Qyzai ana – halqymyz qadir tútqan analardyń biri. Azan shaqyryp qoiǵan aty Kúnbike. Ákesi Úly júz Báidibek bi Qarashaúly, al sheshesi –Túrkistandaǵy Bab-arab meshitiniń imamy bolǵan Maqtym aǵzamnyń qyzy Domalaq ana. Sondyqtan onyń boiyndaǵy tektilik ata-anasynan daryǵan. Aqylgóiligi, sáuegeiligi dúiim júrtty tańǵaldyrǵan. 17 jasynda Jandáulet bidiń balasy SHaǵyr batyrmen úilenip, Itemgen, Meńis, Begimbet, jderbis atty tórt balanyń anasy atanady. Keiin olardyń úrpaqtary anasynyń atymen Qyzai atalyp ketedi. Qyzailar «Aqtaban shúbyryndy, alqakól súlama» jyldary bir mezgil Syr boiyn mekendep, keiin Abylai hannyń ámirimen shyǵysqa qonys audarady. Qazir Qytaidyń Ile óńirine qonystanǵan qyzailar 700 myńnan asady.
Qyzai anamyz qyryqtyń qyrqasyna ilingende tórt úly – Itemgen, Meńis, Begimbet, Derbisti shaqyryp alyp, «… eki birdei báiterektiń (kúieui SHaǵyr men Toqtarqojany aitady) art-artynan qúlap, sońynda tórteuiń qaldyń. Jaratqannyń múnysyna da shúkirlik! «Tegi bir – teppeidi, túbi bir – ketpeidi» – degen ataly sóz bar. Tórteuińniń tegiń de, túbiń de bir. Tórteuiń túgel bolsańdar, júdyryqsha júmylsańdar, ónip-ósip kókteisińder. Bir-bir báiterek bolyp jetilesińder. Áne sol kezde tóbedegi keletin, ainaladaǵy úiiriletin bolady!» – deidi. Ardaqty anamyz sózin odan ary jalǵap, «Senderdiń búzylmas birlikterińniń nysan-belgisi bolsyn dep, aq qoidyń nyq túbitinen ózderińe arnap, tórt saily aq qalpaq tiktim. Ol – tórt perzentim bar degenim. Sol tórt saidy tóbeden túilistirdim. Ol – tórteuiń túgel bolyp, bastaryń bir tóbede qosylyp túratyn bolsyn degenim. Tóbesine jeti tal marjandy shashaq qadadym. Ol – kóz timesin, has jaularyń qaimyqsyn degenim. Qalpaqty keńitip-taryltyp kiyuge bolatyn etip, ainaldyra eki qatar ilmekti jip tarttym. Ol – qashanda bir-birińe keń, tolǵamdy bolyńdar degenim. Erneuin qara barqytpen tystadym. Ol – ainalań qara ormandai qalyń el bolsyn degenim! Al, qalpaqty aq tústi etip, áppaq kiizden jasadym. Ol – meniń Báidibek babamnyń ata qonysy – aq basty Alataudyń bauyrynda móldir búlaǵynyń suyn iship, kók shalǵynyna aunap ónip-ósińder, aq qardai kirshiksiz kún keshińder degenim…» – depti.
Qyzai qalpaqtyń ózindik jasalu ereksheligi bar. Búl qalpaq aq tústi budan qoidyń moiyn bólegindegi kúzem júnin qylshyqtap, túbitin bólip alyp, tazartyp juyp, keptirip, tútip, shypta shyidyń ústine qalypty qalyńdyqta dóńgelektep túbitti tartyp bolǵan soń, shyidy tartylǵan júnmen orap bilektep shyǵaryp, kiiz bolyp shyqqannan keiin, bir ádik oqtaumen bilektep baryp, aq bor tasty úntaqtap sháship, deńgelek ailandyryp alaqan qirimen pysyryp qazan tektes boldy degende ( kirisip kiiiz bolǵyzu) kirlep shǵaryp, (qainaq su qúimalap kirin ketru) kepken soń, kiiizdi syrap, ortasyn mólsherlep tórt qyiyqtap pishiledi. Mysaly, 57 nomyrly qalpaqty mysalǵa alsaq, qyiyqtyń jalpy biiiktigi 29sm, ár qyiyqtyń tóbetái qaiyrma keńdigi 11sm, qyiyq kólbeu úzyndyǵy 30sm, ár qyiyqtyń etek keńdigi 21sm, túrme qaiyrylar keńdigi 19sm, túrme qaiyrmasy biiktigi 8sm, túrme oqa búl keńdigi 16sm bolyp, osy ólshem boiynsha tóbe qiyq jáne jan qiyq qyry joǵary qarai jáne tómen qarai qynap qyiylyp pishiledi. Eskerte keterligi, ár nómerli qalpaqtyń ólshemi de ár túrli bolady. Ony sheberle óz qalauy boiynsha ózgertip qoldana beredi. Qalpaqtyń tórt qyry ústine ilmelep bastyra órnek nobaiyn shyǵarady. Qalpaqtyń jaqtauy qaratústy matamen kómkeriledi. Búl úshin matany kólbeu (búldyń eni yaki úzynna emes) qiyqtap kesip, piship qúrastyrǵan soń kómkeriledi. Qalpaqqa aq tústi bor tasyn jaǵady. búl qalpaqqa su, kún ótkizbeu jáne aqtyq dárejesin saqtau úshin qoldanylady. Qyzai qalpaqtyń oń-sol eki jaqtaǵy túrmesinen aiyryq keltirip, matamen tigiletin kesteli aiyr qalpaqtyń úlgisin sińdire jasalǵan. Sondai-aq, bastyrma, oyuly órnek salyp jasalatyndyqtan kórinisi ádemi keledi.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas aqparat











