Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Qytai arhivterındegı qazaqqa qatysty derekter

Мен басқа шет елдердің мұрағаттарында қандай дүниенің бар екендігінен хабарсызбын. Бірақ, өзім туған, өскен, оқыған, архивтерін білмесем де тау-даласын тынымсыз аралаған, Нығымет Мыңжани, Су Би Хай, Тұрғын Алмас сияқты зерттеушілердің лекциясын тыңдап, тәлімін алған Қытай жерінде ұшан-теңіз дүниенің жатқанын әбден білемін.

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Қытай архивтеріндегі қазаққа қатысты деректер

Jasyratyny joq, táuelsizdik alǵaly beri  Qytaidaǵy qazaq tarihyna  qatysty múraǵattardy jinastyru, ony elge oraltu jaily tiyanaqty júmystar istelip jatyr. Úkimettiń kómegi, ǵalymdardyń eńbeginiń arqasynda tarihymyzǵa qatysty biraz dúnie túgendeldi. Biraq, ol arqyly biz Qytai múraǵattaryndaǵy tegimizge qatysty dúnieni túgelimen túptep aldyq dep aita almaimyn. Jazba tarihynyń úzaqtyǵymen jáne saqtalǵan qyruar tarihi arhivterdiń moldyǵymen erekshelenetin Qytai elinde Saqtardan, Ǵúndardan, Úisinderden qalǵan múralar, qazaq últyna qatysty derekter óte mol.

Ras, Qytaidaǵy biraz dúnie Keńes odaǵy nemese odan da búryn orys nemese europa tarihshylary men jihankezderi tarapynan osy jaqqa jetti. Birde Qytai múraǵattary turaly qytaidaǵy qazaq tarhshylary audarǵan núsqamen, orys jáne Europa ǵalymdarynyń audarmasy arqyly qazaqshalanǵan núsqany salysytyryp kórip edim. Ekeuinen  eki túrli úǵym qabyldaisyń. Ony qytaisha núsqasymen salystyryp kóretin bolsaq,  taǵyda paryqtylyq men múndalap túrǵanyn baiqalady.  Ókinishke orai, ondaǵy el-jer atauy, handyqtar men patshalardyń esimderi, tipti qazaqty qúraǵan ru-taipalardyń atauyna deiin orys tiline beiimdelip jazylǵan. Bylaisha aitqanda, bizge jetken derektiń ózi dereksiz úǵymǵa qarai jeteleidi. SHyn mánine keletin bolsaq, ejelgi  Qytai arhivterindegi qúndy múralardy orys túgil, osy kúngi qytaidyń jas tarihshylary da oqi almaidy. Óitkeni, Qytai múraǵatyndaǵy ejelden saqtalǵan múraǵattar  kóne qytai jazuymen jazylǵan. Ony sauatty oqyp, salystyrmaly túrde búgingi tilde túsiretin audarmashylary tym az.

TSin dinastiyasy kezindegi arhivterdiń kóbi aldymen mánjur tilinde jazylyp, keiin Qytai tiline audarylǵan. Qytaidaǵy arhivterdi aqtaruda tek Qytai tilin bilu azdyq etedi. Kerisinshe Qytai tilin, kóne Qytai jazuyn jetik biluimen qatar, mánjur tilin biletin maman auadai qajet. Jańa qytai jazuymen audarylǵan arhivterdi Qytai óz múdesine beiimdep audaryp jiberedi. Sondyqtan túp núsqany qarau kerek», – degen oiyna tolyq kelisemin.

Óte oryndy, ońtaily aitylǵan pikir. Osy tújyrymǵa men de tómendegi oiymdy qosa keteiin. Ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń sońynda Qytai astanasy Beijińdegi Últtar universitetinde oqyǵan qazaqtyń alǵashqy lek  jas ziyalylary Qytai múraǵatyndaǵy kóne qytai jazuymen jazylǵan sol  dúnielerdiń birazyn qazaqshalady. Biz sony oqyp óstik. Túp-túra sol audarma júmysyna atsalysqan birneshe azamat qazir Qazaqstanda júr. Eger biz shynymen Qytai múraǵattaryndaǵy ózimizge kerekti dúnieni túp núsqasy boiynsha alamyz desek, sol adamdardy qatarǵa tartuymyz kerek qoi. Olar qazir alpystan asyp barady. Búgin, erteń ketip qaluy da múmkin. Taǵy bir jaǵynan, biz Qytaidaǵy qazaq tarihyna qatysty dúnielerdi  SHiannyń, Beijińniń múaraǵattardan izdemei-aq qoyalyq, Qytaidaǵy qazaq tarihshylary men audarmashylary qaldyrǵan asyl múralardy áli kúnge deiin óz keregimizge jaratudyń jolyna naraz audarǵan joqpyz. Óitkeni, Qytaidaǵy qadastar sońǵy elu jylda tóteshe jazudy qoldanyp, úlan-ǵaiyr dúnie jaratty. Solardyń ózin qaǵyp-silkitin bolsaq, bizge beimálim, biraq ótken tarihymyzda málim bolǵan talai kenishke jolyǵarymyz anyq.

Qytaidaǵy Ile qazaq avtonomiyaly oblysyna qarasty Ile, Altai, Tarbaǵatai aimaqtaryndaǵy múraǵattardyń ózinde shaǵatai, úiǵyr, qazaq tilderinde jazylǵan arǵysyn bilmeimin, Abylaihan dáuirinen tartyp, búginge deiingi talai dúnieni aqtaryp aluǵa bolar edi. Qoldau bolyp, sol arhivterden jintiktep izdesek, bárin tizip aitpai-aq qoyaiyn, tym qúryǵanda Abylaihan men TSin imeriyasy arasyndaǵy sauda kelisimderi, deplomatiyalyq qarym-qatynastar, qazaqtyń ejelgi qonysyna qaita oraluy,  Qytai-Orys shekarasynyń bekitilui men Alash partiyasyna qatysty biz bilmeitin dúnieler, Qytai qazaqtarynyń últ-azattyq kóterilisterine qatysty derekter jaryq etip shyǵa kelui ábden múmkin. Sonymen qatar,, Qytaidaǵy qazaq balasynyń izi qalǵan tarihi jerler, qorymdar, tórtkúlder, symtastar, ejelgi úńgirler, tasqa qashalǵan jazular, suretter, pramidalardy tarihi, arheologiyalyq túrǵyda zerttep, arhivtestiru kerek. Naǵashym ańshy kisi edi. Sol kisige erip, tau-dalany kezip júrip, óz kózimmen kórgen sol qúndylyqtardy sausaqpen sanap bere alamyn. Meniń kórgenim tym az bóligi ǵana. Al el kórgen dúnieler qanshama? Ol  bizdiń tarihymyzdyń bastauy, bolashaǵymyzdyń arnasy emes pe?

Qytaidaǵy qazaq múralary jaily taǵy bir aita keteiin degenim, qazirgi qytaida memlekettik qyzmetke qabyldau úshin qytai tili men 24 tarihtan synaq alady. Sol 24 tarihta bizdiń ata-babalarymyzdyń erlik kúresteri jazylǵan. Tipti, sonyń birnesheuin bizdiń qazaqtar jazǵan.

Osy oiymdy naqtylau úshin sol 24 tarihtyń ne ekenin, ony kimderdiń jazǵanyn aita ketsem aiyp bolmaityn shyǵar.

Olar mynalar:

Aty bólimi avtory
Tarihnama 130  Sy Ma SHiyan
Hannama 120 Ban Gu
Sońǵy hannama 130 Suń Fan Hu
Úsh patshalyq shejiresi 65 SHin SHu
Jinnama 130 Fań SHuan Liyań
Suńnama 100 SHyn Io
Ońtústiń jinnama 59 SHiyau Zy SHiyań
Liyańnama 56 YAu Sy Liyań
SHinnama 36 YAu Sy Liyań
Uinama 130 Ui SHou
Soltústik SHinama 50 Lm Bái YAu
SHunama 50 Liyań Hud Fyn
Súinama 85 Ui Ui
Ońtústik patshalyq tarihy 80 Li YAn SHu
Soltústik patshalyq tarihy 100 Li YAn SHu
Kóne tańnama 200 Lyu SHiu
Jańa tańnama 250 Lu YAń Iyu
Kóne bes patshalyq tarihy 150 SHuo Ju Jiń
Jańa bes patshalyq tarihy 74 Au YAń SHyu
Suń patshalyǵynyń tarihy 496 To to
Liyau patshalyǵynyń tarihy 116 To to
Jin patshalyǵynyń tarihy 135 Toto
YUuan patshalyǵynyń tarihy 210 Lyan
Miń patshalyǵynyń tarihy 332 Jań Tiń Ui
TSin patshalyǵynyń tarihy
Jańa qytai tarihy

Osy 24 tarihtyń ishindegi Suń, Liyau, Jin patshalyqtarynyń tarihyn jazǵan Toto Mazartaiúly Bayan nemeresi qazaqtyń merkit ruynan shyqqan tarihshy. 1314-1355 jyldary ómir súrip, YUuan patshalyǵynyń Uzuń (Bórjigin Haisan), Ryn Zuń (Bórjigin Ribadida) patshalardyń túsynda qyzmet etken sayasi qairatker. Al osy úsh kitaptyń bas sarapshysy Temirtas qazaqtyń qańly ruynan shyqqan oqymysty. Su Bi Hai myrza aitqandai: «Merkit ruynan osynshama mańyzdy, áigili tarihi jáne mádeni túlǵanyń shyǵuy Fuan patshalyǵy dáuirindegi qazaq mádenieti tarihyndaǵy jarqyn shúǵyla bolyp qala beredi». Búdan asyryp aita almaspyz.

Demek, bizdiń babalarymyz qytaidyń álemge áigili 24 tarihyn jazuǵa atsalysqan eken óz dalamyz ben halqymyzdyń shúǵylaly tarihyn shynaiy jazu bizdiń de qolymyzdan keledi.

P.S: Biz óz saitymyzda osy eńbekterdegi  qazaq tarihyna qatysty derekterdi jalǵasty jariyalap otyratyn bolamyz.

Qajet ANDAS

Q-Andas aqparat agenttigi.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 17
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz