Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Jibek jolyndaǵy mádeni múralardyń úrlanuy. 2 bólim

LU IAN

admin
2025/09/19
Eltaný
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы. 2 бөлім

ANGLIYALYQ SAUDAGERDIŃ ÓLTIRILUI

 

18 ǵasyrdyń sońy men 19 ǵasyrdyń basynda Angliya Úndistandy jaulap aldy, al Resei Qazaqstandy ózine qaratty. Osydan soń búl eki imperialistik memleket retin tauyp, SHyńjań óńirine sheńgel saludy oilastyrdy. Olar astyrtyn joldarmen “ǵylymi zertteushiler”, “sayahatshylar”, “saudagerler” degen atpen SHyńjańǵa arty-artynan jiberip, tyńshylyq qimyldar júrgizdi. Ol kezde TSin úkimeti syrtqa qarata tomaǵa-túiyq sayasat qoldandy, yaǵni memleket qaqpasyn tars bekitip, sheteldikterdiń Jońgoǵa kelip emin-erkin áreket jasauyna jol bermedi. Ózi de basqa elderge aralaspady, shapqynshylyq qimyl jasamady. Sondyqtan Angliya men Reseidiń SHyńjańdaǵy áreketi únemi tosqauylǵa úshyrap otyrdy.

1840 jyly apiyn soǵysynan keiin TSin úkimeti shetelden qorqyp qaldy, olardyń bilik basyndaǵy “shetelden úreilenu” nauqasyna shaldyqty. Sonymen, sheteldikter SHyńjańda birte-birte ashyq áreket jasai bastady.

Osylardyń biri Dalgleish degen Angliya saudageri edi. Ol 1883 jyly qyruar shetel tauarlaryn artyp, bir sauda keruenimen Járkendke keledi de, saudadan paidaǵa belshesinen batady. Sóitip, osy qalada qonystanyp qalady. Ol úzaq uaqyt sol jerde sauda istegendikten jergilikti túrǵyndarmen qarym-qatynas ornatady. Múnyń ústine úiǵyr tili men hanьzu tilin úirenip alady. Osylaisha Dalgleish sol jerdegi mansaptylar men halyqtyń jaǵdaiyn, qoǵamdyq auqymdy, qalaǵanynsha bilip otyrady, sondai-aq iemdengen ahualdaryn Úndistanda túratyn Angliya mansaptylaryna málimdep túrdy. Angliya úkimetiniń qoldauymen Dalgleishtiń saudasy órkendei berdi. 1885 jyly ol Járkenttegi sauda dúkenin jauyp tastap, ózin-ózi alasyryq siyaqty ólsheu aspaptaryn kóterip, SHyńjańnyń úshy-qiyrsyz keń dalalarynda “jańa saudamen” shúǵyldana bastaidy. Búl saudager Angliyanyń Bombeide túratyn halyq isteri jónindegi mansaptysy Koreidiń “zakaz búiymyn” qabyldap, oǵan Tyanь-SHanьnyń ońtústigi men soltústiginiń geografiyalyq jaǵdaiyn teksertip shyqpaq boldy. Ol birneshe kómekshisin ertip, búl óńirdegi qalalar men auyl-qyshlaqtardy, taular men ózenderdi, shól dalalar men jasyl alqaptardy eki jyldan astam uaqyt boiy kezip, qyruar material jinady jáne SHyńjańnyń egjei-tegjeili kartasyn syzyp, Angliya úkimetine tapsyrdy. Múnysy úshin joǵary jaqtan úlken madaqqa ie boldy.

1888 jyl Dalgleishtiń eń bir shalqyǵan jyly boldy. Ol qyruar paida tapty, Járkendtegi bas sauda dúkeniniń qory molaiyp, saudasy órge domalap túrdy. Úndistan men Kashmirdegi bólimshe sauda dúkenderin de osy jyly ashty. Erte kóktemniń úshinshi aiy bolatyn, ol Kashmirdiń Leh qalasyndaǵy bólimshe dúkeninen on atqa teń arba júk artyp, eki qart dúkenshi men uaqytsha jaldanǵan birneshe nókerdi ertip Járkendke qaitty.

Búl bir azapty da qaterli sapar edi. Han pendesi joq birneshe júz shaqyrymdyq shólden ótip, jyl boiy basynan qar ketpeitin asqar taulardan asuy qajet bolatyn. Onyń ústine qaraqshylardyń jol tosyp talauynan, jyrtqysh adamdardyń tútqiyl shabuylynan saqtanuǵa tura keletin. Dalgleish múndai qaterden qoryqpaityn. Qoryqqandy qoiyp, neǵúrlym qaterli saparǵa shyqqan saiyn qaltaǵa túsetin paida da soǵúrlym mol bolady dep oilaityn. Sauda degenniń sapary qanshalyqty qiyn bolsa, paidasy da soǵúrlym eselep artyp otyratyn is qoi.

Bir kúni Dalgleishtiń kerueni aq qar, kók múz qúrsanǵan Qaraqúrdym tauynyń auzyna ilikti. Jol boiy olardyń qataryna Mekkege qajylyqqa baryp qaitqan músylman dindarlary men saudagerler qosyldy. Olar damylsyz qúlshylyq jasap otyrdy. Angliyalyq saudager jol-jónekei olarǵa qosylyp, serik bolǵan búl adamdarǵa meimandostyq piǵyl tanytyp otyrdy. Olarmen ár nárseni áńgime qylyp, Jońgo úkimeti jóninde qandai pikirde ekenin, Angliya jóninde ne biletinderin súrastyryp, áńgime arasynan ózine kerekti materialdar almaq boldy.

Jolaushy serikterinen sóz tartyp kele jatqan ol, saudada ziyan shegip, qyp-qyzyl shyǵynǵa batqan eki adamnyń onyń on kólikke artqan taudai-tau júgin kózderiniń suy qúryǵansha baqylap kele jatqanyn qaidan bilsin. Búl ekeuiniń biri — qoqandyq (búgingi Keńes Odaǵynyń Ferǵana ólkesi, kezinde óz aldyna derbes memleket bolǵan) Patan deitin adam edi, al ekinshisi — qashqarlyq Datmúhammed bolatyn. Olardyń Dalgleishpen jol serik bolǵanyna birneshe kún ótkenimen, jol boiy ekeuiniń de qabaqtary ashylmai túnerip otyrdy. Tipti, jolaushy serikteri shetelden kórgen qyzyqtaryn áńgimelep, kópshilikti qyran-kúlkige bólegen kezde de, ekeui beine tas músindei selt etpedi. Aqshalaryn saudada útqyzǵan ekeui beine janyn joǵaltqandai kúizelip kele jatty. Saudagerler qauymynda taralǵan: “Aqsha — saudager ómiriniń jan tamyry” degenniń naq ózi emes pe?!

Uaqytsha bas qosqan osy bir top qaraqúrdym tauynyń shyǵar auyzynan ótkende kún tal tús bolǵan-dy. Olar áli de neshe on shaqyrym jol basa alatyn edi. Biraq Dalgleish at-kóliktiń jáne adamdardyń sharshap-shaldyqqanyn, onyń ústine endigi joldyń jaqsy ári eńkish, qauipsiz ekenin kórip, qasyndaǵylarǵa:
– Búgin erterek demalyp, erteń bir-aq júreiik, – dedi.

Jolaushy serikteri jol boiy osy bir Angliyalyq saudagerdiń ornalastyruyna baǵynyp kele jatqan. Endi mine, onyń ámirin estise-aq kópshilik at ústinen túsip, qarly dalaǵa shatyrlaryn tige bastady. Áne-mine degenshe shatyrlardan aspanǵa bútaqtap kóterilgen tútindei, osynau meńireu saidy tirshilik tynysyna bólep jiberdi.

Túski asyn ishken Dalgleish óziniń shatyrynan shyǵyp, tóńirekke kóz salyp túrdy. Ol úshy-qiyry joq mynau appaq dalaǵa tigilgen on shóp pishindi shatyrdy kórip, kóńili jadyrap sala berdi. Onyń shatyrynan shyqqanyn kórgen jolaushy serikteri oń qoldaryn keudesine aparyp, oǵan iilip sálem berdi. Ol da analar siyaqty úiǵyr últynyń osy bir salty boiynsha jauap qaitardy. Qajylap qaityp kele jatqan eki aqsaqaldyń aldynda tipti de ibalylyq kórsetti. Biraq aqkóńil jolaushy serikteriniń eshqaisysy da Angliya saudageri sálem bergen kezde onyń shúńirek kózindegi qarashyǵynan qarasty, emeuirinindegi tálkek kúlkini baiqaǵan joq.

Dalgleish ózin jeńisker sanaityn, sondyqtan júrt qadir-qúrmetine bólenuge haqylymyn dep qaraityn. Biraq ol áudem jerde beine qaqqan qazyqtai qylshiyp túrǵan bir adamdy kórdi de, ashuly beinemen onyń aldyna bardy. Álgi adam sonda da qozǵalmai, sóilemedi. Kim búl? Sóitse, álgi sauda istep bar qarjysynan aiyrylyp, jynyn aldyrǵan baqsydai bolǵan Datmúhammed eken.

– Oi, jarqynym-au! Ashylsańshy biraz, tarynyń arna tolsa, súlynyń da tartylatyn kezi bolar. Sauda-sattyq ta sondai, birde paida tabasyń, birde ziyan shegesiń, – dedi Dalgleish Datmúhammedti keńpeiildikpen iyqqa qaǵyp, jón kórsete sóiledi.

Datmúhammedte ún joq. Dalgleish sózin taǵy sabaqtady:
– Aqshaǵa tym qúmarta bermeseń etti, jarqynym. Aqsha degen nárse tirińde únemi janyńda júre bermeidi. Al ólgende kórge birge alyp kire almaisyń. Eń mańyzdysy – densaulyqty saqtai bilu! Saudań kúset bolmai, júz deseń, keiin Járkendke baryp meni tap. Bizdiń dúkenimizdiń Angliya búiymdaryn ótkizuine járdemdes. Osylai etseń, aqsha tabasyń, ziyan shekpeisiń…

Dalgleish Datmúhammedke jón-josyq aityp túrǵan kezde, kórshiles shaǵyn shatyrdyń esigi ashyldy da, esikten qos janarynan jyrtqyshtyq yzǵar shashqan bir bas kórindi. Búl álgi Qoqandyq Patan degen edi. Ol qoinynan nágánin suyryp aldy da, Angliyalyq saudagerdi kózdep túryp, «tars» etkizip atyp qaldy. Oq Dalgleishtiń oń iyǵyna tidi. Ol myltyqtyń úninen búl olaq Qoqandyqtyń qolyndaǵysy «bir atar» nágán ekenin bildi. Búl nágánnen bir tal oq atylǵannan keiin jezin shyǵaryp tastap, taǵy bir tal oq basyp ekinshi ret atuǵa bolatyn. Bir qolymen jaralanǵan jeriniń auzyn basyp, óz shatyryna qarai jalt búrylǵan Dalgleish myltyǵyn alyp shyǵyp qaitarma soqqy bermek boldy. Oilamaǵan jerden birneshe kúnnen beri kópshilik «momyn» dep qarap kelgen Datmúhammed onyń jolyn tosa qaldy da, elinen qylpyldap túrǵan eńsar sabysyn lyp etkizip suyryp alyp, keudeden qadap jiberdi. «Momyn» sapyny pármenimen salǵan edi, onsyz da orta jastaǵy búl adam qaruly azamat bolatyn. Dirildep túrǵan ótkir pyshaq Angliyalyq saudagerdiń tonynan, maqtaly pidjagynan ótip, túp-tura júregine qadalypty. Dalgleish tek bir úshqynyp qaldy da, qar ústine qúlap túsip jan úzdi.

Oida-joq, tús oida joq myna jaǵdaidy kórgen Patan myltyǵyn ústaǵan kúii shatyrdan júgirip shyǵyp, Datmúhammedti súirelei Angliyalyq saudagerdiń shatyryna basyp kirdi. Olar áueli Dalgleishtiń shatyrdaǵy nágáni men qosauyz ań myltyǵyn aldy. Odan keiin qarudyń kúshi arqyly eki qart dúkenshi men olarǵa jaldanǵan laushylardy aidap shyǵyp, sauda kerueniniń barlyq qazyna-múlkin bólisip aldy da, Qashqardy betke alyp taiyp berdi.

Al álgi eki qart dúkenshige keleiik. Qatty shoshynǵannan bireui sol kúni auyryp qalady. Bir kórmei eki súmyraidyń maqsaty tek qazynany talap alu ǵana bolǵandyqtan, olar naq aqshany jáne baǵaly zattardy eki atqa bólip artyp áketti de, basqa nárselerdi búldirmei qaldyrdy. Dúkenshiler laushylardyń basyn qosyp, talaudan qalǵan nárselerdi alyp, YArkendke qarai ilbidi. Kelgen soń Dalgleishtiń múnda qalǵan sharua basqarushysyna júkterin ótkizdi de, dereu audan jambylyna baryp múń-zarlaryn shaqty. Audan ákiminen búqarasyna ielik etip, qandy qoldardy ústauǵa adam jiberuin tiledi.

Audannyń búl ákim úlyǵy SHorayaqtyń ózi bolatyn. Angliya saudageriniń óltirilgenin estei sala-aq istiń nasyrǵa shabatynyn sezip, basy qatty. Zatynda Manchiń ordasynyń «sheteldikterdiń Qytaiǵa kirip, sauda isteuine rúqsat etilmeidi» degen ashyq belgilemesi bar bolatyn. Dalgleish úzaq jyldar boiy YArkendte dúken ashyp…

Sauda istedi, múnyń zańsyz ekendigi anyq. Al búgin Patsha aǵzamynyń ózi sheteldikterden qorqyp otyrǵanda bir kishkentai audan ákiminiń Angliyalyqtardyń áreketine aralasuǵa qalai batyly barsyn? Endi mine, sheteldik óltirilip, ákimniń ózi búl isti qabyldap sheshui kerek bolyp otyr. Al joǵaryda qatynas joldy jendetterdi ústataiyn dese, múny da múlde jóni kelmei otyr. SHeteldikterdiń búl jerde kelip sauda isteuine óz bilermendigimen rúqsat etken qylmysy úshin joǵary jaq eń aldymen ózin jazalaidy. Jambyldaǵy adamdar aldynda búl iske aralaspaityndyǵyn aitsa, óz salauatyna daq keltiretin jeri taǵy bar. Qalai isteu kerek?

Audan ákimi keńsesine júginip otyrǵan álgi eki qart dúkenshi úlyqtyń lám demegenin kórip, Dalgleishtiń ólu barysyn táptishtep qaita bir ret aityp shyqty. Osy kezde ákim úlyqqa bir oi sap ete qaldy, ol jaqsy aqyl taba qoidy. Ákim shapalaǵyn shart etkizdi de:
– Júrek jútqan shapqaldar, osy audanda bilik júrgizgenimizge talai jyl boldy. Angliya saudageri osy jerde sauda istepti degendi estip kórmeppiz. Sender múnyń nemenesisińder? Qalaisha sheteldiktiń jyrtysyn jyrtasyńdar? Dalgleishpen qalaisha auyz jalasasyńdar? – dep aqyrdy.

Búl dúkenshiler teginnen osy aranyń óz adamy bolǵandyqtan ordanyń belgilemelerin biletin. Endi mine, ákimniń ústi-ústine bastyrmalatqan súraqtaryn estip, shoshyǵandarynan tútyǵyp jauap bere almai qaldy. Osy sátte audan ákimi sózin qaita sabaqtady:
– Dalgleish meniń qol astymdaǵy búqara emes, onyń ústine bizdiń audan shekaramyzdyń ishinde ólip otyrǵan joq, sondyqtan qastyqqa úshyraushynyń doysyn sotymyz qabyldai almaidy! – dedi. Ol osyny aitty da, keńseden ketetinin bildirdi. Keter aldynda álgi eki qart dúkenshige búdan keiin múndai joq iske aralaspai, tek júrulerin qadaǵalady.

Sonymen, jergilikti ókimeti Dalgleishtiń ólimine iedershilik etpedi, qandy qoldardy ústauǵa da adam jibermedi. Biraq Angliyanyń Úndistandaǵy bileushileri imperiya úshin eleuli eńbek sińirgen osy bir “erekshe saudagerdi” úmytpady. Olar bir jaǵynan SHyńjań bileushilerimen tildesti, bir jaǵynan dúnie-múlik úshin adam óltirgenderdi ústauǵa adam shyǵardy.

1889 jyly shildede Qashqarda sayahatta júrgen Angliya armiyasynyń kishi leitenanty Paul búiryq boiynsha osy isti isteuge kiristi. Onyń búl isti quuy eldi bir mezet dúrliktirgen qyzyq oqiǵa boldy.

Jalǵasy bar….

 

Redaktsiyadan: Búl kitap 1989 jyly 8-aida SHyń Jań halyq baspasynda Bazarhan Ógizbaiúlynyń audarmasymen  basylǵan núsqa boiynsha tótesheden audarylyp daiyndaldy.

 

Qajet ANDAS

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz