Jarkent aimaǵy 19 ǵasyrdyń sońyndaǵy orys imperiyasynyń basqynshylyq jaulap aluyna úshyraǵan qazaq jeriniń eń sońǵy territoriyasy ári shyǵystaǵy alyp memlekettiń shekarasy bolyp belgilengen jer. Etek jeńin jimai sozyla baryp otyrǵan qazaqtardyń en jailaǵan ejelgi qonysy sanalatyn. Qazaq jeriniń shyǵysyndaǵy Toqsanbai jotasynan shyǵyp Ile ózenine qarai jóńkilip jatqan aǵyndy Qorǵas ózeni shartty túrde shekara syzyǵy bolyp qaldy. Túrǵylyqty qazaqtar basqynshy elderdiń kesirinen eriksiz ekige bólinip qaldy. Qyzyldardyń qysymyna shydamai shekara asyp barǵan qazaq júrtyna, birinen keiin ekinshisine auysqan Qytai biligi qol astynda qalǵan úsaq últtardyń ókilderine kúsheigen saiyn zorlyq-zombylyq kórsete bastady. Qytai qorǵanynan shyǵyp qazaq últy jailap otyrǵan jerlerge eldi mekender, qamaldar salyp, óziniń sózin sóileitin qytai tektes az últtardy ishkertinnen jyljytyp qonystandyra bastady.
Qazaqtar SHyǵys Túrkistandy ejelden ata qonysy sanaityn. Osy aimaqtyń basqarushysy SHyńshysai Keńes ókimetiniń qudalau sayasatyn paidalanyp búl jerde de jergilikti qazaqtardy ártúrli sebepsiz jala jabu tásilderin qoldanyp halyq arasyndaǵy bedeldi, bas kóterer azamattardy opatqa úshyratty. Osy júgensiz sanqily jazalaudyń kesirinen 60 myńnan astam adam naqaqtan jazaǵa tartyldy degen derekter bar. Dál osy tústa jergilikti qazaqtarǵa kórsetilgen osyndai zorlyq-zombylyqqa tózbegen Ospan batyr bastaǵan qozǵalys birte-birte úsh aimaqqa – Altai, Tarbaǵatai, Ilege tarap, iri qaruly kúreske úlasty. Búnyń nátijesinde 1944 jyly Altai, Tabaǵatai, Ileniń aimaqtary Gomindan qúryǵynan qútylyp azat jerge ainaldy. Biraq táuelsiz qazaq memleketiń qúrmaq bolǵan Ospan batyrdyń oiyn Keńes ókimetiniń shylauyna ainalǵan gomindanshylardyń aralasuymen bolǵan ózgerister oryndatpady. Ospan batyrdy qoldaushynyń biri – últy úshin qylysh ústap jauǵa qarsy shyqqan Qalibek edi. Qytai úkimetimen ózderiniń teńdigi úshin kúresip júrgen Qalibekke Manas, Sauan audanynyń Alban, Suannan shyqqan qazaqtary ish tartatyn. Astyrtyn habarlasyp kerek-jaraqtardy aparyp berip, maldai da kómek kórsetip túratyn. 1949 jyly Qytaida kommunistik partiyanyń jeńisi ornap, olardyń áskerleri 1950 jyly SHyńjanǵa basyp kirip óz bilikterin ornatty. Qarsylyq kórsetkenderdiń bárin túgeldei jaipap kele jatqan áskeri qúrylymdar Ospan batyrdy qorshauǵa alyp tútqynǵa aldy. Qolǵa túsken batyrdy Úrimji túrmesinde san ret súraqqa alyp tergep, júrt aldynda áshkereleu sharalaryn júrgizgen. 1952 jyly sáuir aiynda atylǵan. Últynyń táuelsizdigi úshin kúreske túsip, azattyq jolynda janyn pida etken Ospan Islámúlynyń artynda qalǵan qoldaushylary da jazasyz qalmaǵan siyaqty. Myna tómendegi Altyúi auylynda túratyn Ábilmájin qariyanyń áńgimesi sol kóterilisten keiin Qytaidaǵy Dáuir degen qonysyndaǵy tuys-tuǵandarynyń jazyqsyz jazalauǵa úshyraǵany turaly.
«Bizdiń atalarymyz aq patshanyń túsyndaǵy úrkinshilikte – 1916 jyldary Qytai jerine ótip, sol jerde túraqtap qalypty. Arǵy betke ótken Samyltyr, Joldas, Núrymbai, Amanjol, Toqsaba (Qarakerei) degen aǵaiyndar «Bir shúńqyrda, bir tóbede bolaiyq» dep batalasyp, ne kórsekte birge kóreiik dep irgeles otyrypty. Men 1935 jyly mausym aiynda tuyldym. Ile ózenine jaqyn jerdegi Múqyr degen jerde túratynbyz. Moldalyǵy bar Ámiraqyn degen kisiden eki synyptyq bilim aldym. SHaǵyn sharuasyn júrgizetin, bala oqytudan bos kezinde atpen seiildep, qaqpan qúryp ań aulaityn ańshylyǵy bar adam edi. Jeke menshiginde jeri bar, jalshy ústaityn bai-sharua dep ústady. Sol kezderde 1952-1953 jyldary Qytaida jańa ornaǵan ókimet úlken nauqan «Ashylyp sairau» degen sayasat júrgizdi. El ishindegi kommunistik úkimetke qarsy elementterdi áshkereleu, ayaq astynan jau tabu, onyń dereu kózin joyu sharalaryn júzege asyru qolǵa alyndy. Ákesine balasyn úgittep qarsy qoyu, ákesin balasyna qarsy aidap salu júrdi. Kórshi otyrǵandar birimen biri jau boldy. Búl bir jaǵynan úrkip barǵan eldi qorqytyp ústau úshin jasap jatqan sayasat edi.
Ospanqúl Suan ruynyń Duan atasynan taraǵan, júrtqa sózi ótetin, syily, ózgelerge bas kóterip sóileitin batyl adamnyń biri edi. Bir jyldan astam túrmede tergeude jatqan Ospanqúldy sayasi qylmysker dep atuǵa úiǵarypty. Ospanqúl túrmede jatqan kezinde inisi bolyp keletin Núsipjan ákemizge «Senderdiń qylmystaryń maǵan qaraǵanda jeńildeu, osydan tiri shyqsańdar sayasat júmsarsa elge qaityńdar» degen eken. Búl áńgimeni túrmeden bosap kelgennen keiin kópke deiin qorqyp, tisinen shyǵarmai júrgen ákemiz meniń inim Ábilǵazyǵa (kóp el Qaztai deitin) ǵana aitypty. Búl Dáuir auylynda boldy. Jau dep Ospanqúldy ústap ákelip, keudesine aq báteske jazu jazyp ilip qoiypty. Qasynda Japar da (Qúdaiberdi ruynan) bar. Búl kisi de aty el auzyna ilingen, maly, jeri bar, onyń ústine kópke sózi júretin adam. Men sol kezderde 18 jasta edim. Halyqty jinady. Ospanqúl men Japardy, taǵy da bir qytaidy qosyp myltyq kótergen qytaidyń tórt-bes sherikteri men jergilikti ákim-qaralar alyp kelip úkim oqydy. Aǵalarymyzǵa taǵylǵan aiyptaryn oqydy. Búlardyń aituynsha Ospanqúl men Japar qauipti qylmyskerler – «Keńes úkimetiniń tyńshysy. Ókimetke qarsy kóterilgen Ospan bandymen bailanysty adam». Sóz alǵan qytaidyń qyzmetker adamy sóilep, tilmashy qazaqshaǵa audaryp túrdy. Halyqqa, úkimetke jau adam, zomagerler joiylu kerek degen sózder aityldy. Jergilikti ákimder qytailardyń kúshteuimen qorqytyp-úrkitip el-júrtty, oqyp júrgen shákirtterdi ákelip sóz úiretip, qoldaryna kishkentai tu ústatyp, shuyldatyp «Ólsin! Kózi qúrysyn, joǵalsyn!» dep qoldarymen núsqatyp aiǵailatyp qoidy. Keiin estidik, el-júrt dúrligip ketpesin dep qylmysty bolǵan bir qytaidy qosyp súirep ákelipti. Eski tam úidiń qabyrǵasyna túrǵyzyp qoiyp onshaqty qadam jerden atty. Ospanqúl ózgelerdei kóp sóz sóilegen joq, eńkeimedi de, keshirim de súramady. Qasqaiyp myltyqqa qarsy qarap túrdy. Alǵashqy oqqa qúlamai, úsh ret atqan soń ǵana eki-úsh attap baryp qúlady. Ákibai ekeumiz auylǵa baryp atarba ákeldik. Soǵan máiitterdi saldyq. Ákibaidyń balasy Dúisen men Túrǵanbai tórteuimiz beiit qazyp, eki aqym jasap, óz qolymyzben Ospanqúl men Japardy ekeuin bir jerge jerledik.
Jańaǵy eki kisini atqannan keiin ana jaulardyń jaqtasy dep Múqannyń balasy Núrǵalidy da (Duan ruynyń jigiti) quǵyndap, ústady. Sonda oǵan taqqan aiyptary «Ospannyń qúiyrshyǵy» degeni. SHipanzyǵa aparyp jiyrma kúndei tergep, atyp tastaǵan. Olardy atqan soń halyqty jinap, «mynalar da elge jau bolǵan» degen aiyppen meniń ákemdi, Núsip pen Ákimdi – úsheuin bailap, olarǵa Júmaǵúldy qosyp – bárin túrmege qamady. Ákim aǵamyzdy ústap túrmege qamaǵan sebebi adamdardy atqaly jatqan kezinde qarsylyqty sóz aitypty. «Búlary dúrys emes, myna kisilerdiń jazyǵy joq» degen siyaqty. Qytai túrmesindegi tergeushiler Ákimdi, Núsipti, Júmaǵúldy túrmede ábden qinauǵa salady. Qamalǵandardy tergegender «SHyndaryńdy aityńdar, Tekeske mal aidap aparǵanda ony Ospan bandyǵa bergesińder» dep kinálapty. Úsheui bir jyldai abaqtyda jatyp, ázer bosady. Ákelerimiz ústalǵan soń qytailar bizge de tynyshtyq bermedi. Egis aidauǵa kedergi keltirip, múmkindik bermeitin. Soqa aidasań atyńdy shyǵaryp alyp, shóp tasysań arbańdy shyǵaryp alyp ketip, adam jiberip qazǵan toǵanymyzdy jauyp tastap biraz jyl ábden qorlyq kórsetti. Keiin qoidy. 1959 jyly mamyr aiynda ber jaqqa ótkende 1955 jyldary ótip kelgen tuysymyz Júnisúly Ákim shekaradaǵy Qorǵastan kútip alyp, osy auylǵa ákelip ornalastyrdy. Sodan janymyz tynyshtyq tapty», – dedi Ábilmájin aqsaqal tereń kúrsinip.
P.S. Ábilmájin Núsipjanúly úzaq jyldar boiy osy audandaǵy ataǵy órlep túrǵan «Kirov» atyndaǵy kolhozda zeinetke shyqqansha malshy bolyp júmys istedi. On shaqty bala tárbielep ósirip, oqytyp, joǵary bilim áperdi. Ábilmájin aǵamyz mal baǵyp júrip bapker retinde ataǵy alysqa ketti. Ózi baptap alamanǵa qosyp júrgen «Aqtaban torysy» kóp jyl audan, oblysta báigeniń aldyn bermei, tigilgen «Niva», «Jiguli» kólikterine ie bolyp júrdi. Orbúlaq shaiqasynyń úsh júz elu jyldyǵyna arnalyp ótkizilgen júzge juyq at qosylǵan respublikalyq alaman báigede ekinshi orynnyń júldesin aldy. El-júrtynyń, aǵaiynnyń alǵysyna bólenip júrgen qariya 2014 jyldyń kúzinde músylmandyq paryzyn ótep qajylyqqa baryp keldi. Búl estelik Ábilmájin Núsipjanúlynyń óz auzynan 2016 jyldyń 9-jeltoqsanynda jazylyp alyndy.
Molot SOLTANAEV,
aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,
Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti. №18-19. 2023. 4-5 b.
