Туған жердің тарихын тану – өткенді білу ғана емес, сол өлкенің рухани болмысын, мәдениетін, өнерін және елге еңбек сіңірген тұлғаларын бағалай білу. Өлкетанудың тағылымдық әрі тәрбиелік мәні де осында. Осы тұрғыдан алғанда, 2014 жылы Алматыдағы «Таймас» баспа үйінен жарық көрген «Жерұйық мекен» кітап-альбомы – Жетісудың мәдени-рухани өмірінің тұтас бір кезеңін хатқа түсірген құнды еңбек.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
Кітап жарық көрген кезде бүгінгі Алматы және Жетісу облыстары біртұтас Алматы облысының құрамында болатын. Сондықтан еңбекте сол кездегі үлкен өңірдің мәдени кеңістігі тұтас қамтылды. Кейін бұрынғы Алматы облысы екіге бөлініп, Алматы және Жетісу облыстары жеке әкімшілік аумақ ретінде қалыптасты. Алайда әкімшілік шекара өзгергенімен, ғасырлар бойы қалыптасқан ортақ тарих, мәдени сабақтастық пен рухани тұтастық бөлінген жоқ. Өйткені рухани кеңістікті картадағы шекарамен бөліп тастау мүмкін емес.
Сондықтан бүгін «Жерұйық мекенге» бір ғана бұрынғы Алматы облысының мәдени өмірін таныстырған кітап ретінде қарау жеткіліксіз. Ол – қазіргі Алматы және Жетісу облыстарына ортақ тарихи-мәдени мұра, тұтас Жетісу өлкесінің белгілі бір кезеңдегі рухани келбетін сақтап қалған шежірелік еңбек.
Кітаптың құндылығы оның қамтыған ауқымынан анық байқалады. Мұнда Жетісу өлкесінен шыққан айтыс және жазба ақындар, қаламгерлер, журналистер, қылқалам шеберлері, артистер мен өнер адамдары туралы мәліметтер жинақталып, олардың есімдері фотосуреттерімен бірге берілген. Бір өңірдің мәдени тарихын сол ортадан шыққан тұлғаларсыз толық тану мүмкін емес. Ақынның жыры, қаламгердің еңбегі, журналистің жазбасы, суретшінің туындысы, актердің сахнадағы өнері – бәрі де өз дәуірінің рухани тынысын танытады.
Осы тұрғыдан кітаптағы тұлғалар тізімі жай анықтамалық мәлімет емес. Ол – белгілі бір кезеңде Жетісудың рухани өміріне үлес қосқан адамдардың есімін кейінгі ұрпаққа жеткізетін тұлғатанулық қор. Уақыт өте келе кейбір есімдердің ел жадынан көмескіленуі мүмкін. Ал кітапта сақталған аты-жөні, өмір жолына қатысты дерегі мен фотосуреті сол адамның тарихта қалуына қызмет етеді.
«Жерұйық мекеннің» мазмұны жеке тұлғалармен ғана шектелмейді. Еңбекте сол кездегі Алматы облысындағы 20 музейдің тарихы, бір облыстық театр мен «Халықтық» атағы бар бес театрдың шығармашылық жолы, көркемсурет галереясы, тарихи-мәдени мұраны қорғау орталығы, облыстық филармония, сондай-ақ халықтық ән-би ұжымдары туралы мол мағлұмат қамтылған. Олардың әр жылдары қол жеткізген жетістіктері, өнер мен мәдениетті дамытуға қосқан үлесі фотосуреттермен, архивтік құжаттармен және тарихи деректермен толықтырылған.
Мұның өзі кітаптың деректік салмағын арттыра түседі. Музей – халық жадының қоймасы болса, театр – рухани өмірдің айнасы. Филармония кәсіби өнердің өрісін танытса, көркемсурет галереясы бейнелеу өнерінің тарихын сақтайды. Тарихи-мәдени мұраны қорғау орталығы өткен мен бүгінді жалғастыруға қызмет етеді. Ал халықтық ән-би ұжымдары ұлттық өнердің сабақтастығын сақтап, ел арасындағы таланттардың танылуына жол ашады. Осындай мекемелер мен ұжымдардың тарихын бір кітапқа жинақтау – тұтас бір өңірдің мәдени жадын сақтау деген сөз.
Кітап-альбом форматының ерекшелігі де осында. Кейде бір фотосурет ұзақ мәтіннен де көп мәлімет береді. Ескі ғимараттың көрінісі, өнер ұжымының бір сәті, сахнадағы қойылым, белгілі тұлғаның бейнесі немесе архивтік құжаттағы бірнеше жол уақыт өте келе аса бағалы тарихи дерекке айналады. «Жерұйық мекенде» мәтін, фотосурет және архивтік материалдардың қатар берілуі оқырманға мәліметті оқумен ғана шектелмей, сол кезеңнің тынысын сезінуге мүмкіндік береді.
Бұл кітаптың уақыт өткен сайын құндылығы арта беретіні де сондықтан. 2014 жылы сол күннің қалыпты көрінісі ретінде енгізілген көптеген дерек бүгінде тарихи сипат ала бастады. Мекемелер жаңарады, адамдар ауысады, шығармашылық ұжымдардың құрамы өзгереді, кейбір ғимараттардың келбеті де өзгеруі мүмкін. Бірақ кітап бетінде сақталған фотосурет пен құжат өткен кезеңнің үнсіз куәсі болып қала береді.Кітап уақытты тоқтатпайды, бірақ уақыттың ізін сақтайды.
«Жерұйық мекеннің» тағылымдық маңызы да осыдан көрінеді. Туған өлкесінен қандай ақындар мен қаламгерлер, журналистер мен суретшілер, артистер мен өнер қайраткерлері шыққанын білген жас ұрпақ сол адамдардың еңбегінен өнеге алады. Өз жеріндегі музейдің, театрдың немесе мәдениет ошағының қандай жолдан өткенін таныған адам мәдени мұраның өздігінен қалыптаспайтынын, оның артында көптеген адамның табанды еңбегі тұрғанын түсінеді.
Патриотизм тек ұранмен қалыптаспайды. Ол туған жердің тарихын білуден, оның адамдарын құрметтеуден, мәдени мұрасын бағалаудан басталады. Осы себепті мұндай кітаптар танымдық дерек көзі ғана емес, жас ұрпақтың туған жерге деген сүйіспеншілігін қалыптастыратын тәрбиелік құрал ретінде де маңызды. «Жерұйық мекен» өнертану, мәдениеттану, журналистика, тарих және өлкетану бағытындағы студенттер мен зерттеушілер үшін де қажет еңбек. Өйткені өңірлік деңгейдегі шашыраңқы мәліметтердің бір кітаптың аясына жинақталуы зерттеу жұмысын жүргізуге үлкен мүмкіндік береді.
Кітап атауының өзінде де терең астар бар. Қазақ дүниетанымындағы Жерұйық – құтты қоныс, берекелі мекен ұғымын білдіреді. Ал Жетісу – табиғаты ғана емес, ғасырлар бойы қалыптасқан тарихы, мәдениеті, өнері және тұлғаларымен де осындай рухани кеңістік. Сондықтан «Жерұйық мекен» атауы кітаптың негізгі мазмұнымен табиғи үндеседі.
Еңбектің тағы бір ерекше қыры – оның Жетісуды сырт жұртқа танытуға қызмет етуі. Кітап жарық көрген кезеңде өңірге келген қырықтан астам елдің қонақтарына сыйға тартылған. Сөйтіп, «Жерұйық мекен» тек ел ішіндегі оқырманға арналған кітап болып қалмай, Жетісудың мәдениеті мен өнерін шетелдік меймандарға таныстыратын рухани тартуға айналды.
Кейде бір кітап тұтас өлкенің атынан сөйлейді. Шетелдік қонақ үшін бұл басылым әдемі безендірілген альбом ғана емес, Жетісудың мәдени әлеміне ашылған терезе болды. Оның беттеріндегі ақындар мен қаламгерлер, театрлар мен музейлер, өнер ұжымдары, тарихи құжаттар мен фотосуреттер қазақ жерінің бір өңірінің рухани болмысын таныстырды.
Сапар аяқталады, ресми кездесу есте көмескіленуі мүмкін. Ал сыйға берілген кітап ұзақ жылдар сақталады. Оны бір адам ғана емес, кейін тағы бір оқырман парақтауы мүмкін. Сол арқылы Жетісу туралы мәлімет әлемнің әр түкпіріне тарайды. Осы мағынада қырықтан астам елге жол тартқан әрбір «Жерұйық мекенді» Жетісудың үнсіз мәдени елшісі деуге болады.
Бүгінде Алматы облысы мен Жетісу облысы екі бөлек әкімшілік аумақ. Бірақ «Жерұйық мекендегі» ақындар мен қаламгерлер, журналистер мен суретшілер, артистер, музейлер мен театрлар, филармония мен халықтық ұжымдар бір ғана әкімшілік құрылымның емес, тұтас Жетісу руханиятының ортақ мұрасы болып қала береді. Ортақ тарих пен мәдениет осы екі өңірді бұрынғысынша жалғап тұр.
Сондықтан «Жерұйық мекенді» тек 2014 жылы жарық көрген кітап-альбом деп бағалау аздық етеді. Ол – бір дәуірдің мәдени келбетін сақтаған дерек, Жетісудан шыққан өнер және қалам қайраткерлерінің есімдерін жинақтаған тұлғатанулық мұра, мәдениет мекемелері мен шығармашылық ұжымдардың тарихын архивтік құжаттармен хаттаған шежіре. Сонымен бірге ол бүгінгі Алматы мен Жетісу облыстарына ортақ рухани жадтың бір бөлшегі әрі Жетісуды қырықтан астам елдің өкілдеріне таныстырған мәдени тарту.
Өлкетану еңбегінің шынайы бағасы – оның кейінгі ұрпаққа қажет болуында. Егер жас зерттеуші осы кітаптан керекті дерегін тапса, студент туған өлкесінің мәдени тарихын таныса, жас ұрпақ өз жерінен шыққан тұлғалардың еңбегінен өнеге алса, онда еңбектің мақсаты орындалғаны.
«Жерұйық мекеннің» басты құндылығы да осында. Әкімшілік шекара өзгергенімен, тарихтың тамыры, өнердің сабақтастығы мен халықтың рухани тұтастығы өзгермейді. Ал сол тұтастықты тұлғаларымен, мәдениет ошақтарымен, фотосуреттерімен және архивтік деректерімен бірге кітап бетінде сақтап қалу – «Жерұйық мекеннің» уақыт өткен сайын арта түсетін ең үлкен құндылығы.
Бұл мақаланың «Қажет кітап» жобасы аясында ұсынылып отырғанының да өзіндік мәні бар. Жобаның мақсаты – өлкетанушы-журналист Қажет Андастың әр жылдары жарық көрген еңбектерін қайта таныстырып, олардың мазмұнын, тарихи-деректік, танымдық және тәрбиелік құндылығын бүгінгі оқырманға жеткізу. Әр кітап белгілі бір кезеңнің дерегін, ел мен жер тарихын, халық жадын сақтайтын рухани мұра ретінде қарастырылады. «Жерұйық мекен» де осы қатардағы Жетісудың мәдениеті мен өнерінің тұтас бір дәуірін хаттаған маңызды еңбек.
УДК 908 БК 26.89
© Андас Қ., 2014
© «Таймас» баспа үйі, 2014
© Айымбет Н., безендіру, 2014
ISBN 978-601-264-127-1
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1171108
Қажет Андас, өлкетанушы-журналист.
Бейнефильді түсірген
Айсұлу Бауыржанқызы, Жансая Жарқынбекқызы,
«Q-Andas» ақпарат агентігінің тілшілері.











