Үлкендер балаларды қонақжай етіп тәрбиелеу үшін осындай өлеңдер жаттатып: «Оны жиі айтса, үйден қонақ үзілмейді» деп қызықтырып отырған. Әр ауылдың балалары оны түрлендіріп айтып, бірімен-бірі жарысқа түсетін болған. Үлкендер жиын-тойларда балаларды осы өлеңдер арқылы жарыстырып отырады. Бұл олардың жан дүниесін тазалап, көпшіл етіп тәрбиелеуге көп септігі тиеді.
Кісі-кісі кісекет,
Біздің үйге түсе кет.
Айран-шалап іше кет,
Шалбарыңа тыша кет.
ЖҰЛДЫЗ САНАУ ОЙЫНЫ
Балаларға аспан әлемін меңгеру үшін айлы түнде дала отырып, үлкендер әрбір жұлдызды көрсетіп, соған сай өлең құрастырып, балаларға жаттатады. Өлеңді жаттап алған балалар осыдан былай өз беттерімен жұлдыздарды бағдарлап, осы өлеңді айтып, аспан әлемі жөніндегі алғашқы түсінігін қалыптастырады. Мұндай өлеңдердің сан түрі бар. Біз соның бір-екеуін келтірмекпіз.
ЖҰЛДЫЗ АТТАРЫ
Аспанда жеті жұлдыз тұр қарақшы,
Егесің кеңесуге құп жарасты.
Ұрласақ бір даладан мал ұрлаймыз,
Өзін-өзі ұрлаған қыз қарақшы.
Үркер айдың ұлы, Шолпан қызы,
Қауыспенен қайнады мірдің жүзі.
Жамалыңа қарасам жан жетпейді,
Секіңдісің сендағы жер жүлдызы.
Біреуі көп жүлдыздың Ұркер жұлдыз,
Соңынан көп жұлдызды тіркер жұлдыз.
Үркерлің жалғыз қызын ұрлап алған,
Қарақшы ана тұрған Жеті жұлдыз.
«Үш арқар» айдай туып, күндей батар,
Туғанда Шабан сары таң сонда атар.
Жұлдыздар тараған соң Шолпан туып,
Күн нұры жердің жүзін манауратар.
ЖЫЛ АТТАРЫ
Мұш – дегенің мәнісі тышқан болар,
Жігітке такаппарлық дұшпан болар.
Көңілге шайтан кіріп семіртеді,
Біреуі іштен, біреуі тыстан болар.
Бахар – дегеннің мәнісі сиыр болар,
Жыл қайыруды бімегенге қиын болар.
Әділдікпен патшаңыз басқарғанда,
Күнде той, күнде қызық жиын болар.
Фалың – дегенің мәнісі барыс болар,
Жақын жер көрмегенге алыс болар.
Халықтың бірінде бар, бірінде жоқ,
Жас санап жыл қайыру қалыс болар.
«Қаркүш» дегеннің мәнісі қоян дейді,
Жасыңда үлгі алып оян дейді.
Жыл қайырып, жас санау бұл бір өнер,
Бұрынғы ата жолды қоям ба енді.
Мәхың – дегеннің мәнісі балық болар,
Ұлы десе балықты қанық болар.
Бұл балықты ұлы деп таласады,
Балықтың үлкендігі қанық болар.
Мәр – дегеннің мәнісі жылан екен,
Барында аяғы жоқ сылаң екен.
Бұрынғы кейінгі өткен ата жолы,
Жыл қайырып, жас санап тұрады екен.
Әсіп – дегенің мәнісі болар жылқы,
Жылқыдан құтылмайды қашқан түлкі.
Ат мініп, қымыз ішіп көк жайлауда,
Салады сауық-сайран әнші-жыршы.
Күшпанды – дегеніміз қой болады,
Терісі бір ішікке бой болады.
Жүнінен тоқылады асыл бұлдар,
Қойдың да қасиеті зор болады.
Һамдуна – дегеніміз мешін еді,
Ежелгі маймыл деген осы дейді.
Марихы – дегеніміз болар тауық,
Оның да нағыз атын қойған тауып.
Ол шіркін ұзақ таңға көзін ілмей,
Намазға оятады ауық-ауық.
Сәк – дегеннің мәнісі болады ит,
Тұра жүрген абзал ғой нәпсі тиып.
Барыс тілден аудардым қазақшаға,
Бар болған білімімді ойға түйіп.
Қок – дегеннің мәнісі болар доңыз,
Ғылым-білім, ақыл-ой болады егіз.
Асыл сөздер інжудей тізбектелсе,
Болады бағасы да ұшан-теңіз.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1605955
Жалғасы бар…
