ايماق جانعاليەۆتىڭ تۋعانىنا 113 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ 2 سەكتسيالىق جۇمىسىندا «ارحەولوگيالىق، كيەلى سانالاتىن پەتروگليفتەر، قورعاندار جانە قاسيەتتى جەرلەردىڭ گەوگرافياسى» تاقىرىبى زەردەلەندى.
شەلەك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۋانالى الماسبەك مۋزەيدىڭ قالىپتاسۋ تاريحى، قوردا ساقتالعان جادىگەرلەر جانە عىلىمي-اعارتۋشىلىق جۇمىستارى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا مۋزەي قورىندا 2500-گە جۋىق جادىگەر بار. ولاردىڭ اراسىندا ارحەولوگيالىق بۇيىمدار، قىش ىدىستار، كونە ەڭبەك قۇرالدارى، تۇرمىستىق زاتتار، زەرگەرلىك بۇيىمدار، تاريحي قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر بار. بايانداماشى ءۇشىن مۇنداي جادىگەرلەردىڭ تەك ساقتالۋى ەمەس، ولاردىڭ تاريحىن زەرتتەپ، عىلىمي تۇرعىدان سيپاتتاۋ دا قاجەت. مۋزەيدىڭ جۇمىسى ارقىلى شەلەك ءوڭىرىنىڭ تاريحىن عانا ەمەس، ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى كونە قونىستاردىڭ دامۋىن دا اڭعارۋعا بولادى. ەسىك، تۇرگەن، لاۆار جانە شەلەك اۋماقتارىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق ورىندار بۇل جەرلەردە ەرتە كەزەڭنەن باستاپ ساۋدا، قولونەر جانە ەگىنشىلىك دامىعانىن كورسەتەدى.
جاركەنت جەرىنىڭ ىلەبالىق قالاشىعىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جايىندا باياندالدى. قازبا كەزىندە قىش ىدىستار، زەرگەرلىك بۇيىمدار، ءتۇرلى تەڭگەلەر جانە قۇرىلىس نىساندارى تابىلعان. بۇل ىلەبالىقتىڭ ءبىر كەزەڭدە ساۋدا مەن قولونەر دامىعان ماڭىزدى ورتالىق بولعانىن ايقىندايدى.
«جاۋىنگەرلىك داڭق» مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قالي يبرايىمجانوۆ جاركەنت جەرىندەگى جارتاس سۋرەتتەرى، كونە جازۋ مەن ەجەلگى قالا ورىنىنا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدى تانىستىردى. بۇندا ساق داۋىرىنەن باستاپ ءار كەزەڭگە تيەسىلى تاريحي ورىندار بار. سونداي-اق بۇرحان، قويتاس، ۇسەك جانە ىرعايلى سايداعى پەتروگليفتەردەن ارقار، بۇعى، تاۋتەكە، جىلقى جانە ادام بەينەلەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇنداي سۋرەتتەر سول داۋىردەگى ادامداردىڭ قورشاعان ورتاعا كوزقاراسى مەن دۇنيەتانىمىنان حابار بەرەدى. كونە جازۋلارعا قاتىستى زەرتتەۋدىڭ دە ماڭىزى جوعارى. اسىرەسە ۇسەك وزەنى ماڭىنداعى كونە تۇركى جازۋى مەن ىرعايلى سايداعى تاڭبالار ءالى دە تولىق زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ەكىاشا اۋىلى ماڭىنداعى «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشى مەن قاراشوقى قونىسىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەرگە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر تابيعي نىساننىڭ دا ادامزات تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە ەكەنىن اڭعارتادى. دالالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بۇل ورىنداردىڭ ەجەلگى ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىندا ەرەكشە مانگە يە بولعانىن كورسەتەدى. ماسەلەن، «اۋليەتاس» قاسيەتتى ورنى تابيعي نىسان بولۋمەن قاتار، اسپان دەنەلەرىن باقىلاۋعا بايلانىستى ورىن رەتىندە پايدالانىلعان بولۋى مۇمكىن. ال قاراشوقىداعى جارتاستاردان ادامداردىڭ، باقسىنىڭ جانە عۇرىپتىق ارەكەتتەرگە قاتىستى بەينەلەردىڭ تابىلۋى سول كەزەڭدەگى ءدىني تۇسىنىك تۋرالى وي تۇيۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قاسيەتتى ورىنداردى ساقتاۋ ارقىلى سول كەزەڭدەگى حالىقتىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسىن دا زەرتتەۋگە بولادى. مۇنداي تاريحي ورىنداردى قورعاۋمەن قاتار، ولاردى تانىمدىق تۋريزم باعىتىندا پايدالانۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. الايدا تۋريستىك باعىتتى دامىتۋ كەزىندە تاريحي نىساننىڭ تابيعي قالپىن ساقتاۋ جانە ولارعا زيان كەلتىرمەۋ باستى نازاردا بولۋى كەرەك.
كونفەرەنتسيادا ۇسىنىلعان باياندامالاردىڭ تاقىرىپتارى ءارتۇرلى بولعانىمەن، بارلىعىنىڭ تۇيىسەتىن تۇسى تۋعان جەردىڭ مۇراسىن ساقتاۋ. شەلەك مۋزەيىندەگى جادىگەرلەر، جاركەنتتەگى كونە قالالار مەن جارتاس سۋرەتتەرى، جوڭعار الاتاۋىنداعى قاسيەتتى ورىندار جەتىسۋدىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىنە كورىنىس بەرەدى. وسى قاتاردا سيۆەرس الماسىنىڭ دا ورنى ەرەكشە. ويتكەنى ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى عانا ەمەس، جەتىسۋ جەرىنىڭ تابيعي ورتاسىمەن قالىپتاسقان بايلانىسى دا ماڭىزدى.
بۇگىندە مۇنداي زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ، تابيعي جانە تاريحي نىسانداردى جۇيەلى تۇردە زەردەلەۋ قاجەت. سەبەبى تۋعان جەردىڭ ءاربىر جادىگەرى مەن تابيعي بايلىعى كەلەشەك ۇرپاققا قالاتىن مۇرا. ونى ساقتاۋ تەك مامانداردىڭ ەمەس، قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر دە وسىنى اڭعارتتى. جەتىسۋدىڭ تابيعي بايلىعىن تاريحي-مادەني مۇرامەن بايلانىستىرا زەرتتەۋ ءوڭىردىڭ وتكەنىن تەرەڭىرەك تانۋعا جانە ونىڭ قۇندىلىقتارىن كەلەشەككە جەتكىزۋگە جول اشادى.
ايسۇلۋ باۋىرجانقىزى
“Q-Andas” اقپارات اگەنتىگىنىڭ ءتىلشىسى











