty ortaiyp kórmepti. Omar tóreden tuǵan Túrsyn  da  ákesine tarta tuyp, ótkir, sústy, esesin eshkimge bermeitin  namysqoi bolyp ósedi. Auyl-aimaqtyń  azamattary bas qosqanda Túrsyn tóre iriligimen  erekshelenedi. Tau túlǵaly  Túrsyn tóre úzyn-úzyn sausaqtarymen dombyra shertkende kúidi qúiqyljytyp jiberedi.  Ańshy, sal-seriler tóre jigittiń qabaǵy ashyla qalsa qasyna jinalyp, el-jer jaiyn aitysyp,  oiynyń útqyrlyǵymen kózge túsip qaluǵa tyrysady.

Túrsyn tóreniń ieliginen qansha mal-múlik tárkilengenin tolyq bilmeiiin. Biraq újymdastyramyz degen jeleumen Keńes ókimetiniń Qapal-Balasaz áskeri operatsiyasy kezinde jergilikti halyqtan  641 tai-qúnan, 364 túie, 108 búqa, 108 siyr, 603 aiǵyr barlyǵy 5621 maldy tartyp alǵany belgili.  Búl esepke alynǵany. Esepke alynbai aidap áketilip jatqany qanshama?

Súraq: Qandai múlik, zattar tárkilendi? Tárkilengen mal men zattar, múlik qaida nemese kimge berildi?

Jauap: Túrsyn tóre óz kezinde Aqsu audany, Balasaz auylynyń bas jaǵynan altyn kenin ashyp, altyn shaiqaǵan adam. Ol ken «Túrsyn tóreniń Altyn keni» dep atalǵan. Ol ken orny áli de bar. Álde kimder onyń igiligin kórip jatyr. Demek, altyn keni bar adamnyń bailyǵy da az bolmauy kerek. Sonyń joǵary jaǵy «Túrsyn tóre jailauy» dep atalady.  Al Túrsyn tóre jailauy dep atalǵan malǵa qonys bolǵan shúraily jer birneshe myń túyaq maldy emin-erkin syidyra alatyn jer. Demek Túrsyn tóreniń búl túrǵydan da óz bailyǵy asyp-tógilip jatty. Al quǵyn-súrgin jyldary sol bailyqtyń bári tonaldy. Qyrylǵany jolda qyrylyp qaldy da, aman qalǵandary soqa basyn súirep, Qytaiǵa baryp panalady.

 Súraq: Quǵyn-súrginge úshyraǵan adamnyń otbasy turaly aityp berińizshi, jasy úlken tuystaryńyz Sizge qandai derekter, málimetter aitty? Eger sizdiń tuysyńyz “tárkilengen” nemese jer audarylǵan bolsa, onda tuysqanyńyzdyń jer audarylǵan uaqytyn (bilseńiz naqty kúnin, naqty kúnin bilmegen jaǵdaida shamamen uaqytyn) aityp ketseńiz. Otbasylyq arhivte saqtalǵan fotosuretter, hattar, anyqtamalar, shaǵymdar nemese basqa da qújattar bar ma?

Jauap: Fotosuretter, qújattar, anyqtamalar saqtalǵan joq. Úrkin-qorqyn jyldary joǵalyp ketti.

Súraq: Quǵyn-súrginge úshyraǵan otbasynyń qúramyn, áielderiniń, balalarynyń, basqa jaqyn tuystarynyń esimderin, jer audarylǵan uaqyttaǵy jasyn kórsetińiz?

Jauap: Qapaldan shyqqan ataqty Ǵaliaqpar qajynyń Soltan, Syttyq (Sydyq), Loqman (Lúqpan), esimdi úldary bolady. Soltan Ǵaliaqparúly Qytaimen sauda jasau keruenin basqaryp júrgeninde, qaraqshylar qolynan mert bolǵan degen derek qalǵan. Loqmannyń áieli – Qapal atrabyna áigili Túrsyn tóreniń Hadisha esimdi qyzy. Loqman ony bir kórgennen ǵashyq bolady. Qyz da Loqmandy únatady. Jastai bireuge atastyrylyp qoiylǵanymen, Ǵaliaqpar qajynyń dańqy men Loqmannyń bailyǵy ol kelisimdi búz¬dyrady. Hadishanyń qalyń maly altynmen tólenedi. Loqman 1916 jyly syrqattan Qapalda ómirden ótip, Qapaldaǵy qorymǵa jerlenedi. Artynda Farfaz, Gúljihan, Sadyq degen úrpaqtary qalady.

Qyzyldar Qapaldy basyp alar aldynda Hadisha balalarymen Qytaiǵa asady. Túrsyn tóre 1929 jyly qyzynyń balalarymen birge qaita oraluyn qalaidy. Hadisha «qyzyldarǵa sengim joq» dep qaitpaidy.

Qytaida Hadishanyń balasy Sadyq (1912-1969 j.j.) Qúljadaǵy tatar mektebinen oqyp, odan esepshi mamandyǵyn igerip, Qytaidaǵy keńes elshiliginde qyzmet atqaryp, keńes azamattyǵy tólqújatyn (pasport) alady. 1880 jyly tuǵan Hadisha Túrsynqyzy 1954 jyly Qytai jerinde ómirden ótedi. Ómirden óter aldynda : «Armanym, tuǵan Qapal óńirine jete almai, ómirden ótip baramyn. Tuǵan el men jerge oralǵandaryń jón», – dep balalaryna ósiet aitady. Loqmannyń úrpaqtary Hadisha anasynyń ósietin iske asyryp, 1955 jyly qazaq jerine oralady.

Jazalaushy otryad Demikpe asuyna jetpei kóshti quyp jetedi. Seksen jastaǵy Túrsyn tóre men jiyrma jastaǵy nemeresi Joldyhanúly Májindi jazalaushy otryad qylyshpen keskilep óltiredi. Túrsyn tóreniń úly Qyryqbai Májin men Túrsyn tóreni Balasazǵa ákep, atasy Omar tóreniń ziraty janyna jerleidi. Túrsyn tóreniń taǵy bir úlynyń esimi – Júnis. YAǵni, Túrsyn tóre kindiginen úsh úl, bir qyz tuyp taraǵan.

Súraq: Siz jer audaru kezinde nemese basqa sebeptermen ashtyq pen aurudan qaitys bolǵan eresekter nemese balalar turaly aqparat bilesiz be? Jer audaryldy, kim túrǵylyqty jerinde qaldy. Múmkin Siz otbasynyń bir bóligin túraqty jerde qaldyrudyń sebebin biletin shyǵarsyz (ajyrasu, otbasyn panalaǵan jetim balalar jáne t. b.)?

Jauap:  Joq. Qyryqbai Túrsynúly jáne Qali degen atamyzdyń kelini Ádi osy jerde qaldy.

Bosqan el Demikpeniń jotasyna jetip, sál damyldaidy. Osy kezde Ádidiń mingen atyn inileri otqa qoiyp, ayaǵyn túsaulaidy. Jer-oshaqtaǵy tamaqtyń iisi búrqyrap, asqa endi otyramyz-au degende at túyaǵynyń tasyr-túsyry estiledi.  Jandary jadyrai bastaǵan er-áiel tasyr-túsyr dybys shyqqan jaqqa  qarasa múzdai qarulanǵan  soldattar qaq tóbelerinde túr.  Búlar es jinaǵansha, qarsy jaqtan oq borap ketedi.  Biri – tastyń tasasyna tyǵylady. Endi biri – atqa minip, qamshyny sauyrǵa basady.

Ádi   asudan ary óte almady.  Sasqalaqtaǵan kelinshek  kisendeuli atqa minip alady.  Bári tym-tyraqai qashqanda túsauly jylqynyń ústindegi  Ádi qosaǵynan kóz jazyp qalady.   Qyzyldar ony  Tekeli qalasyna aparyp, súraqqa alady. Jas balasy bar áieldi ayady ma, joq  kelinshegin  izdep kúieui osy jaqqa kelsin dedi me, biraz tergegen soń bostandyqqa shyǵarady. Biraq alysqa úzamaudy eskertedi.

Sol retki qyzyl qyrǵyndykóz aldynan ótkizgen Túrsynnyń balasy Qyryqbai tas túbine tyǵylyp, aman qalady.    Atys-shabys ayaqtalǵan soń qyzyl ásker oqiǵa ornynan jyldam attanyp ketedi. Tas túbinde qozǵalmai jatqan Qyryqbai kóz bailana ákesi men Májin jáne  sonda mert bolǵan birneshe adamnyń denesin ataqonysy Balasazǵa jetkizip,  Omar tóre kesenesiniń qasyna jerleidi. Túndeletip denelerdi tasyp, qabir qazyp, basyn kótergenshe birneshe ai ótken eken. Sol atalarynyń súiegin kúzetu úshin Qyryqbai atamyz qansha qiyndyq kórse de atamekeninen úzamauǵa bekidi. Solai istedi.

Súraq: Otbasy músheleriniń qaisysy otbasy basshysymen birge quyldy jáne kim túrǵylyqty jerinde qaldy. Múmkin Siz otbasynyń bir bóligin túraqty jerde qaldyrudyń sebebin biletin shyǵarsyz (ajyrasu, otbasyna panalaǵan jetim balalar jáne t. b.)?

Jauap: Túrsyn tóreniń Júnis, Joldyhan atty úly men qyzynan taraǵan úrpaqtar sol 1930 jyly qyrǵynnan tiri qalǵandary Qytai asyp ketti de keiin 1955-1962 jyldar aralyǵynda Atamekenine qaita oraldy.

Súraq: Siz quǵyn-súrginge úshyraǵan túlǵalardyń memleket, resmi organdar tarapynan qudalau kórgen balalary men tuysqandary turaly aqparat bilesiz be? Olardyń keiingi taǵdyry qalai boldy? Olar qandai qiynshylyqtar men  qasiretti bastarynan ótkerdi?

Jauap: Túrsyn tóreniń Qytai asqan úrpaqtary sol jaqtyń mádenietine, bilim men densaulyq saqtau salalarynda qyzmet etip, úles qosty. Mysaly, Túrsynnyń balasy Júnisten taraityn Málik arǵy bette mektep direktory bolypty. Ol kisi 1958 jyly elge oraldy. Biraq búl jaqta qansha bilimdi, bilikti bolsa da qyzmet bermei, ómiriniń sońyna deiin qoishy boldy.

Túrsyn tóreniń Qytai asqan úrpaqtary 1955 jyldan keiin úzdik-sozdyq Qazaqstanǵa kóship keldi. Olardyń arasynan Memleket nemese resmi organdar túrǵysynan qúdalau kórgenderi bolǵan joq. Alai, Túrsyn tóreniń nemeresi ózim (Súhbat berushi Gúljihan Tursynova) 1986 jylyǵy Jeltoqsan kóterilisine qatysushy retinde súraqqa alynyp, biraz jyl qaqpai kórdim. Táuelsizdikpen birge taǵdyr jolymyz qaita túzeldi.

Súraq: Eger Siz jer audaru/jazalau (qamauǵa alu) /atu ornyn bilseńiz, búl turaly aityp ketseńiz. Jerleu ornyn kórsete alasyz ba?

Jauap: Túrsyn tóre qalyptasqan ómir súru qalpy búzylyp, kúnkóris kózi joiylyp bara jatqanyn sezip, el-júrtyn jinap, úzyn sany 300-dei adamdy bastap Qytaiǵa jol alady.  Sartaudan ótip,  Demikpeniń asuyna barǵanda  joldy qar basyp qalǵan eken. Kóshtiń arasynda kóteriliske birge shyqqan orys-kazaktar da bar edi. Kúrek, ketpen ústauǵa beiim orystar  joldy  qardan arshuǵa kiristi. Qyzyldardan endi qútylǵan shyǵarmyz, attardy da suytyp alaiyq degen kóshbasylar arqany keńge salyp, demalmaqshy bolady. Sol kezde kópirdiń qarsy betinen múzdai qarulanǵan qyzyldardyń áskeri shyǵa keledi. Túrsyn tóre qasyndaǵylarǵa qashyńdar dep búiryq berdi. Nemeresi Májin óziniń qashpaityndyǵyn, kerisinshe, aǵaiyn-tuysy qútylǵansha qyzyldardyń jolyna kedergi bolatynyn aitady.

Kóshke ileskenderdiń arasynda Túrsynnyń Batyrqan degen bauyrynan tuǵan  Sadyq esimdi úly bar edi. Batyrqan qaitys bolǵan soń jesiri  Jańylysty Túrsyn  ámeńgerlikke alǵan. Májin Sadyq inisine: «Meni endi búlar qútqarmaidy. Túrsynnyń tuǵan nemeresi ekenimdi biledi. Sen qash. Ústap alsa kedeidiń balasy edim, maldaryn aidatuǵa ertip alǵan de. Ózińnen kishilerge, ápke-qaryndastarǵa bas-kóz bol. Maldy qaldyrma,  birge aidap ket», – dep bauyryna amandyq tileidi de,  ózi qyzyldarǵa qasqaya qarap túryp alady. Sonyń arasynsha, Kurnosov áskeriniń qandyqol jendeti shauyp kelip, áli jiyrmaǵa da tolymaǵan Májindi ortan belden qylyshpen shauyp túsiredi. Sol kezde Túrsyn tóre kózinen jas shyǵarmai tistenip túryp alady. Bolar is boldy.  Áiel, bala-shaǵa qashyp qútylǵansha joldaryn bógei túraiyn dep oilaidy.

Qazaqtyń jaujúrek batyryna jaqyndauǵa batyly jetpegen qyzyl ásker komandiri Kurnosov tóreni alystan kózdep, vintovkanyń shúrippesin basyp qalady. Komandirden keiin de birnesheui ajal oǵyn jaudyrady. Túrsyn tóre sol kezde baryp qúlaidy. Oilaǵanyndai osy sátte biraz adam qashyp úlgeredi.

Súraq: Sotsyz, tergeusiz atylǵan adamdar turaly bilesiz be? Habarsyz joǵalǵan adamdardyń esimderin bilseńiz, olar turaly aqparat aityp ketseńiz.

Jauap: Túrsyn tóre Omarúly, Májin Joldyhan úly tergeusiz atyldy.  Joldyhan Túrsynúly tútqyndalyp, Almatydaǵy túrmege túskni belgili, odan arǵy tarihy belgisiz.

Súraq: Eger siz jer audarylǵan tuysyńyzdyń bosatylǵan, esepten shyǵarylǵan kúni, aqtau kúni jáne aqtaǵan memlekettik organ turaly aqparat bilseńiz, aityp ketseńiz. Quǵyn-súrginge úshyrap, tiri oralǵan adamnyń keiingi taǵdyry qalai boldy?

Jauaby: Memlekettik organ tarapynan aqtalǵan qaǵaz kelgen joq.

Súraq: Quǵyn-súrginge úshyraǵan tuystaryńyz turaly jeke otbasylyq nemese resmi arhivten qandai da bir qújattar (jeke jazbalar, hattar, kúndelikter, ocherkter, tergeu isteri, zertteushilerdiń maqalalary, jariyalanǵan qújattar jinaǵynan alynǵan málimetter jáne t. b.) bar ma?

Jauap: Túrsyn tóre Omarúly turaly arhiv derekter tarihshy tals Omarbekvtiń «20-30 jyldardaǵy Qazaqstan qasireti» kitabynan derekter kezdesedi. Sonymen qatar, jurnalist Talǵat Batyrhanovtyń «qyzyl qyrǵyn» atty maqalasynda aitylady. Bizdiń qolymyzda: «Kungaev Kameiolda yavlyaetsya blizkim rodsvennikom rukovoditelya bandy Tursun tore Omarova. List dela 362. 364. 372.

Kudaibergenov Aitkali 27 marta k bande zanyavshii Arasan pod rukovodstvom ego rodstvenika Tursyn tore Omarova. List dela 166.167.168.370. Prisoedinilsya Ugolovnoe delo nomer 36/37. Arhivnyi nomer 8760» degen derek bar.

Biraq arhiv qújattaryn aqtaryp, kórgenimiz joq. Endigi úmitimiz «Quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi komissiyanyń» júmys tobyndaǵylarda túr.

Súraq: Eger sizdiń tuystaryńyz KAKSR/KSRO-dan shetelderge qashyp ketse, onda olardyń úrpaqtary qaida túrady? Olardyń sheteldegi taǵdyry turaly bilesiz be? Aityp ketseńiz. Olar Qazaqstanǵa qaita oraldy ma? Qai uaqytta qaityp keldi?

Jauap: Joǵaryda aitqandai, Túrsyn tóreniń Qytaiǵa asqan úrpaqtary 1955-1962 jyldar aralyǵynda qazaqstanǵa kóship keldi. Negizinen Aqsu audanynyń Kóshkental, Qapal, Arasan, Suyqsai, Balasaz auyldaryna qonystandy. Qazir Qazaqstannyń ár jerinde bar. Al Sadyq Júnisúlynyń taraityn úrpaqtar áli de Qytaida Nylqy audanynyń, Qarasu degen jerinde túrady. Solardyń biri – manap degen aǵamyz keiingi jyldarǵa deiin kelip-ketip túrdy. Sońǵy 2-3 jylda habarsyz kettik.

Súraq: Quǵyn-súrginge úshyraǵan túlǵalardyń balalaryn, nemerelerin, shóberelerin bilesiz be? Bilseńiz,  olarmen jeke kezdesuge nemese telefon arqyly bailanys jasauǵa kómek bere alasyz ba?

Jauap: Bilemin, eger kezdesuge tiisti bolsa kómektese alamyn.

Súraq: Sizdiń ata-babalaryńyz resmi bilik tarapynan (keńestik kezeńde nemese QR Táuelsizdik jyldarynda) aqtaldy ma?

Jauap: «Aqtaldy» degen qaǵaz alǵanymyz joq.

Súraq: Repressiyaǵa úshyraǵan tuystaryńyzǵa qatysty aqtau jáne  jáne máńgilik este qaldyru boiynsha oilaryńyz ben úsynystaryńyzdy aityp ketseńiz.

Jauap: Bizdiń atalarymyz qazaq eliniń egemendigi úshin kúresti jáne sol jolda janyn qidy. Úrpaqtary qolyndaǵy bailyǵynan, aldyndaǵy malynan aiyrylyp, shetel asyp tentirep ketti. Sondyqtan olardyń janqiyarlyq, eljandylyq ruhyn úrpaq esinde qaldyruǵa qatysty júmystar júrgizilui kerek. Sondai-aq, Aqsu audany, Balasaz auylyndaǵy Túrsyn tóre men onyń úrpaqtary jerlengen qorymdy úkimet tarapynan qorǵalatyn jerler tizimine engizip, eskertkish túrǵyzyp, «Quǵyn-súrgin qúrbandaryn eske alatyn» tarihi orynǵa ainaldyru, abattandyru júmysyn qolǵa alu kerek degen oidamyn.

Súraq: Kóptegen kózi ashyq, bilimdi bailardyń últ-azattyq qozǵalysqa, «Alash» partiyasyna qarjylai qoldau kórsetkeni belgili. Búl úshin olardyń ústinen qylmystyq ister qozǵalyp, qylmystyq jauapkershilikke tartyldy, olardyń maldary men basqa da múlikteri tárkilendi jáne taratyldy. Jer audaryldy. Siz osyndai faktilerdi bilesiz be? Bilseńiz, osy bir quǵyn-súrgin qúrbandary aqtaldy ma?

Jauap: Olar jaily kóp bilmeimin.

Súraq: Bailar, ortashalar erekshe qatygezdikpen qudalandy. Óitkeni olar bai, kulaktardy tap retinde joyu turaly odaqtyq zańnamaǵa sáikes qosymsha qudalandy. Eger iri bailar ústinen qylmystyq ister qozǵalyp, kem degende keibir protsessualьdyq ister júrgizilse, al jartylai bailar, ortashalar tipti zańsyz qamauǵa alyndy. Olar shartty sheshimder jáne partiya komitetterimen birlesip OGPU men militsiya organdary qúrastyrǵan auyldyq okrugterdiń, audandyq atqaru komitetteriniń tizimderi boiynsha qamauǵa alyndy. Olar eshqandai sanktsiyasyz, eshqandai sotsyz birneshe ai boiy tergeu izolyatorlarynda, oblys ortalyqtary men qalalardyń túrmelerinde ústaldy, onda keibireuler aurudan, ashtyqtan qaitys boldy. Auyldyq  okrugterdiń sheshimderimen jer audarylǵan bailar, moldalar men basqa da auyldaǵy bedeldi, elge yqpaldy adamdardy qart kisilerdiń aituynsha  OGPU, militsiya qyzmetkerleri jaqyn mańdaǵy jasyryn jerlerge aparyp atqany turaly jaǵdailar  da anyqtaldy.

Jauap: Ondai aqparat bilmeimin.

Súraq: Bailar OGPU men militsiya organdarynyń baqylauymen  ózge óńirlerge nemese Qazaqstannyń tys jerlerge jer audaryldy. Keibir oblystarda ashyq aspan astynda tikendi symmen qorshalǵan “bai qala” degen qúrylyp, onda tárkilengennen soń jer audarylatyn orny anyqtalǵanǵa deiin bailardyń otbasy músheleri ústaldy. Siz ózińiz túratyn óńirde osyndai faktilerdi bilesiz be? Búl másele óńirlik komissiyalar basshylyǵynyń erekshe baqylauyna alyndy ma? Aimaqtyq komissiyalar men olardyń júmys toptarynyń músheleri osy qújattardy izdeu jáne zertteu úshin audandarǵa bardy ma? Osy bir óte mańyzdy júmysqa audandyq, qalalyq jáne oblystyq arhivterdiń jauapty jáne qúzyretti qyzmetkerleri júmyldyrylǵan ba? Árbir óńir boiynsha tárkilengen, túrǵylyqty jerinen jer audarylǵan bailardyń, ortashalardyń  sany anyqtaldy ma?

Jauap: Ol turaly jaqsy bilmeimin. Biraq Túrsyn tóre áuletine qatysty is osyǵan deiin óńirlik komissiyanyń nazaryna túsken joq. Mine, endi sol turaly ashyp aityp otyrmyz. Aldaǵy uaqytta zerttelip, zerdelenedi degen oidamyn.

Súraq: Ǵalymdardyń aituynsha, ortasha dáuletti adamdardy tárkileu turaly materialdar, auyldyq (auyldyq) okrugterdiń olardy jer audaru jáne qamauǵa alu turaly sheshimderi jáne basqa da qújattar audandyq arhivterde, eger berilse (oblysqa) – oblystyq arhivterde saqtalady. Óńirlik komissiyalardyń júmys toptary músheleri osy qújattardy izdep,  jáne anyqtap, zerdeledi me?

Jauap: Túrsyn tóre jáne onyń úrpaqtaryna qatysty arhiv qújattary endi izdestirile bastady. Biraq ol kisilerge qatysty ister ashyq derek kózderinen tabu qiyn. Sondyqtan qúpiya qújattardan qarastyru kerek.

 Súraq: Sizdiń óńirde tárkileuge úshyraǵan bailar, ortashalar, sharualardyń qanshasy aqtalmaǵan?

Jauap: Bizdiń óńirde oryn alǵan «Aqsu-Sarqan» (Keide Bóribai kóterilisi» delinedi. Kóterilisi turaly áli de tereń izdenudi qajet etetin dúnieler kóp. Kóteriliske qatysushalar tolyq aqtalǵan joq dep senimmen aita alamyn.  Tipti kóptegen adamdar ózderiniń atalary jáne olardyń qiyn taǵdyry turaly bilmeidi. Sondyqtan olardy aqtau júmysyn tereńdete qolǵa alǵan jón.

Súraq: Prezidenttiń Jarlyǵyn tolyqqandy iske asyru úshin, Sizdiń pikirińizshe, sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq zańdy jáne sayasi aqtau úshin memlekettik organdar men júrtshylyq qandai qosymsha sharalar qabyldauy tiis? Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn, onyń ishinde Qazaqstannyń bostandyǵy, táuelsizdigi jáne aumaqtyq tútastyǵy úshin kúreste erlik kórsetkenderdi halyq jadynda qaldyru maqsatynda ázirlenip jatqan memlekettik baǵdarlama úshin óz úsynystaryńyzdy berińiz (Jarlyqtyń 5-p. 2-t.).

Jauap: Tarihshy  Halel Dosmúhamedov:  «Tarihty úlylar jasaidy, pendeler búldiredi. It óz-ózin  tanymaǵan soń ainaǵa qarap úredi» degen edi.   Tarih – últtyń ainasy. Endeshe, újymdastyruǵa qarsy kóterilistiń  bolǵanyn, kóterilisshilerdi stalinshilderdiń ayausyz qyrǵanyn halyq  bilui kerek. Ótkenińdi saralau arqyly búginińdi baǵalaisyń. Keńes ókimeti kezinde «Maqtansa búgin maqtansyn qazaq, tóbesi kókke timei túr az-aq» dep ándettik. Keńestik bilik  qyp-qyzyl qantógispen kelgen. Bai-manaptar újymdastyrudyń sońy jaqsylyqqa aparmaitynyn bildi.  Asha túyaq qalmasynnyń sońy asharshylyqqa aparatynyn baǵamdady. SHynynda da malynan airylǵan halyq ózinen-ózi myltyq kezemei-aq qyryldy. «Qaiyrymsyzdar qaptaǵan zamanda qaiyrshylar kóbeiediniń» keri keldi. Bandy atalǵan atalarymyzdyń shynaiy erligi jaily auyz toltyryp aita almadyq. Sanamyzǵa ábden sińip, qantamyrymyzǵa deiin ótip ketken qorqynysh eńsemizdi kótertpedi. Maqtanuǵa túrarlyq  atalarymyzdyń atyn aituǵa seskendik. Mektep, joǵary oqu ornyna arnalǵan oqulyqtarda kóterilisshiler úry-qary retinde kórsetildi. SHyndyǵynda olar mal-múlikti talan-tarajǵa saluǵa qarsylyq bildirgen, aqyry sońynda kóterilisten  túk shyqpaitynyn bilip, el-júrtty aman alyp qalu úshin shet el asyryp, basyn báigege tikken batyrlar edi. Tarihtyń keibir mańyzdy betteri áli tolyq paraqtalmai jatyr. Túrsyn tóredei alyptarymyz bastaǵan kóterilistiń shynaiy bet-beinesi áli de ashyla túspek.

Súraq:  Súhbat alu úshin taǵy da qandai adamdardy úsynyp, bailanys telefondarymen bólise alasyz?

Jauap: Bilip jatsam qosymsha aitatyn bolamyn.

Súhbat bergenińiz úshin rahmet! Zor rizashylyq bildiremiz!

Súhbattasqan Qajet Andas

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz