Кітап оқу – адамның білім көкжиегін кеңейтумен ғана шектелмейтін, ұлттың тарихи санасын қалыптастыратын маңызды рухани құбылыс. Әсіресе халықтың өткені, мемлекеттілік дәстүрі мен елдік мұраты туралы еңбектер жас ұрпақтың ұлттық болмысын тануына ықпал етеді. Осы тұрғыдан қарағанда, журналист, өлкетанушы Қажет Андастың «Ұлы дала шежіресі» атты таңдамалы зерттеулер жинағы – «Кітап оқитын ұлт» жобасының мазмұны мен мақсатына сай келетін тарихи-танымдық туынды.
Қазақ тарихын зерттеудің негізгі арнасы – архив құжаттары мен ғылыми еңбектер. Алайда халқымыздың басынан өткен оқиғалардың, батырлық дәстүрі мен елдік мұратының барлығы бірдей жазба деректерде толық сақтала бермеген. Ұлт тарихының елеулі бөлігі халық жадындағы аңыздарда, шежірелерде, ауыз әдебиеті үлгілерінде және жергілікті тарихи әңгімелерде өмір сүріп келеді. Ал шетелдік зерттеушілердің ғылыми пайымдары құнды болғанымен, олар қазақ қоғамының ішкі дүниесін, ұлттық түсінігі мен рухани ерекшелігін әрдайым толық қамти алмауы мүмкін.
Қажет Андастың кітабы осы дереккөздердің арасын сабақтастыруымен ерекшеленеді. Автор архивтік мәліметтерді, ғылыми тұжырымдарды, ел аузындағы аңыз-әңгімелер мен шежірелік деректерді журналистік тәсілмен ұштастырады. Соның арқасында күрделі тарихи мәселелер ғылыми ортаға ғана емес, қарапайым оқырманға да түсінікті тілмен жеткізілген.
Ұлы дала тарихына кең көзқарас
Посмотреть эту публикацию в Instagram
«Ұлы дала шежіресі» 2016 жылы Алматы облысының сол кездегі әкімі Амандық Баталовтың қолдауымен «Әдебиет әлемі» баспасынан жарық көрді. Көлемі 160 бет болатын жинаққа Қазақ хандығының тарихы, мемлекеттіліктің қалыптасуы, ел басқару дәстүрі, тарихи тұлғалар, руникалық жазбалар, фольклорлық мұралар мен халық шежіресіне қатысты зерттеулер енгізілген.
Жинақ «Өткені өнегелі ел» атты мақаладан басталады. Бұл атаудың өзі еңбектің негізгі идеясын аңғартады: өткен тарихты баяндап қана қоймай, одан бүгінгі қоғамға қажетті тағылым табу. Автор үшін тарих – артта қалған оқиғалардың тізбегі емес, қазіргі ұлттық сананы қалыптастыратын рухани негіз.
Кітаптағы «Шыңғыс хан туралы шындық», «Қазақ мемлекеттігі құрылуының алғышарты», «Қазақтың билік жылнамасы», «Көшпенділер қала салған ба?» сияқты мақалаларда тарих ғылымындағы күрделі және пікірталас тудыратын мәселелер қарастырылады. Автор қалыптасқан тұжырымдарды қайталап қана қоймай, әртүрлі деректерді салыстырып, оқырманды тарихи құбылыстарға жаңаша көзқараспен қарауға шақырады.
Мәселен, көшпенділер өркениеті туралы сөз болғанда, оларды тек мал шаруашылығымен айналысқан, тұрақты қоныстары болмаған халық ретінде сипаттайтын біржақты пікірлер кездеседі. Жинақтағы зерттеулер мұндай түсініктерге сын көзбен қарап, Ұлы далада қалалық мәдениет пен сауда, қолөнер және рухани орталықтардың қатар дамығанын зерделеуге бағыт береді.
Тарихты тұлғалар арқылы таныту
Кітаптың тағы бір ерекшелігі – ел тарихын тарихи тұлғалардың өмірі және қызметімен байланыстыра баяндауы. Жинақта Қазақ хандығы тұсында ел басқарған хан-сұлтандар, қол бастаған батырлар, халықты бірлікке шақырған би-шешендер туралы деректер мен бейнелер берілген.
«Халқымыздың ұлы ойшылдары», «Қызай ана кімнің қызы?», «Тұран жұртының ұлы тұлғасы», «Екі атаның баласы» атты мақалаларда белгілі қайраткерлердің өмір жолы ғана емес, олардың халық жадындағы орны да қарастырылады. Бұл тәсіл тарихты жалаң даталар мен оқиғалар жиынтығы ретінде емес, нақты адамдардың тағдыры, шешімі және елге сіңірген еңбегі арқылы түсінуге мүмкіндік береді.
Тарихты тұлғалар арқылы таныстырудың тәрбиелік маңызы зор. Өйткені жас оқырман тарихи қайраткерлердің ел қорғаудағы батылдығын, әділдік пен бірлік жолындағы қызметін танып, олардан өнеге алады. Осы жағынан алғанда, «Ұлы дала шежіресі» тарихи ақпарат беретін еңбек қана емес, ұлттық тәрбиеге қызмет ететін кітап болып саналады.
Жазба мұра мен табиғи құндылықтар
Жинақтың мазмұны саяси тарихпен немесе белгілі тұлғалардың өмірімен шектелмейді. «Табиғаты таңғажайып туынды» мақаласында және руникалық жазба ескерткіштерге арналған зерттеулерде халқымыздың табиғи, рухани және жазба мұрасы сөз болады.
Руникалық ескерткіштер – түркі халықтарының ертеден қалыптасқан жазу мәдениетінің айғағы. Мұндай мұраларды таныстыру арқылы автор қазақ даласының тарихы тек соңғы бірнеше ғасырмен шектелмейтінін көрсетеді. Қазақ мемлекеттілігі мен мәдениетінің бастауларын ежелгі түркі өркениетімен сабақтастыра қарастыру кітаптың тарихи ауқымын кеңейте түседі.
Автор жинақтың жазылу мақсатын былай түсіндіреді: «Біз қазақ мәдениетінің тарихы тек бір-екі жүз жылдық емес, сонау арғы дәуірден бастау алатынын естен шығармауымыз керек». Оның пайымдауынша, өңір тарихына қатысты көне деректерді Қазақ хандығы дәуірімен, сол кезеңдегі тұлғалардың өмірімен және бүгінгі уақытпен байланыстыра зерттеу қажет. Бұл – ұлттық тарихтың бөлінбейтін, тұтас бейнесін қалыптастыруға бағытталған ұстаным.
Қоғамдық пікір туғызған еңбек
Кітап жарық көргеннен кейін тарихшылардың, зерттеушілердің, шежірешілер мен жалпы оқырманның назарына ілікті. Еңбекті қолдап, тарихи-танымдық маңызын жоғары бағалаған пікірлермен қатар, кейбір мәселелерге сын көзбен қарағандар да болды. Мұндай пікір алмасу кітаптың қоғамдық ойға қозғау салғанын көрсетеді.
Ғылыми және танымдық еңбектің құндылығы оның барлық оқырманды бір пікірге келтіруімен ғана өлшенбейді. Маңыздысы – кітаптың жаңа сұрақтар туғызып, деректерді салыстыруға, тарихқа сын тұрғысынан қарауға ынталандыруы. «Ұлы дала шежіресі» оқырманды дайын тұжырымды қабылдаушы ретінде емес, тарихи мәселелер туралы ойланатын тұлға ретінде қалыптастыруға ұмтылады.
Кітаптың тұсаукесері 2016 жылы Алакөл аудандық кітапханасында өтті. Жиында аудан әкімінің орынбасары Алмас Әбдинов еңбектің тарихи-танымдық маңызына тоқталды. Ақындар Тезекбай Сәдіев пен Жеңіс Жұмағожин кітаптың тұсауын кесіп, автордың күрделі тақырыптарды батыл көтеріп, нақты деректерді пайдаланғанын атап өтті.
Облыстық «Жетісу» газетінің тілшісі Құралбек Сәбитов бас редактор Әміре Әрін бастаған әріптестерінің құттықтауын жеткізді. Ақын Ерлан Жүніс, сазгер Жангелді Немеребаев және әнші Жандос Смағұлов автордың шығармашылығына сәттілік тіледі. Зейнеткер ұстаз Ұлдан Ерғалиқызы ақ батасын берді. Кітап жөнінде мерзімді баспасөз беттерінде де мақалалар жарияланып, автордың тарихи деректерді жинақтап, ел шежіресін көпшілікке түсінікті тілмен жеткізгені айтылды.
«Кітап оқитын ұлт» жобасы үшін маңызы
«Кітап оқитын ұлт» жобасының басты мақсаты – қоғамда тұрақты оқу мәдениетін қалыптастыру, сапалы әдебиеттерді насихаттау және кітап арқылы саналы ұрпақ тәрбиелеу. Осы талап тұрғысынан бағалағанда, «Ұлы дала шежіресінің» бірнеше маңызды қыры бар.
Біріншіден, кітап оқырманның ұлттық тарихқа деген қызығушылығын арттырады. Екіншіден, архив деректері, ғылыми пікірлер және халық жадындағы мәліметтер қатар ұсынылып, әртүрлі дереккөзбен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырады. Үшіншіден, журналистік баяндау тәсілі күрделі тарихи мәселелерді жас оқырманға жеңіл әрі әсерлі жеткізеді. Төртіншіден, кітап ұлттық бірегейлік, мемлекеттілік, тарихи жады және елдік сана мәселелерін өзара сабақтастырады.
Бұл еңбекті мектептер мен жоғары оқу орындарындағы кітап оқу клубтарында, кітапханалардағы тарихи-танымдық кездесулерде талқылауға болады. Әр мақаланы жеке тақырып ретінде алып, оқушыларға автор пайдаланған деректерді басқа ғылыми еңбектермен салыстыру тапсырмасын беру де тиімді. Мұндай жұмыс кітапты жай оқып шығумен шектелмей, ақпаратты саралау, сұрақ қою және дәлелді пікір білдіру дағдыларын дамытады.
Тарихын таныған ұлттың болашағы берік
«Ұлы дала шежіресі» – Ұлы дала тарихының барлық мәселесіне түпкілікті жауап беруді көздейтін академиялық еңбек емес. Оның басты құндылығы – кең көлемдегі тарихи тақырыптарды жинақтап, көпшілікке түсінікті түрде ұсынуында, оқырманды ізденуге және өткенге жаңаша қарауға шақыруында.
Қажет Андастың зерттеулерінде архивтік құжат, ғылыми тұжырым, халық шежіресі және журналистік баяндау бір арнада тоғысады. Осы ерекшелік кітапты зерттеушілерге ғана емес, өз тарихын тереңірек танығысы келетін жалпы оқырманға да жақындатады.
Кітап оқитын қоғам – өз тарихын білетін, ақпаратты салыстырып, саналы қорытынды жасайтын қоғам. Сондықтан «Ұлы дала шежіресі» секілді еңбектерді қайта таныстыру, кітапханаларда кеңінен насихаттау және жас ұрпақпен бірге талқылау – өткенді құрметтеудің ғана емес, ұлттық сананы нығайтудың да бір жолы. Тарихын таныған ұлттың жады берік, ал тарихи жады берік елдің болашаққа бастар бағыты айқын болады.
ӘОЖ 94 (574)
КБЖ 63.3 (5Қаз)
A 57
Кітап Алматы облысы әкімі А. Баталовтың қолдауымен жарық көрді.
АНДАС Қ.
ҰЛЫ ДАЛА ШЕЖІРЕСІ: тарихи зерттеулер Алматы: «Әдебиет Әлемі» баспасы, 2016 – 160 бет
ISBN 978-601-7414-64-1
Кітапта Қазақ хандығы, руникалық жазба, фольклор, ел тарихы, танымдық мақалалар берілген.
Жас зерттеушілерге арналған құнды еңбек.
ISBN 978-601-7414-64-1
© «Әдебиет Әлемі», 2016
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
Мақала авторы:
Айсұлу Бауыржанқызы,
Бейнефильді түсірген Әмина Саяхатқызы.
«Q-Andas» ақпарат агентігінің тілшілері.











