القيسسا
1989–1990 جىلدارى مەن ىلە ءبىرىنشى پەداگوگيكالىق ۋچيليشەسىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن ەدىم. بۇل كەزەڭ قىتاي قازاقتارىنىڭ رۋحاني ومىرىندە ەرەكشە ءىز قالدىرعان جىلداردىڭ ءبىرى بولدى. ءدال سول ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى اۋىزدان اۋىزعا تاراعان فولكلورلىق مۇرالارىن جيناۋ، زەرتتەۋ جانە كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋ جۇمىستارى كەڭ كولەمدە قولعا الىندى.
حالىق جادىندا ساقتالعان قيسسا-داستانداردى، ولەڭ-جىرلاردى، اڭىز-ەرتەگىلەردى، ماقال-ماتەلدەردى قاعازعا ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ارنايى زەرتتەۋ توبى قۇرىلدى. قازىرگى كۇنەس اۋدانىنداعى سول كەزدەگى پارتيا مەكتەبى دەپ اتالعان عيماراتتان كەڭسە اشىلىپ، مۇندا كۇندىز-ءتۇنى تىنىمسىز جۇمىس جۇرگىزىلدى. ەل اراسىنداعى كونەكوز قاريالاردىڭ، اقىن-جىرشىلاردىڭ، شەجىرەشىلەر مەن اڭگىمەشىلەردىڭ اۋزىنان جەتكەن اسىل مۇرالار جينالىپ، سۇرىپتالىپ، عىلىمي جانە ادەبي تۇرعىدان جۇيەلەندى.
كۇنەس اۋدانىنىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى توپتامالارىن دايىنداعان رەداكتسيا قۇرامىندا انداس وماراقىن، مۇقامەتباي بايجىگىتوۆ، الىمبەك ءجاماليۇلى، داۋىتبەك تۇرىسبەكۇلى، مۇقامەتكارىم ابدىقادىر، ءنۇرالىم تۇردىبەكۇلى، ۋاليبەك احمەتۇلى، انۋاربەك جاۋكەەۆ سەكىلدى جۇرتقا تانىمال قالامگەرلەر، تاريحشىلار مەن شەجىرەشىلەر ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ ارقايسىسى حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن جوعالتپاي، كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت اتقاردى.
وسىنداي رۋحاني قولداۋ مەن قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ءتورت تومنان تۇراتىن قۇندى مۇرا جارىق كوردى. ولار:
«كۇنەس اۋدانىنىڭ قيسسا-داستاندارى»؛
«كۇنەس اۋدانىنىڭ ولەڭ-جىرلارى»؛
«كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى»؛
«كۇنەس اۋدانىنىڭ ماقال-ماتەلدەرى».

بۇل كىتاپتار – ءبىر عانا ءوڭىردىڭ ادەبي مۇراسى ەمەس، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ رۋحاني جادىنان سىر شەرتەتىن باعالى دۇنيەلەر. ءاربىر داستان مەن ولەڭدە، ءاربىر اڭىز بەن ماقال-ماتەلدە حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى، سالت-ءداستۇرى، تاريحي تاعدىرى، قۋانىشى مەن قايعىسى، ومىرلىك تاجىريبەسى ساقتالعان.
الايدا اتالعان ەڭبەكتەر ءوز ۋاقىتىندا قىتايدا توتە جازۋمەن جارىق كورگەندىكتەن، بۇگىنگى كيريلل قارپىن قولداناتىن وقىرماندارعا كەڭىنەن تانىلا قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە، كىتاپتارعا ەنگەن مۇرالاردىڭ باسىم بولىگى تىكەلەي ەل اۋزىنان جينالعانىمەن، ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا تولىق تۇسپەي كەلەدى. ءبىر عانا كۇنەس وڭىرىندە ساقتالعان وسىنداي باي رۋحاني قازىنانىڭ زەرتتەۋشىلەر مەن قالىڭ وقىرمانعا بەيمالىم قالۋى – ورتاق مادەنيەتىمىز ءۇشىن ورنى تولماس ولقىلىق.
سوندىقتان ءبىز وسى قۇندى دۇنيەلەردى توتە جازۋدان كيريلل قارپىنە ءتۇسىرىپ، بۇگىنگى وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. بۇل – تەك جازۋدى اۋىستىرۋ نەمەسە ەسكى كىتاپتاردى قايتا جاريالاۋ جۇمىسى عانا ەمەس. بۇل – وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعايتىن رۋحاني كوپىر سالۋ، بابالار اماناتىن جاڭا بۋىنعا جەتكىزۋ، ۇرپاق جادىن جاڭعىرتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.
وسى ءتورت تومدىق مۇرانى جيناۋ، جۇيەلەۋ جانە جارىققا شىعارۋ ىسىندە ايتىسكەر ءارى جازبا اقىن، تاريحشى، زەرتتەۋشى انداس وماراقىننىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولعانى انىق. مەن مۇنى سول ستۋدەنتتىك جىلدارىمدا رەداكتسيا جۇمىسىنا ارالاسىپ، اتقارىلعان ىستەردى ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن جاقسى بىلەمىن. ونىڭ حالىق اراسىنان جەتكەن ءاربىر جىر جولىنا، ءاربىر اڭىزعا، ءاربىر تاريحي دەرەككە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى جادىمدا ساقتالىپ قالدى.
انداس وماراقىن ءۇشىن حالىق مۇراسىن جيناۋ جاي عانا شىعارماشىلىق جۇمىس ەمەس ەدى. بۇل – وتكەنگە تاعزىم، ەل تاريحىنا ادالدىق جانە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى ازاماتتىق بورىش بولاتىن. ول جيناقتاعان دۇنيەلەر ارقىلى تالاي اقىننىڭ جىرى، تالاي قاريانىڭ اڭگىمەسى، تالاي بۋىننىڭ ءومىر تاجىريبەسى ۇمىتىلۋدان ساقتالىپ قالدى.
ەندى سول جىلدارى جينالعان اسىل مۇرالاردى سايتىمىزدا «انداس وماراقىن ىزىمەن» اتتى ارنايى ايدار ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاريالاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ايدار اياسىندا ءتورت تومعا ەنگەن قيسسا-داستاندار، ولەڭ-جىرلار، اڭىز-ەرتەگىلەر مەن ماقال-ماتەلدەر كيريلل قارپىندە وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلادى.
بۇل باستامانىڭ تاعىلىمدىق ءمانى زور. ويتكەنى ۇرپاق ساباقتاستىعى تەك اتادان بالاعا جالعاسقان تۋىستىق بايلانىسپەن ولشەنبەيدى. ول – رۋحاني مۇرانى تانۋ، وتكەن بۋىننىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ جانە سول اماناتتى كەلەشەككە جەتكىزۋ ارقىلى قالىپتاسادى. ءبىر كەزدە اعا بۋىن ەل ىشىندەگى مۇرالاردى جيناپ، قاعازعا تۇسىرسە، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى – سول قازىنانى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن كەڭىنەن تاراتۋ.
كەزىندە توتە جازۋمەن باسىلعان كىتاپتار ەندى كيريلل قارپىمەن قايتا جاڭعىرىپ، جاڭا وقىرمانىمەن قاۋىشپاق. بۇل – وتكەننىڭ ءۇنىن بۇگىنگە جەتكىزىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قولىمەن بولاشاققا جولداۋ دەگەن ءسوز.
«انداس وماراقىن ىزىمەن» ايدارى حالىق مۇراسىن ناسيحاتتايتىن عانا ەمەس، جاس ۇرپاقتى ەل تاريحىن تانۋعا، انا ءتىلىن قۇرمەتتەۋگە، ۇلتتىق رۋحانياتتى باعالاۋعا ۇندەيتىن تاعىلىمدى جوبا بولماق. كوپشىلىككە ونەگە بولىپ، ۇمىت قالعان اسىل قازىنالاردىڭ قايتا ورالۋىنا جول اشسىن!
قايرانداعان كيت
(كۇنەس اۋدانىنىڭ قيسسا-داستاندارى)

ىلەنىڭ كۇنەس دەگەن القابىندا،
كول بولعان قۋ ويناعان شالقارىندا.
ءبىر اڭىز ەرتەدەدەن قالعان ەكەن،
بىرنەشە فاكتىلەرى بايقالۋدا.
كول دەيدى بۇرىن شالقار كۇنەس باسى،
سۋمەنەن جاسىرىلعان تاۋدىڭ باسى.
جاۋىردان ءبىر كولدەنەڭ تاۋ بولىپتى،
بوگەلگەن بوعاس تاۋمەن ەكى اراسى.
جونىنان اسقار تاۋدىڭ كورىپ قالىق،
ءمان-جايىن ۇعىنىپتى، ءبىلىپ انىق.
قاز قونىپ، ۇيرەك ۇشىپ سۇڭقىلداعان،
ەرەكشە جاسايدى ەكەن جايىنباۋىق.
باتىسى – كولدەنەڭ تاۋ قاسقابۇلاق،
سەكىرىپ تاستان-تاسقا جاتقان قۇلاپ.
اڭىز بوپ ەل اۋزىندا قالعان ەكەن،
كەزىنەن حاندىق ءداۋىر بۇرىنىراق.
سول كەزدە ىلە القابى – قالىڭ ورمان،
ءارتۇرلى جىرتقىش اڭدار لىقا تولعان.
كوك قامىر بوربوسىندى مەكەندەگەن،
باستاعان ءبىر توپباسى حالىق بولعان.
باعىنعان توپباسىعا وندا حالىق،
وتكەنى توپتىق قاۋىم – جالپىعا انىق.
توپباسى قولىن باستاپ، اڭ قۋالاپ،
جەر-جەردى كەزەدى ەكەن تۇگەل شالىپ.
ول ءوزى وزبىر ەكەن جاننان اسقان،
سەكىلدى كولدە ۋىزىن، ءزارىن شاشقان.
بەينەبىر قورقاۋ قاسقىر سياقتانىپ،
جالاقتاپ، جان-جاعىنا اۋزىن اشقان.
دەيدى ەكەن توپباسىنىڭ اتىن احان،
تالايدىڭ ەلىن توناپ، مالىن شاپقان.
سىعانايدى «ءوزىم اسقان مىقتىمىن» دەپ،
1500 سوتباسى بار بۇندا باققان.
جەتى ايەل العان ەكەن بۇلاپ-تالاپ،
ەشكىم تەڭ كەلە الماپتى وعان قاراپ.
ءناسىردىڭ ءبىر قىزى بار وسى توپتا،
«الام» دەپ، ۇعالدىققا جۇرگەن بالاپ.
ول قىزدىڭ اتى – كۇلاش، تۋعان ەرەك،
قيىلعان قاس پەن كوزى، ىقىلاس زەرەك.
بۇرالعان تال-جىبەكتەي ءام نۇر ءجۇزى،
تالاي جىن ۇمىتتەنىپ ءجۇردى ەنتەلەپ.
تۇرلەنگەن توتى قۇستاي كۇلاش بالا،
جاسىنان سوزگە تاق-تاق تۋعان بالا.
ناسىردە ۇل بولماعان، ەكى قىز بار،
بالاعان ۇل ورنىنا ول بيشارا.
ءبىر قارت بار وسى توپتا اسان دەگەن،
كوڭىلدەس، دوس-جار ادام ناسىرمەنەن.
ونان دا مالىك اتتى جالعىز ۇل بار،
ايالاپ، ءۇيىرىلىپ، ماپەلەگەن.
كۇلاشپەن جاسى قۇرداس، ءبىر جىل تۋعان،
جان ەدى جارالعانداي ۇلدان، نۇردان.
بۇلاردىڭ اتا-اناسى قۋانىش قىپ،
اق-الال جۇپتى ەتۋگە كوڭىل بۇرعان.
اقىرىپ وزبىر احان ارىستانداي:
«كونبەسەڭ، تۇسىرەم» دەپ «توبەڭنەن جاي».
ءتۇيىپ ول بەتتىڭ ارىن بەلبەۋىنە،
كۇلاشتى «الام» دەپتى نامىستانباي.
ناسىرمەن جاسى دەڭگەي، بىرگە وسكەن،
جولداس بوپ، ءبىر قازاننىڭ ءدامىن جەسكەن.
ءناسىردى شاقىرىپ الدى، قىسىمدادى،
ول جاۋىز قاراڭ ەتىپ، اردان كەشكەن.
ءناسىر ايتتى: «كۇش قىلما ماعان، – دەدى، –
جان جولداس بولعان ەم عوي ساعان، – دەدى. –
ىرايىڭنان قايت، بۇزبا نيەتىڭدى،
كۇلاش تا، بىلسەڭ، سەنىڭ بالاڭ»، – دەدى.
اشۋعا ءمىندى احان، ءداتى بەرىك،
بولعان سوڭ كۇشى باسىم، وزىندە ەرەك.
ءناسىردى سوزگە كەلمەي بايلاپتىرىپ،
توستىكتەي ونى اسىپ قويدى تەرىپ.
جەكە ءوزى جالعىز بيلەپ تۇرعان ەلىن،
باستاۋعا ءبىر سۇمدىقتى بۋدى بەلىن.
«كۇلاشتى ۇستاپ، بايلاپ اكەل» دەدى،
اتارمان بۇيىردى ءتورت جەندەتىنە.
ناسىرمەن كورشى وتىرعان اسان سوندا،
مالىك تە سىبىس ەستىپ جۇرگەن ولدا.
ءتورت جەندەت ىدىراڭداپ كەلدى جەتىپ،
كۇلاشتى اكەتۋگە وسى جولدا.
جاۋىزدار راقىمسىز، قانعا جەرىك،
ۇستادى قىز كۇلاشتى، قويماي ەلىكتى.
جابىلىپ شىرىلداتىپ بايلاعان سوڭ،
قولىنان قىزدى كۇشپەن الدى جۇلىپ.
«قاقتىڭ با سەندەر قىزعا زورلىق قىلىپ؟» –
دەگەندە ىدىراقپاي وڭكەي سۇمدار،
قامشىمەن جوسىقتادى مالىك تۇرىپ.
ەرەدى كۇشى باسىم مالىك ماقتى،
تالايدى ەگىزگەندە جەرگە تىقتى.
تۇشى ەتكە اشى تاياق تيگەننەن سوڭ،
ۇشەۋىن ءبىر-ءبىر سالىپ ۇرىپ جىقتى.
بىرەۋى ات ۇستاعان كەتتى قاشىپ،
تۇزدىردى مالىك باتىر قايرات اسىپ.
قورىققان تۇرىمتايدان شىمشىقتاي بوپ،
احاننىڭ كەتە جازدادى ءوزىن باسىپ.
«سىزگە جوق قولىمىزدى…» – دەپ اپارعانى،
جاعدايدى احانعا كەلىپ باياندادى:
«كۇلاشتى ۇستاپ، بايلاپ العان كەزدە،
اسانۇلى مالىك كەلىپ تارتىپ الدى».
بار ەدى وسى اۋىلدا اسان داعى،
احاننىڭ ۋىسىندا قاشانداعى.
ءتۇ ءتۇبى باسقا پالە سەزسە داعى،
كورنەۋ كوز الدىنان قاشا المادى.
جازىقسىز اساندى دا الدى بايلاپ،
جىبەردى سەگىز كىسى تاعى سايلاپ.
بۋراداي احان حالىم تۇر شابىنىپ،
«مالىكتى قىزبەن قوسىپ كەل» دەپ ايداپ.
مالىك، ءناسىر، اساندى بولدى جويماق،
مالىك تە ازىرلەندى ءادىس ويلاپ.
«جانىم پيدا، – دەدى ول، – نامىس ءۇشىن»،
شوقپارىن، ازىق-تۇلىك الدى سايلاپ.
سەگىزى جەتىپ كەلدى ىدىراڭداپ،
جەلبىرەپ اناۋلارى شادىراڭداپ.
تاسالانىپ تۇرۋعا مالىك، كۇلاش،
ەكەۋى ەكى جاقسى اتىن تاڭداپ.
اقىرىنداپ الگى سەگىز كەلدى جوسىپ،
قىز كۇلاش ونى كورگەندە قالدى شوشىپ.
اۋىلدان ەندى اتتانىپ شىعا بەرە،
جەندەتتەر قامالادى الدىن توسىپ.
ەر مالىك سەگىزىمەن ارالاستى،
قامادى قالىڭ دۇشپان ەكى جاستى.
بىرىنە-ءبىرىن سوعىپ تۇسىرگەندە،
شىداماي جەندەتتەردىڭ ءبارى ساستى.
ەكى رەت جاۋدى ەڭسەردى قايرات اسىپ،
احانعا ءتىسىن قايراپ كەلدى تاسىپ.
تاپقانشا حالىق حابار تاسالاۋعا،
تاۋ بەتتەپ كۇلاش، مالىك كەتتى قاشىپ.
تۋىسىنان اقتوبەكتىڭ تاستان ءوتىپ،
ىشىنە نۋ ورماننىڭ الدى بەتتەپ.
قۋىپ كەپ تابا الماي احان زالىم،
ءىز-توزىن شىعارا الماي قالدى كەتىپ.
جەر سوعىپ تاپپاعان سوڭ ىزا كەرنەپ،
شاپسا دا ءوز ەلىنە اتى تەرلەپ.
ءناسىردى اسانمەنەن ولتىرۋگە،
جەندەتكە قىلدى بۇيرىق قولىن سەرمەپ.
ءولتىرتتى ءناسىر، اسان باسىن الىپ،
ءتۇڭىلدى لاعىنات ايتىپ وعان حالىق.
ەكەۋىنىڭ ايەلىن ءبىر قىزىمەن،
جەندەتتەر ايداپ كەلدى تاعى بارىپ.
قاتىگەز بولدى جاۋدىڭ قيمىلدارى،
احاننىڭ ارام نيەت، پيعىلدارى.
ءناسىردى اسانمەنەن ولتىرگەن سوڭ،
تاعى دا قالعاندارىن قىرعىندادى.
كۇيزەلدى ەل، كۇڭىرەندى قارعىس ايتىپ،
تۇتقيىل قارسى شىقسىن وعان قايتىپ؟!
شالعايدا ەلدىڭ كوبى ىدىراڭقى،
كورگەندەر كورمەگەنگە باردى ايتىپ.
ەرتەسى ەستىگەن ەل تۇگەل بارىپ،
جەرلەۋگە دايىندالدى ولىكتى الىپ.
«احانمەن ايقاسالىق» دەپ كەڭەستى،
سۇيىكتى جەرلەپ بولىپ كورگە سالىپ.
جاماعات بەيۋاس ادامدى جەرلەي تۇرسىن،
سۇمعا كەگى تاسىپ ورلەي تۇرسىن.
قابانداي كۇركىرەگەن احان سۇمراي،
ازىرشە ەسە-تەڭدىك بەرمەي تۇرسىن.
ورەسكەل وزبىر احان جاتا تۇرسىن،
مەيلىنشە قان قارىزعا باتا تۇرسىن.
مالىكپەنەن قىز كۇلاش نە بولدى ەكەن،
سونى ايتىپ، قاندىرالىق قۇلاق قۇرشىن.
بار ەكەن الاڭقىدا قوس قاراعاي،
باسى وزىق باسقا اعاشتان مۇناراداي.
بۇتاعى بىتىك بىتكەن دوڭگەلەنىپ،
كادىمگى ءۇي سەكىلدى بويى اساي.
كەڭ تۇبەك، جايلاۋ اۋماعى بار،
سىلدىراپ ءمولدىر بۇلاق اققان سۋلار.
جەرىندەي بۇرىن تانىس كورىپ جۇرگەن،
ورنىعىپ، دامىپ الدى كەلىپ بۇلار.
نۋ ورمانى باسىن ءيىپ: «قوس باتىر!» – دەپ،
بىلشىرىن جەمىس اعاش توگىپ، جيدەك.
بۇلبۇل قۇس اسەم انگە مىڭ قۇبىلتىپ،
الۋان گۇل بيگە باسىپ تۇر ىرقىلداپ.
جايناعان اسپان اشىق،
«كەلدىڭ» دەپ «قۇت مەكەنگە ەكى عاشىق».
جايدارى جازدىڭ سالقىن سامال جەلى،
تۇرعانداي قۇشتارلىقپەن شاشىن شاشىپ.
وت جاعىپ تاماقتاندى دەمىن الىپ،
تابيعات سۋرەتىنە قايران قالىپ.
قايتتى دەپ احان جاۋىز اتا-انانى،
كەكتەنىپ وتىردى ولار كەيدە نالىپ.
وسىلاي وتىرعاندا سىلدىر شىعىپ،
سەسكەندى العاشىندا ولار بۇعىپ.
ارباڭداپ ءبىر ءداۋ ادام كەلە جاتىر،
ساقتانىپ، شوقپار الىپ تۇردى بۇعىپ.
بۇعىنعان ول ەكەۋىن ابايلاماي،
كەلەتىن: «جان قايدا، – دەپ، – وزىمە ساي؟
بيلەگەن جاپان ءتۇزدى تاۋ باتىرىنىڭ
اشۋى – تۇمان، ايباتى – نايزاعاي!»
«شەنىمە كەلە الا ما مەنىڭ ادام؟!
توگىزەم كورسەم وعان اقىر زامان.
سۋ باتىر ءىنىم – اتى كول يەسى،
ەشبىر كۇش تەڭ كەلە مە بولساق امان؟!»
كەلدى ول جاقىن تامان ىلگەرىلەپ،
«قۇرالدار ءۇش ادامدىق وزىمدە تەك»، –
دەدى دە التى قۇلاش ايبالتاسىن
تايانىپ، مىقىنىنا تۇردى تىرەپ.
ەر مالىك قايراتتاندى كورىپ ونى،
اشۋ بار كوكىرەگىندە، كەگى تولى.
«تاۋەكەل!» – دەپ شوقپارمەن ۇرعانىندا،
تىزەسىنىڭ كوزىنە جەتتى قولى.
جاپاندا ديۋ-داۋلەر جۇرەدى ەكەن،
مالىك تە ودان حابار بىلەدى ەكەن:
ادامزات بۇرىن كورىپ ۇرسا ونى،
تامسانا ۇرعان نارسە تيەدى ەكەن.
تاۋ باتىر كىدىرمەگەن كۇشىن اياپ،
ورماننان تۇر ولاردى كورە الماي-اق.
سەزەدى ەكەن ديۋلار ادامزاتتان،
جىلانشا جيىرىلاتىن تيسە تاياق.
دەدى ءداۋ: «ادامزاتتىڭ تيسە قولى،
ەگەر ءبىز بۇرىن كورمەي تۇرساق ونى،
ادەت بوپ اتامىزدان قالعان بىزگە…» –
دەپ بارىپ، حالىق سىرىن ايتتى سونى.
سەرەيىپ قۇلاپ ءتۇستى بايتەرەكتەي،
بۇرعاندا باسقا بۇرۋعا قولى جەتپەي:
«مەرت بولدىم قاپىلىستا ابايلاماي،
سۋ باتىر دامىل الماس كوپ ۋاقىت وتپەي.
ءتىرى جۇرسەم، شىراعىم تۇرعان جانىپ،
ولسەم وشەر، ىنىمە ءدال بايقالىپ.
شىراق ءوشىپ بىلگەن سوڭ ولگەنىمدى،
ىزدەيدى ول سۋدى ءسۇزىپ، تاۋدى اقتالىپ…»
جانارى – كوز نۇرىنىڭ جاتىر جانباي،
كەلىپ تۇر اتا-بابام شاقىرعانداي:
«سۇمباۋلى، جان العىشىم جارالىپسىڭ،
شوقپارىڭ اجال وق بوپ اتىلعانداي.
اجالعا جان بولار ما ايتاتىن جال؟!
سوزىمە سەن دە مەنىڭ قۇلاعىڭ سال.
مولشەرى تاعدىر جازعان، ۇمسىنباعان،
ءبىر جانىمدى قيناما، باسىمدى ال!»
دەپ قىلىش، تاستاپ بەردى ايبالتاسىن،
مالىك تە تەز قيمىلداپ كەستى باسىن.
قىلىش، بالتا – ءبارى دە سوعىستاعى،
ولجا الدى نايزا، ساۋىت، شار ايناسىن.
داۋلەردىڭ تامشىباستاۋ جولى بولعان،
بۇل جەرگە كەيدە ايالداپ، كەيدە قونعان.
جارتاسقا ءداۋدىڭ باسىن مالىك ءىلىپ،
اتانىپ «باس ىلىنگەن» دەپ سۇراۋ قىلعان.
ءۇيىرىلدى قاراڭعىلىق كۇن دە باتىپ،
دەمالدى كۇلاش، مالىك ءبىراز جاتىپ.
اتتارى ۇركىپ، ءبىر كەزدە جەر دۇرىلدەپ،
اعاشتى كەلدى ءبىر زات ساتىرلاتىپ.
قىپ-قىزىل ەكى كوزى وتتاي جانعان،
كۇركىرەپ شىعا كەلدى نۋ ورماننان.
قاراسا – جەر سابالاپ ءبىر جولبارىس،
سەسكەنىپ، كىدىرىپ تۇر جانعان وتتان.
توماردى ايقاستىرىپ، قورشاۋ سالىپ،
جىرتقىشقا اباي بولسىن دەپ ويعا الىپ.
قوزدانىپ قۋراپ جاتقان قايىڭ تومار،
الاڭدى جارىق قىلىپ تۇرعان جانىپ.
قولعا الدى ءداۋدىڭ مالىك ايبالتاسىن،
پانالاپ قاراعايدىڭ ءبىر قالقاسىن.
تەسىلىپ وتقا قاراپ ول تۇرعاندا،
كورىنبەي ءبىر جاعىنان شاپتى باسىن.
مىرشىدى بالتا ءتيىپ الگى بارىس،
سەكىرىپ اۋدەم جەرگە ءتۇستى الىس.
شانشىلعان بالتا كەتتى شىقپاي بىرگە،
وزدەرى امان قالدى نيەتى قالىس.
ەرتەسى كورسە قالعان بارىس ءولىپ،
تەرىسىن باتىر مالىك سويدى اكەلىپ.
كۇندىز ۇيىقتاپ، تۇنىندە كۇزەت قىلعان،
ءتورت قوندى وزدەرىنە بولىپ بەرىك.
مالىكتەي وعان باتىر قۇرالدانىپ،
جايىنشا بۇعان شىداپ تۇرار ما انىق؟!
ولتىرسە اتا-اناسىن جاۋىزدىقپەن،
احاننان قاندى كەگىن سۇرار انىق.
قايتۋعا ەندى بۇلار نيەت قىلسىن،
ەلىمەن تىلدەسۋگە بەتىن بۇرسىن.
قالعان جۇرت نە بولدى ەكەن، سونى ايتالىق،
اۋىلعا ەكى باتىر جۇرە تۇرسىن.
ءبولىنىپ ەلدىڭ ءىشى ەكى توپقا،
جاتىپتى ەگەس بولىپ ولار جوقتا.
جازىقسىز ولگەندەردىڭ كەگىن جوقتاپ،
«تۇسۋدەن قايتپايمىز» دەپ جانعان وتقا.
ءبىر توپقا باس بولىپتى قالمەن دەگەن،
تاتۋ-دوس ءناسىر جانە اسانمەنەن.
احانعا قاھارلانىپ قارسى تۇرىپ،
ايتىپتى: «جاۋىزسىڭ، – دەپ، – ادام جەگەن!»
ءبولىنىپ احان توبى كەتكەن قاشىپ،
موينىنا باتپاقتىعىن قورقىنىش باسىپ.
مالىكتى كۇلاشپەنەن ىزدەيمىز دەپ،
كەڭەسكە قالىڭ توبى اقىلداسىپ.
اۋىلعا مالىك، كۇلاش قايتىپ بارىپ،
ايىرىلعان اتا-انادان جەتىمدەرگە،
كورىستى قويداي شۋلاپ بارلىق حالىق.
جالپىعا قالمەن تۇرىپ دەدى بىلاي:
«ىزدەلىك قاشقىنداردى قۇرى تۇرماي.
قاندى كەك جۇرەكتىگى قايسى كەشىپ،
تالقانداپ، احان تويىن تيپىل قىلماي؟!»
ادامدار اتتاندى احاندى ىزدەپ تۇس-تۇس جاقتان،
ءىز جاتىر شۇبىرىندى ىلە جاقتا.
كەتىپتى ءىز جاڭىلىس، زالىم احان،
شىعىسقا قاشقان ءىزى كەتىپتى ورلەپ.
وكشەلەي قۋدى بۇلار اشۋ كەرنەپ،
باسىنا ۇلكەن بۇلاق تۇيىقتاپتى،
كۇنگەيلەپ ابىرالى تاۋىن كەرلەپ.
ىركىلمەي قولىن باستاپ قاستان ءوتىپ،
قاشقىندى قالمەن، مالىك قۋىپ جەتىپ.
احاندى ءتىرى ۇستاپ، بايلاپ الىپ،
شالدى مۇنى اتا-اناعا قۇربان ەتىپ.
احانعا ەرگەن جاننىڭ ءبارى بوس قىرىلدى،
زورلىقپەن ىلەسكەندەر تەككە تۇردى.
جەتكىزبەي جارىم ايعا جان العىشتى،
ەر مالىك كەگىن الىپ، اۋزىن ۇردى.
كۇيزەلگەن، قاشىپ ءجۇرىپ اشىپ-ارىعان،
كوشىرىپ ەلدى قوستى ەلگە اپارىپ.
كەتپەدى تاۋ باتىردىڭ سوزىنە ەرىپ،
مالىك ءجۇر ءبىر ماقساتتى ويىنا الىپ.
«تاۋ باتىر ءىنىم بار» دەپ ايتقان ءوزى،
ەسىنەن قالاي شىقسىن ءىنىنىڭ ءسوزى؟!
«كەز كەلسەم وعان داعى»، – دەپ ويلايدى،
ءبىر جەردە تۇيىقسىزدا كەلسە كەزى.
بۇيتكەنى داۋلەر تاۋدا – جابايىلار،
سۋ باتىر ىزدەپ كەلسە، قالاي قىلار؟!
كورىنبەي بۇرىن ۇرىسسا، جىعىلادى،
ۇيرەنگەن تاۋ باتىردان ساباعى بار.
ايتپادى جان پەندەگە ىشكى سىرىن،
ۇقپاعان داۋلەر ءجونىن ەشكىم بۇرىن.
كەلەدى توسپا تاۋدا بەتكە الىپ،
ايتپادى بارار جەرىن، ءىزدىڭ ءتۇرىن.
ىرىكتەپ ەلۋ ادام نوكەر الدى،
ەشكىمگە سەزدىرمەدى ويدا باردى.
كۇلاشقا ءجونىن ايتىپ، ۇيگە تاستاپ،
ىزدەۋگە سۋ باتىردى دايىندالدى.
«كورسەت» دەپ ساياحاتتاپ، تاۋدى ارالاپ،
قۇپيا مالىكتە بار ۇلكەن تالاپ.
شىعۋعا كولدەنەڭنىڭ جوتاسىنا،
كەلدى قولىن باستاپ، ادەيى قالاپ.
تىك اققان باتىسىنان قاسقابۇلاق،
كۇمىستەي ساعىمدانىپ جاتىر قۇلاپ.
اسپاننان جۇباتىلعان مەكەندەسىپ،
بىرىنەن كەلە جاتىر ءبىرى سۇراپ.
مالىك ايتتى: «مۇناۋ ءبىر كولدەنەڭ تاۋ،
ءبارى بار، نە كەرەمەت ەردى سىناۋ!
ودان اسساڭ، ار جاعى – ءبىر ايدىڭ كول،
سەكىلدى كول تۇمسىعى بۇلاقتى ناۋ».
جول جاتىر جالعىز اياق تاۋدى ورلەپ،
بۇلار دا وسى جولمەن كەلەدى ورلەپ.
ءۇش قىلىشتاي كەلەتىن اياق ءىزىن
نۇسقايدى ءبىر-بىرىنە: «مىنە، كور!» – دەپ.
دەنەسىن تاۋ باتىردىڭ كورگەن مالىك،
ولشەگەن ولتىرگەندە ارشىن سالىپ.
ءوز كوزىمەن كەشىرگەن مالىككە ايان،
كورمەگەن قايدان ءبىلسىن ونىڭ قىلىعىن.
ايقىن بوپ قۇمعا تۇسكەن ءىز جۇكتەلىپ،
ۇيلىعىپ ەلۋ ادام تۇيدەكتەلىپ،
ۇستاسىپ جاعالارىن تاڭىرقاۋمەن،
كەيبىرىنىڭ ءوڭى قاشتى، كۇلبەتتەنىپ.
ولارعا ۇرەيلەنگەن مالىك كۇلىپ،
«وسىنىڭ قايتامىز، – دەپ، – ءجونىن كورىپ».
سيىر تۇستاپ قارۋلارىن، قايرات قىسىپ،
الدىعا ىلگەرىلەپ كەتتى ءجۇرىپ.
تاڭقالىپ ەلۋ ادام دابىرلاسىپ،
تەزدەتتى اتتارىنا قامشى باسىپ.
الدىعا ايعاي سالىپ مالىك وزىپ،
ءبىر ۇلكەن تاس مويناقتان تۇسەدى اسىپ.
كوردى ول سۋ باتىردى ۇيىقتاپ جاتقان،
ويانسا كۇش بەرمەس بۇل، ءتاڭىر اتقان!
قىلىشپەن باسىن كەسىپ الايىن دەپ،
سەسكەنبەي مالىك باتىر تۇسەدى اتتان.
سۋ باتىر ۇيقىسىنان كەتتى شوشىپ،
تيگەندەي نايزا، قىلىش ەتىن وسىپ.
دۇرىلدەپ تاس مويناقتان ەلۋ ادام،
توگىلىپ كەلە جاتىر، ەڭىس جوسىپ.
سۋ باتىر باسىن جەردەن جۇلىپ الدى،
تاۋ جاققا، ءدۇبىر شىققان، كوزىن سالدى.
ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ كەتىپ ەدى،
100 قۇلاش مالىك الىس جەردە قالدى.
شىراعى قالعان ءوشىپ تاۋ باتىردىڭ،
ويلاعان: «نە بولدى ەكەن، ءولتىردى كىم؟!»
تابام دەپ ءبىر تىرەگىن، جاتقان ۇيىقتاپ،
ارالاپ بولدىرعان سوڭ جەردىڭ ءجۇزىن.
جۇگىردى مالىك وعان تۋرا ۇمتىلىپ،
قىلىشىن سەرمەگەندە كەتكەن تۇرىپ.
«بارما!» – دەپ شۋىلدادى ەلۋ ادام:
«ول سەنى جوق قىلادى بىراق ۇرىپ!»
توقتاماي مالىك كەتتى زىر جۇگىرىپ،
دەپ ويلاپ: «قويماسىن ءداۋ مەنى ءبىلىپ».
قولىنا تومپايداي تاس الا سالىپ،
جەرىنەن قارىم جەتەر قالادى ۇرىپ.
ءداۋ كوردى مالىكتى دە قاسىنداعى،
قۇرالى – قورعانى تاۋ باتىردىڭ اسىل عانا.
قارۋىن اعاسىنىڭ تانىعان سوڭ،
ءدىرىلى دەنەسىنىڭ باسىلمادى.
ءداۋ ساسىپ توسپا تاۋعا كەتتى قاشىپ،
بىرەۋى كۇش كورسەتكەندەي جاعالاسىپ.
مەكەنى كولدەنەڭ تاۋ ۇستىندە ەكەن،
ۇڭگىرگە كىرىپ كەتتى، قىراتتان اسىپ.
كەرەمەت ۇڭگىر ەكەن ءىنى سەكىلدى،
كەتكەن سوڭ سوعان كىرىپ، بۇلار ءبىلدى.
جيىلىپ ەلۋ ادام تۇگەل كەلىپ،
ويلانىپ، ءادىس قاراپ ءبىراز ءجۇردى.
ءبىر بولىگى: «كەتەلىك، تەسىپ جاتىر،
شىقسا ءداۋ، قۇرتادى، – دەپ، – ءبىزدى تاقىر».
«ەمەس، – دەپ، – ءداۋ بولعانىمەن قورقىنىشتى»،
ولارعا جىگەر بەردى مالىك باتىر.
ءىن كەتكەن ەڭىس تومەن سۇيىرلەنىپ،
ەر مالىك: «كورەم، – دەدى، – بۇعان ەنىپ».
بەلىنە ارقان بايلاپ، قىلىش الىپ،
ول ارقان جەتكەن جەرگە كوردى كىرىپ.
كەڭەستى نوكەرلەرى تىستا تۇرىپ،
مالىكتى جىبەرمەسكە نيەت قىلىپ:
«ەگەر جەتىپ سوقتىقسا وعان بارىپ،
ءداۋ كەلىپ تاستايدى، – دەپ، – ءبىزدى قىرىپ».
ارقاندى قالىڭ ادام الدى تارتىپ،
ايقايلاپ: «ەندى بەرى كەل! – دەپ، – قايتىپ!
ولەسىڭ، قايران مالىك!» – دەدى شۋلاپ،
جۇرەكتەن جانى اشىپ، سوزدەر ايتىپ.
ولار ايتتى: «پالەگە جولىقپالىق،
قايتەسىڭ پالەنى ىزدەپ، وعان بارىپ؟!
قۇيرىعىن جاتقان جىلان باسقانداي بوپ،
جۇرمەلىك شىن پالەگە سوندا قالىپ».
كەلگەندە قورعاپ قاشىپ قىز كۇلاشتى،
جىرتقىشتار قاماعانىن ەكى جاستى،
ايقاسىپ تاۋ باتىرمەن وسى جولى،
جارتاسقا ەندى ايتادى ىلگەن باستى.
بايانداپ اڭگىمەنىڭ ايتتى ءبارىن،
تاۋ باتىر مەن جولبارىس احۋالىن.
ۇڭگىرىن سۋ باتىردىڭ بەكىتۋگە
تاسىتتى تاۋدىڭ جاقپار ءداۋ تاستارىن.
قۇلاتتى تولىپ جاتقان ۇلكەن تاستى،
سۋ باتىر سالدىردى ەستىپ ءتىپتى ساستى.
تىرمالاپ ۇڭگىر ءتۇبىن، جۇدىرىقتاپ،
قايتپادى، بارعان سايىن ارقا اشتى.
كۇڭىرەنتىپ قۇلاتقان تاس كەتىپ جاتىر،
جايداققا الدەقانداي جەتىپ جاتىر.
«تولعانشا ۇڭگىر اۋزى تاستايمىز» دەپ،
تولاسسىز تاستى تاسىتتى مالىك باتىر.
سۋ باتىر قايتار ەمەس ەسىك جاققا،
قاشقان جاۋ كەلۋ قايدا ىنتىماققا؟!
كوزىنەن قاسقابۇلاقتىڭ قايناپ جاتقان،
جوتاعا جارىپ شىقتى ءبىر ۋاقىتتا.
سۋ باتىر شىعا كەلىپ تاۋدى جارىپ،
ابايلاپ مالىك سەزىپ قالدى بارىپ.
جوعارى بەلبۋاردان كورىنگەندە،
بالتامەن ماڭدايىنا كەلدى سالىپ.
قاشقان جاۋ كەلۋى قايدا ىنتىماققا؟!
اقتاردى بالتا ءتيىپ ميىن بىراق.
تابا الماي قاشقان ءداۋ توقتاۋلىراق،
جىعىلعان توبەسى ءشىرىپ قاراعايداي،
سوزىلىپ، سۇيرەتىلىپ جاتىر سۇلاپ.
اتىلدى كولدە تولقىپ تۇرعان تولىق،
تولقىنى قاتتى قابات تاۋداي بولىپ.
سۋ باتىر شىققان جەردەن وپىرىلىپ،
توسپا تاۋدى كەتىپتى ورىپ.
اتىلعان كوپكە شاشىپ سۋ تاسقىنى،
شوشىدى ەلۋ ادام ونى كورىپ.
نوكەرىن باستاپ مالىك شىقتى جولعا،
بەتكە الىپ بوعاس تاۋى – كوكشوقىنى.
سۋ ورىپ توسپا تاۋدى ءتۇپ-ورنىمەن،
سارقىلدى شالقار كولدە قالماي ءنارىن.
«كۇنەس» دەپ بۇل القاپقا ات قويىلىپ،
تەك-تەنتەك مولدىرەگەن اقتى وزەن.
بۇل كولدە جاساۋشى ەدى ءبىر ءداۋ بالىق،
شارىقتاپ، ەركىن ءجۇزىپ، سايران سالىپ.
باسقاسى تاسقىن سۋمەن كەتكەن ەكەن،
قالىپتى قيىققۇمعا قايراندالىپ.
سول كيىت (كيت) ارالتوبە – قايراڭداعان،
دەپ حالىق اڭىز قىلىپ كەتكەن سونان.
قاناتتى قۇيرىعىندا بولەك توبە،
دەيدى ەكەن دەنەسىنەن بولەك قىلعان.
كوشىرىپ التىن كودە، قۇممەن جاۋىپ،
ايىققان بۇل القاپتا قالماي قاۋىپ.
شۇرايلى، ءشوبى شۇيگىن جەرگە اينالىپ،
قازاق كەپ مەكەندەپتى ونى تاۋىپ.
بىتىرگەن قانات بەرىپ ولەڭگە ەكپىن،
بايانداپ ءبىر اڭىزدى ايتىپ ءوتتىم.
كەتپەسىن قۇرعاق سوزبەن جىرعا اينالىپ،
جاراسىن كەرەگىنە قالىڭ كوپتىڭ.
جىرلاعان: داۋلەتقان قورالاسۇلى (1913 جىلى كۇنەس اۋدانىنىڭ كەڭسۋ اۋىلىندا تۋعان، 1984 جىلى سول جەردە قايتىس بولعان. ساۋاتتى حالىق اقىنى).
جازىپ بەرگەن: باعداۋلەت داۋلەتقانۇلى (1955 جىلى تۋعان. كۇنەس اۋدانى، كەڭسۋ، قاراسۋ مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى).
دەرەككوز : «كۇنەس اۋدانىنىڭ قيسا-داستاندارى». 1991 v











