انگليالىق ساۋداگەردىڭ ءولتىرىلۋى
18 عاسىردىڭ سوڭى مەن 19 عاسىردىڭ باسىندا انگليا ءۇندىستاندى جاۋلاپ الدى، ال رەسەي قازاقستاندى وزىنە قاراتتى. وسىدان سوڭ بۇل ەكى يمپەرياليستىك مەملەكەت رەتىن تاۋىپ، شىڭجاڭ وڭىرىنە شەڭگەل سالۋدى ويلاستىردى. ولار استىرتىن جولدارمەن “عىلىمي زەرتتەۋشىلەر”، “ساياحاتشىلار”، “ساۋداگەرلەر” دەگەن اتپەن شىڭجاڭعا ارتى-ارتىنان جىبەرىپ، تىڭشىلىق قيمىلدار جۇرگىزدى. ول كەزدە تسين ۇكىمەتى سىرتقا قاراتا توماعا-تۇيىق ساياسات قولداندى، ياعني مەملەكەت قاقپاسىن تارس بەكىتىپ، شەتەلدىكتەردىڭ جوڭگوعا كەلىپ ەمىن-ەركىن ارەكەت جاساۋىنا جول بەرمەدى. ءوزى دە باسقا ەلدەرگە ارالاسپادى، شاپقىنشىلىق قيمىل جاسامادى. سوندىقتان انگليا مەن رەسەيدىڭ شىڭجاڭداعى ارەكەتى ۇنەمى توسقاۋىلعا ۇشىراپ وتىردى.
1840 جىلى اپيىن سوعىسىنان كەيىن تسين ۇكىمەتى شەتەلدەن قورقىپ قالدى، ولاردىڭ بيلىك باسىنداعى “شەتەلدەن ۇرەيلەنۋ” ناۋقاسىنا شالدىقتى. سونىمەن، شەتەلدىكتەر شىڭجاڭدا بىرتە-بىرتە اشىق ارەكەت جاساي باستادى.
وسىلاردىڭ ءبىرى دالگلەيش دەگەن انگليا ساۋداگەرى ەدى. ول 1883 جىلى قىرۋار شەتەل تاۋارلارىن ارتىپ، ءبىر ساۋدا كەرۋەنىمەن جاركەندكە كەلەدى دە، ساۋدادان پايداعا بەلشەسىنەن باتادى. ءسويتىپ، وسى قالادا قونىستانىپ قالادى. ول ۇزاق ۋاقىت سول جەردە ساۋدا ىستەگەندىكتەن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قارىم-قاتىناس ورناتادى. مۇنىڭ ۇستىنە ۇيعىر ءتىلى مەن حانزۋ ءتىلىن ۇيرەنىپ الادى. وسىلايشا دالگلەيش سول جەردەگى مانساپتىلار مەن حالىقتىڭ جاعدايىن، قوعامدىق اۋقىمدى، قالاعانىنشا ءبىلىپ وتىرادى، سونداي-اق يەمدەنگەن احۋالدارىن ءۇندىستاندا تۇراتىن انگليا مانساپتىلارىنا مالىمدەپ تۇردى. انگليا ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن دالگلەيشتىڭ ساۋداسى وركەندەي بەردى. 1885 جىلى ول جاركەنتتەگى ساۋدا دۇكەنىن جاۋىپ تاستاپ، ءوزىن-ءوزى الاسىرىق سياقتى ولشەۋ اسپاپتارىن كوتەرىپ، شىڭجاڭنىڭ ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالالارىندا “جاڭا ساۋدامەن” شۇعىلدانا باستايدى. بۇل ساۋداگەر انگليانىڭ بومبەيدە تۇراتىن حالىق ىستەرى جونىندەگى مانساپتىسى كورەيدىڭ “زاكاز بۇيىمىن” قابىلداپ، وعان تيان-شاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىن تەكسەرتىپ شىقپاق بولدى. ول بىرنەشە كومەكشىسىن ەرتىپ، بۇل وڭىردەگى قالالار مەن اۋىل-قىشلاقتاردى، تاۋلار مەن وزەندەردى، ءشول دالالار مەن جاسىل القاپتاردى ەكى جىلدان استام ۋاقىت بويى كەزىپ، قىرۋار ماتەريال جينادى جانە شىڭجاڭنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن سىزىپ، انگليا ۇكىمەتىنە تاپسىردى. مۇنىسى ءۇشىن جوعارى جاقتان ۇلكەن ماداققا يە بولدى.
1888 جىل دالگلەيشتىڭ ەڭ ءبىر شالقىعان جىلى بولدى. ول قىرۋار پايدا تاپتى، جاركەندتەگى باس ساۋدا دۇكەنىنىڭ قورى مولايىپ، ساۋداسى ورگە دومالاپ تۇردى. ءۇندىستان مەن كاشميردەگى بولىمشە ساۋدا دۇكەندەرىن دە وسى جىلى اشتى. ەرتە كوكتەمنىڭ ءۇشىنشى ايى بولاتىن، ول كاشميردىڭ لەح قالاسىنداعى بولىمشە دۇكەنىنەن ون اتقا تەڭ اربا جۇك ارتىپ، ەكى قارت دۇكەنشى مەن ۋاقىتشا جالدانعان بىرنەشە نوكەردى ەرتىپ جاركەندكە قايتتى.
بۇل ءبىر ازاپتى دا قاتەرلى ساپار ەدى. حان پەندەسى جوق بىرنەشە ءجۇز شاقىرىمدىق شولدەن ءوتىپ، جىل بويى باسىنان قار كەتپەيتىن اسقار تاۋلاردان اسۋى قاجەت بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قاراقشىلاردىڭ جول توسىپ تالاۋىنان، جىرتقىش ادامداردىڭ تۇتقيىل شابۋىلىنان ساقتانۋعا تۋرا كەلەتىن. دالگلەيش مۇنداي قاتەردەن قورىقپايتىن. قورىققاندى قويىپ، نەعۇرلىم قاتەرلى ساپارعا شىققان سايىن قالتاعا تۇسەتىن پايدا دا سوعۇرلىم مول بولادى دەپ ويلايتىن. ساۋدا دەگەننىڭ ساپارى قانشالىقتى قيىن بولسا، پايداسى دا سوعۇرلىم ەسەلەپ ارتىپ وتىراتىن ءىس قوي.
ءبىر كۇنى دالگلەيشتىڭ كەرۋەنى اق قار، كوك مۇز قۇرسانعان قاراقۇردىم تاۋىنىڭ اۋزىنا ىلىكتى. جول بويى ولاردىڭ قاتارىنا مەككەگە قاجىلىققا بارىپ قايتقان مۇسىلمان ءدىندارلارى مەن ساۋداگەرلەر قوسىلدى. ولار دامىلسىز قۇلشىلىق جاساپ وتىردى. انگليالىق ساۋداگەر جول-جونەكەي ولارعا قوسىلىپ، سەرىك بولعان بۇل ادامدارعا مەيماندوستىق پيعىل تانىتىپ وتىردى. ولارمەن ءار نارسەنى اڭگىمە قىلىپ، جوڭگو ۇكىمەتى جونىندە قانداي پىكىردە ەكەنىن، انگليا جونىندە نە بىلەتىندەرىن سۇراستىرىپ، اڭگىمە اراسىنان وزىنە كەرەكتى ماتەريالدار الماق بولدى.
جولاۋشى سەرىكتەرىنەن ءسوز تارتىپ كەلە جاتقان ول، ساۋدادا زيان شەگىپ، قىپ-قىزىل شىعىنعا باتقان ەكى ادامنىڭ ونىڭ ون كولىككە ارتقان تاۋداي-تاۋ جۇگىن كوزدەرىنىڭ سۋى قۇرىعانشا باقىلاپ كەلە جاتقانىن قايدان ءبىلسىن. بۇل ەكەۋىنىڭ ءبىرى — قوقاندىق (بۇگىنگى كەڭەس وداعىنىڭ فەرعانا ولكەسى، كەزىندە ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولعان) پاتان دەيتىن ادام ەدى، ال ەكىنشىسى — قاشقارلىق داتمۇحاممەد بولاتىن. ولاردىڭ دالگلەيشپەن جول سەرىك بولعانىنا بىرنەشە كۇن وتكەنىمەن، جول بويى ەكەۋىنىڭ دە قاباقتارى اشىلماي تۇنەرىپ وتىردى. ءتىپتى، جولاۋشى سەرىكتەرى شەتەلدەن كورگەن قىزىقتارىن اڭگىمەلەپ، كوپشىلىكتى قىران-كۇلكىگە بولەگەن كەزدە دە، ەكەۋى بەينە تاس مۇسىندەي سەلت ەتپەدى. اقشالارىن ساۋدادا ۇتقىزعان ەكەۋى بەينە جانىن جوعالتقانداي كۇيزەلىپ كەلە جاتتى. ساۋداگەرلەر قاۋىمىندا تارالعان: “اقشا — ساۋداگەر ءومىرىنىڭ جان تامىرى” دەگەننىڭ ناق ءوزى ەمەس پە؟!
ۋاقىتشا باس قوسقان وسى ءبىر توپ قاراقۇردىم تاۋىنىڭ شىعار اۋىزىنان وتكەندە كۇن تال ءتۇس بولعان-دى. ولار ءالى دە نەشە ون شاقىرىم جول باسا الاتىن ەدى. بىراق دالگلەيش ات-كولىكتىڭ جانە ادامداردىڭ شارشاپ-شالدىققانىن، ونىڭ ۇستىنە ەندىگى جولدىڭ جاقسى ءارى ەڭكىش، قاۋىپسىز ەكەنىن كورىپ، قاسىنداعىلارعا:
– بۇگىن ەرتەرەك دەمالىپ، ەرتەڭ ءبىر-اق جۇرەيىك، – دەدى.
جولاۋشى سەرىكتەرى جول بويى وسى ءبىر انگليالىق ساۋداگەردىڭ ورنالاستىرۋىنا باعىنىپ كەلە جاتقان. ەندى مىنە، ونىڭ ءامىرىن ەستىسە-اق كوپشىلىك ات ۇستىنەن ءتۇسىپ، قارلى دالاعا شاتىرلارىن تىگە باستادى. انە-مىنە دەگەنشە شاتىرلاردان اسپانعا بۇتاقتاپ كوتەرىلگەن تۇتىندەي، وسىناۋ مەڭىرەۋ سايدى تىرشىلىك تىنىسىنا بولەپ جىبەردى.
تۇسكى اسىن ىشكەن دالگلەيش ءوزىنىڭ شاتىرىنان شىعىپ، توڭىرەككە كوز سالىپ تۇردى. ول ۇشى-قيىرى جوق مىناۋ اپپاق دالاعا تىگىلگەن ون ءشوپ ءپىشىندى شاتىردى كورىپ، كوڭىلى جادىراپ سالا بەردى. ونىڭ شاتىرىنان شىققانىن كورگەن جولاۋشى سەرىكتەرى وڭ قولدارىن كەۋدەسىنە اپارىپ، وعان ءيىلىپ سالەم بەردى. ول دا انالار سياقتى ۇيعىر ۇلتىنىڭ وسى ءبىر سالتى بويىنشا جاۋاپ قايتاردى. قاجىلاپ قايتىپ كەلە جاتقان ەكى اقساقالدىڭ الدىندا ءتىپتى دە يبالىلىق كورسەتتى. بىراق اقكوڭىل جولاۋشى سەرىكتەرىنىڭ ەشقايسىسى دا انگليا ساۋداگەرى سالەم بەرگەن كەزدە ونىڭ شۇڭىرەك كوزىندەگى قاراشىعىنان قاراستى، ەمەۋىرىنىندەگى تالكەك كۇلكىنى بايقاعان جوق.
دالگلەيش ءوزىن جەڭىسكەر سانايتىن، سوندىقتان جۇرت قادىر-قۇرمەتىنە بولەنۋگە حاقىلىمىن دەپ قارايتىن. بىراق ول اۋدەم جەردە بەينە قاققان قازىقتاي قىلشيىپ تۇرعان ءبىر ادامدى كوردى دە، اشۋلى بەينەمەن ونىڭ الدىنا باردى. الگى ادام سوندا دا قوزعالماي، سويلەمەدى. كىم بۇل؟ سويتسە، الگى ساۋدا ىستەپ بار قارجىسىنان ايىرىلىپ، جىنىن الدىرعان باقسىداي بولعان داتمۇحاممەد ەكەن.
– وي، جارقىنىم-اۋ! اشىلساڭشى ءبىراز، تارىنىڭ ارنا تولسا، سۇلىنىڭ دا تارتىلاتىن كەزى بولار. ساۋدا-ساتتىق تا سونداي، بىردە پايدا تاباسىڭ، بىردە زيان شەگەسىڭ، – دەدى دالگلەيش داتمۇحاممەدتى كەڭپەيىلدىكپەن يىققا قاعىپ، ءجون كورسەتە سويلەدى.
داتمۇحاممەدتە ءۇن جوق. دالگلەيش ءسوزىن تاعى ساباقتادى:
– اقشاعا تىم قۇمارتا بەرمەسەڭ ەتتى، جارقىنىم. اقشا دەگەن نارسە تىرىڭدە ۇنەمى جانىڭدا جۇرە بەرمەيدى. ال ولگەندە كورگە بىرگە الىپ كىرە المايسىڭ. ەڭ ماڭىزدىسى – دەنساۋلىقتى ساقتاي ءبىلۋ! ساۋداڭ كۇسەت بولماي، ءجۇز دەسەڭ، كەيىن جاركەندكە بارىپ مەنى تاپ. ءبىزدىڭ دۇكەنىمىزدىڭ انگليا بۇيىمدارىن وتكىزۋىنە جاردەمدەس. وسىلاي ەتسەڭ، اقشا تاباسىڭ، زيان شەكپەيسىڭ…
دالگلەيش داتمۇحاممەدكە ءجون-جوسىق ايتىپ تۇرعان كەزدە، كورشىلەس شاعىن شاتىردىڭ ەسىگى اشىلدى دا، ەسىكتەن قوس جانارىنان جىرتقىشتىق ىزعار شاشقان ءبىر باس كورىندى. بۇل الگى قوقاندىق پاتان دەگەن ەدى. ول قوينىنان ناگانىن سۋىرىپ الدى دا، انگليالىق ساۋداگەردى كوزدەپ تۇرىپ، «تارس» ەتكىزىپ اتىپ قالدى. وق دالگلەيشتىڭ وڭ يىعىنا ءتيدى. ول مىلتىقتىڭ ۇنىنەن بۇل ولاق قوقاندىقتىڭ قولىنداعىسى «ءبىر اتار» ناگان ەكەنىن ءبىلدى. بۇل ناگاننەن ءبىر تال وق اتىلعاننان كەيىن جەزىن شىعارىپ تاستاپ، تاعى ءبىر تال وق باسىپ ەكىنشى رەت اتۋعا بولاتىن. ءبىر قولىمەن جارالانعان جەرىنىڭ اۋزىن باسىپ، ءوز شاتىرىنا قاراي جالت بۇرىلعان دالگلەيش مىلتىعىن الىپ شىعىپ قايتارما سوققى بەرمەك بولدى. ويلاماعان جەردەن بىرنەشە كۇننەن بەرى كوپشىلىك «مومىن» دەپ قاراپ كەلگەن داتمۇحاممەد ونىڭ جولىن توسا قالدى دا، ەلىنەن قىلپىلداپ تۇرعان ەڭسار سابىسىن لىپ ەتكىزىپ سۋىرىپ الىپ، كەۋدەدەن قاداپ جىبەردى. «مومىن» ساپىنى پارمەنىمەن سالعان ەدى، ونسىز دا ورتا جاستاعى بۇل ادام قارۋلى ازامات بولاتىن. دىرىلدەپ تۇرعان وتكىر پىشاق انگليالىق ساۋداگەردىڭ تونىنان، ماقتالى پيدجاگىنان ءوتىپ، تۇپ-تۋرا جۇرەگىنە قادالىپتى. دالگلەيش تەك ءبىر ۇشقىنىپ قالدى دا، قار ۇستىنە قۇلاپ ءتۇسىپ جان ءۇزدى.
ويدا-جوق، ءتۇس ويدا جوق مىنا جاعدايدى كورگەن پاتان مىلتىعىن ۇستاعان كۇيى شاتىردان جۇگىرىپ شىعىپ، داتمۇحاممەدتى سۇيرەلەي انگليالىق ساۋداگەردىڭ شاتىرىنا باسىپ كىردى. ولار اۋەلى دالگلەيشتىڭ شاتىرداعى ناگانى مەن قوساۋىز اڭ مىلتىعىن الدى. ودان كەيىن قارۋدىڭ كۇشى ارقىلى ەكى قارت دۇكەنشى مەن ولارعا جالدانعان لاۋشىلاردى ايداپ شىعىپ، ساۋدا كەرۋەنىنىڭ بارلىق قازىنا-مۇلكىن ءبولىسىپ الدى دا، قاشقاردى بەتكە الىپ تايىپ بەردى.
ال الگى ەكى قارت دۇكەنشىگە كەلەيىك. قاتتى شوشىنعاننان بىرەۋى سول كۇنى اۋىرىپ قالادى. ءبىر كورمەي ەكى سۇمىرايدىڭ ماقساتى تەك قازىنانى تالاپ الۋ عانا بولعاندىقتان، ولار ناق اقشانى جانە باعالى زاتتاردى ەكى اتقا ءبولىپ ارتىپ اكەتتى دە، باسقا نارسەلەردى بۇلدىرمەي قالدىردى. دۇكەنشىلەر لاۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ، تالاۋدان قالعان نارسەلەردى الىپ، ياركەندكە قاراي ءىلبىدى. كەلگەن سوڭ دالگلەيشتىڭ مۇندا قالعان شارۋا باسقارۋشىسىنا جۇكتەرىن وتكىزدى دە، دەرەۋ اۋدان جامبىلىنا بارىپ مۇڭ-زارلارىن شاقتى. اۋدان اكىمىنەن بۇقاراسىنا يەلىك ەتىپ، قاندى قولداردى ۇستاۋعا ادام جىبەرۋىن تىلەدى.
اۋداننىڭ بۇل اكىم ۇلىعى شوراياقتىڭ ءوزى بولاتىن. انگليا ساۋداگەرىنىڭ ولتىرىلگەنىن ەستەي سالا-اق ءىستىڭ ناسىرعا شاباتىنىن سەزىپ، باسى قاتتى. زاتىندا مانچيڭ ورداسىنىڭ «شەتەلدىكتەردىڭ قىتايعا كىرىپ، ساۋدا ىستەۋىنە رۇقسات ەتىلمەيدى» دەگەن اشىق بەلگىلەمەسى بار بولاتىن. دالگلەيش ۇزاق جىلدار بويى ياركەندتە دۇكەن اشىپ…
ساۋدا ىستەدى، مۇنىڭ زاڭسىز ەكەندىگى انىق. ال بۇگىن پاتشا اعزامىنىڭ ءوزى شەتەلدىكتەردەن قورقىپ وتىرعاندا ءبىر كىشكەنتاي اۋدان اكىمىنىڭ انگليالىقتاردىڭ ارەكەتىنە ارالاسۋعا قالاي باتىلى بارسىن؟ ەندى مىنە، شەتەلدىك ءولتىرىلىپ، اكىمنىڭ ءوزى بۇل ءىستى قابىلداپ شەشۋى كەرەك بولىپ وتىر. ال جوعارىدا قاتىناس جولدى جەندەتتەردى ۇستاتايىن دەسە، مۇنى دا مۇلدە ءجونى كەلمەي وتىر. شەتەلدىكتەردىڭ بۇل جەردە كەلىپ ساۋدا ىستەۋىنە ءوز بىلەرمەندىگىمەن رۇقسات ەتكەن قىلمىسى ءۇشىن جوعارى جاق ەڭ الدىمەن ءوزىن جازالايدى. جامبىلداعى ادامدار الدىندا بۇل ىسكە ارالاسپايتىندىعىن ايتسا، ءوز سالاۋاتىنا داق كەلتىرەتىن جەرى تاعى بار. قالاي ىستەۋ كەرەك؟
اۋدان اكىمى كەڭسەسىنە جۇگىنىپ وتىرعان الگى ەكى قارت دۇكەنشى ۇلىقتىڭ ءلام دەمەگەنىن كورىپ، دالگلەيشتىڭ ءولۋ بارىسىن تاپتىشتەپ قايتا ءبىر رەت ايتىپ شىقتى. وسى كەزدە اكىم ۇلىققا ءبىر وي ساپ ەتە قالدى، ول جاقسى اقىل تابا قويدى. اكىم شاپالاعىن شارت ەتكىزدى دە:
– جۇرەك جۇتقان شاپقالدار، وسى اۋداندا بيلىك جۇرگىزگەنىمىزگە تالاي جىل بولدى. انگليا ساۋداگەرى وسى جەردە ساۋدا ىستەپتى دەگەندى ەستىپ كورمەپپىز. سەندەر مۇنىڭ نەمەنەسىسىڭدەر؟ قالايشا شەتەلدىكتىڭ جىرتىسىن جىرتاسىڭدار؟ دالگلەيشپەن قالايشا اۋىز جالاساسىڭدار؟ – دەپ اقىردى.
بۇل دۇكەنشىلەر تەگىننەن وسى ارانىڭ ءوز ادامى بولعاندىقتان وردانىڭ بەلگىلەمەلەرىن بىلەتىن. ەندى مىنە، اكىمنىڭ ءۇستى-ۇستىنە باستىرمالاتقان سۇراقتارىن ەستىپ، شوشىعاندارىنان تۇتىعىپ جاۋاپ بەرە الماي قالدى. وسى ساتتە اۋدان اكىمى ءسوزىن قايتا ساباقتادى:
– دالگلەيش مەنىڭ قول استىمداعى بۇقارا ەمەس، ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ اۋدان شەكارامىزدىڭ ىشىندە ءولىپ وتىرعان جوق، سوندىقتان قاستىققا ۇشىراۋشىنىڭ دوىسىن سوتىمىز قابىلداي المايدى! – دەدى. ول وسىنى ايتتى دا، كەڭسەدەن كەتەتىنىن ءبىلدىردى. كەتەر الدىندا الگى ەكى قارت دۇكەنشىگە بۇدان كەيىن مۇنداي جوق ىسكە ارالاسپاي، تەك جۇرۋلەرىن قاداعالادى.
سونىمەن، جەرگىلىكتى وكىمەتى دالگلەيشتىڭ ولىمىنە يەدەرشىلىك ەتپەدى، قاندى قولداردى ۇستاۋعا دا ادام جىبەرمەدى. بىراق انگليانىڭ ۇندىستانداعى بيلەۋشىلەرى يمپەريا ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن وسى ءبىر “ەرەكشە ساۋداگەردى” ۇمىتپادى. ولار ءبىر جاعىنان شىڭجاڭ بيلەۋشىلەرىمەن تىلدەستى، ءبىر جاعىنان دۇنيە-مۇلىك ءۇشىن ادام ولتىرگەندەردى ۇستاۋعا ادام شىعاردى.
1889 جىلى شىلدەدە قاشقاردا ساياحاتتا جۇرگەن انگليا ارمياسىنىڭ كىشى لەيتەنانتى پاۋل بۇيرىق بويىنشا وسى ءىستى ىستەۋگە كىرىستى. ونىڭ بۇل ءىستى قۋۋى ەلدى ءبىر مەزەت دۇرلىكتىرگەن قىزىق وقيعا بولدى.
جالعاسى بار….
رەداكتسيادان: بۇل كىتاپ 1989 جىلى 8-ايدا شىڭ جاڭ حالىق باسپاسىندا بازارحان وگىزبايۇلىنىڭ اۋدارماسىمەن باسىلعان نۇسقا بويىنشا توتەشەدەن اۋدارىلىپ دايىندالدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











