قىزاي انا – حالقىمىز قادىر تۇتقان انالاردىڭ بىرى. ازان شاقىرىپ قويعان اتى كۈنبيكە. ەكەسى ۇلى جۈز بەيدىبەك بي قاراشاۇلى, ال شەشەسى –تۈركىستانداعى باب-اراب مەشىتىنىڭ يمامى بولعان ماقتىم اعزامنىڭ قىزى دومالاق انا. سوندىقتان ونىڭ بويىنداعى تەكتىلىك اتا-اناسىنان دارىعان. اقىلگۆيلىگى, سەۋەگەيلىگى دۈيىم جۇرتتى تاڭعالدىرعان. 17 جاسىندا جاندەۋلەت بيدىڭ بالاسى شاعىر باتىرمەن ۈيلەنىپ, يتەمگەن, مەڭىس, بەگىمبەت, جدەربىس اتتى تۆرت بالانىڭ اناسى اتانادى. كەيىن ولاردىڭ ۇرپاقتارى اناسىنىڭ اتىمەن قىزاي اتالىپ كەتەدى. قىزايلار «اقتابان شۇبىرىندى, القاكۆل سۇلاما» جىلدارى بىر مەزگىل سىر بويىن مەكەندەپ, كەيىن ابىلاي حاننىڭ ەمىرىمەن شىعىسقا قونىس اۋدارادى. قازىر قىتايدىڭ ىلە ۆڭىرىنە قونىستانعان قىزايلار 700 مىڭنان اسادى.
قىزاي انامىز قىرىقتىڭ قىرقاسىنا ىلىنگەندە تۆرت ۇلى – يتەمگەن, مەڭىس, بەگىمبەت, دەربىستى شاقىرىپ الىپ, «… ەكى بىردەي بەيتەرەكتىڭ (كۈيەۋى شاعىر مەن توقتارقوجانى ايتادى) ارت-ارتىنان قۇلاپ, سوڭىندا تۆرتەۋىڭ قالدىڭ. جاراتقاننىڭ مۇنىسىنا دا شۈكىرلىك! «تەگى بىر – تەپپەيدى, تۈبى بىر – كەتپەيدى» – دەگەن اتالى سۆز بار. تۆرتەۋىڭنىڭ تەگىڭ دە, تۈبىڭ دە بىر. تۆرتەۋىڭ تۈگەل بولساڭدار, جۇدىرىقشا جۇمىلساڭدار, ۆنىپ-ۆسىپ كۆكتەيسىڭدەر. بىر-بىر بەيتەرەك بولىپ جەتىلەسىڭدەر. ەنە سول كەزدە تۆبەدەگى كەلەتىن, اينالاداعى ۈيىرىلەتىن بولادى!» – دەيدى. ارداقتى انامىز سۆزىن ودان ارى جالعاپ, «سەندەردىڭ بۇزىلماس بىرلىكتەرىڭنىڭ نىسان-بەلگىسى بولسىن دەپ, اق قويدىڭ نىق تۈبىتىنەن ۆزدەرىڭە ارناپ, تۆرت سايلى اق قالپاق تىكتىم. ول – تۆرت پەرزەنتىم بار دەگەنىم. سول تۆرت سايدى تۆبەدەن تۈيلىستىردىم. ول – تۆرتەۋىڭ تۈگەل بولىپ, باستارىڭ بىر تۆبەدە قوسىلىپ تۇراتىن بولسىن دەگەنىم. تۆبەسىنە جەتى تال مارجاندى شاشاق قادادىم. ول – كۆز تيمەسىن, حاس جاۋلارىڭ قايمىقسىن دەگەنىم. قالپاقتى كەڭىتىپ-تارىلتىپ كييۇگە بولاتىن ەتىپ, اينالدىرا ەكى قاتار ىلمەكتى جىپ تارتتىم. ول – قاشاندا بىر-بىرىڭە كەڭ, تولعامدى بولىڭدار دەگەنىم. ەرنەۋىن قارا بارقىتپەن تىستادىم. ول – اينالاڭ قارا ورمانداي قالىڭ ەل بولسىن دەگەنىم! ال, قالپاقتى اق تۈستى ەتىپ, ەپپاق كيىزدەن جاسادىم. ول – مەنىڭ بەيدىبەك بابامنىڭ اتا قونىسى – اق باستى الاتاۋدىڭ باۋىرىندا مۆلدىر بۇلاعىنىڭ سۋىن ىشىپ, كۆك شالعىنىنا اۋناپ ۆنىپ-ۆسىڭدەر, اق قارداي كىرشىكسىز كۈن كەشىڭدەر دەگەنىم…» – دەپتى.
قىزاي قالپاقتىڭ ۆزىندىك جاسالۋ ەرەكشەلىگى بار. بۇل قالپاق اق تۈستى بۋدان قويدىڭ مويىن بۆلەگىندەگى كۈزەم جۈنىن قىلشىقتاپ, تۈبىتىن بۆلىپ الىپ, تازارتىپ جۋىپ, كەپتىرىپ, تۈتىپ, شىپتا شىيدىڭ ۈستىنە قالىپتى قالىڭدىقتا دۆڭگەلەكتەپ تۈبىتتى تارتىپ بولعان سوڭ, شىيدى تارتىلعان جۈنمەن وراپ بىلەكتەپ شىعارىپ, كيىز بولىپ شىققاننان كەيىن, بىر ەدىك وقتاۋمەن بىلەكتەپ بارىپ, اق بور تاستى ۇنتاقتاپ شەشىپ, دەڭگەلەك ايلاندىرىپ الاقان قىرىمەن پىسىرىپ قازان تەكتەس بولدى دەگەندە ( كىرىسىپ كىيىز بولعىزۋ) كىرلەپ شعارىپ, (قايناق سۋ قۇيمالاپ كىرىن كەترۋ) كەپكەن سوڭ, كىيىزدى سىراپ, ورتاسىن مۆلشەرلەپ تۆرت قىيىقتاپ پىشىلەدى. مىسالى, 57 نومىرلى قالپاقتى مىسالعا الساق, قىيىقتىڭ جالپى بىيىكتىگى 29سم, ەر قىيىقتىڭ تۆبەتەي قايىرما كەڭدىگى 11سم, قىيىق كۆلبەۋ ۇزىندىعى 30سم, ەر قىيىقتىڭ ەتەك كەڭدىگى 21سم, تۈرمە قايىرىلار كەڭدىگى 19سم, تۈرمە قايىرماسى بىيكتىگى 8سم, تۈرمە وقا بۇل كەڭدىگى 16سم بولىپ, وسى ۆلشەم بويىنشا تۆبە قيىق جەنە جان قيىق قىرى جوعارى قاراي جەنە تۆمەن قاراي قىناپ قىيىلىپ پىشىلەدى. ەسكەرتە كەتەرلىگى, ەر نۆمەرلى قالپاقتىڭ ۆلشەمى دە ەر تۈرلى بولادى. ونى شەبەرلە ۆز قالاۋى بويىنشا ۆزگەرتىپ قولدانا بەرەدى. قالپاقتىڭ تۆرت قىرى ۈستىنە ىلمەلەپ باستىرا ۆرنەك نوبايىن شىعارادى. قالپاقتىڭ جاقتاۋى قاراتۇستى ماتامەن كۆمكەرىلەدى. بۇل ۈشىن ماتانى كۆلبەۋ (بۇلدىڭ ەنى ياكي ۇزىننا ەمەس) قيىقتاپ كەسىپ, پىشىپ قۇراستىرعان سوڭ كۆمكەرىلەدى. قالپاققا اق تۈستى بور تاسىن جاعادى. بۇل قالپاققا سۋ, كۈن ۆتكىزبەۋ جەنە اقتىق دەرەجەسىن ساقتاۋ ۈشىن قولدانىلادى. قىزاي قالپاقتىڭ وڭ-سول ەكى جاقتاعى تۈرمەسىنەن ايىرىق كەلتىرىپ, ماتامەن تىگىلەتىن كەستەلى ايىر قالپاقتىڭ ۈلگىسىن سىڭدىرە جاسالعان. سونداي-اق, باستىرما, ويۇلى ۆرنەك سالىپ جاسالاتىندىقتان كۆرىنىسى ەدەمى كەلەدى.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











