تاريح قويناۋىنا كۆز جىبەرەتىن بولساق, اسان قايعى بابامىز جەلماياسىنا مىنىپ, جەرۇيىق ىزدەپتى دەگەن اڭىز بار. “اڭىز تۈبى اقيقات” دەگەنگە سۈيەنسەك, مۇندا دا بىر شىندىق بار ەكەنى داۋسىز. سول بابامىزدىڭ قازاق دالاسىن ارالاپ جۈرىپ, ەر ايماققا بەرگەن باعاسى بار. جەر جانناتى جەتىسۋعا كەلگەندە اسان بابامىز: «مىناۋ جەتىسۋدىڭ اعاشىنىڭ باسى سايىن جەمىس ەكەن, شارۋاعا جاقسى قونىس ەكەن», – دەپتى. ايتسا ايتقانداي-اق, جەتىسۋ ۆڭىرى قويناۋى قۇتتى, جەرى شۇرايلى, توپىراعى كيەلى مەكەننىڭ بىرى. ¤زەندەر ۆرنەكتەگەن وسىناۋ ۆلكەنىڭ جەرى جەمىستى بولۋى دا زاڭدىلىق ەدى. جەمىستى جەردىڭ قاشان دا كيەلى قونىسقا اينالارى سۆسىز. ال مۇنداي جەردەن قازاق ۇلتىنىڭ قانشاما دارا تۇلعالارى شىقپادى دەسەڭىزشى. قاي سالانى الىپ قاراساڭىز دا, ارعى تاريحىمىزدان بۈگىنگى كۈنىمىزگە دەيىن ۇلتىم دەپ تۋعان پەرزەنتتەرى از بولماعان. سونىڭ ىشىندە ۆنەر ەلەمىنە كەلەر بولساق, كەستەلى سۆ بەن ەۋەزدى ەن قالىقتاتقان اياۋلى ازاماتتارىمىز قانشاما.
بىر دەۋىردىڭ تۈلەپ ۇشقان جاستارى ەدىك,
بىر دەۋىردىڭ مۆلدىرەگەن اسپانى ەدىك.
بەرىمىز دە جازىلماعان داستان ەدىك,
ارمانداستار – قۇرداستار, – دەپ ەلىمىزگە, تىپتى, ەلەم قازاقتارىنا ەسىمى كەڭىنەن تانىمال بولعان ەسەت بەيسەۋوۋتىڭ وسى بىر تاماشا تۋىندىسىندا ايتىلعانداي, ۆتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى حالقىمىزدىڭ مۋزىكا ۆنەرىندە ەرەكشە بىر ۆرلەۋ بولدى. سولاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى, قاشان دا رۋحىمىزعا كۈش-قۋات بەرەتىن كۆڭىل-كۈيىمىزدىڭ كۆركى – ەن-كۈي دەسەك, ەڭ الدىمەن ەسىمىزگە نۇرعيسا تىلەنديەۋ, ەبلاحات ەسباەۋ, بەكەن جاماقاەۋ, شەمشى قالداياقوۋ, ەسەت بەيسەۋوۋ, ەسكەندىر حاسانعاليەۋ, ىلييا جاقانوۋتار تۈسىپ, ولار ۆمىرگە ەكەلگەن تۋعان جەردىڭ, ەلدىڭ جۈرەگىنىڭ لۈپىلىندەي نەزىك تە, ماڭىزدى, مازمۇندى ەندەرى ۆ ەۋەنىمەن جۈرەگىمىزدى تەربەي جۆنەلەتىنى جاسىرىن ەمەس.
ەسەتتىڭ زامانداستارىنىڭ, ارمانداستارىنىڭ, قۇرداستارىنىڭ باقىتتىلىعى – ولاردىڭ سەزىمدى باۋراپ, جان دۈنيەنى الاۋلاتقان تۋىندىلارى بۈگىن دۈنيەگە كەلسە, ەرتەڭ تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, ەن قازىناسىنا اينالىپ جاتتى. سول قاتاردا جۈرەك تۈبىنە ۇيالاعان سەزىمدى ەندەردىڭ اۋتورى ەسەت بەيسەۋوۋ ەنسۈيەر قاۋىمنىڭ پاتشا كۆڭىلى نە قالايتىنىن دۆپ باسىپ, حالىق جىلى قابىلدار تالاي تۋىندىنى جازدى. ايتالىق, «ارمانداستار», «سىرلاسۋ ۋالьسى», «المالى الماتىم», «شاقىرادى كۆكتەم», تاعى دا باسقا حالىق كۆڭىلىن بىردەن جاۋلاپ, ەستە مەڭگى قالعان سىرلى ەندەر تىنىمسىز ەڭبەك پەن توقتاۋسىز تۆگىلگەن ماڭداي تەردىڭ ۆتەۋىمەن كەلگەندىگىن جاسىرا المايمىز. ەسەتتى ەسەت ەتكەن دە وسىنداي قايتالانباس تىڭ دۈنيەلەر. مۋزىكانى زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, بەيسەۋوۋ – جاستاردىڭ سۈيىكتى سازگەرى. سەبەبى, توي نەمەسە كەش ۆتكىزىلسە, كۆبىنە-كۆپ ەسەتتىڭ ەندەرى ورىندالادى. ەسىرەسە, “التىنىم”, “مارالدىم”, “سىرلاسۋ ۋالьسى”, “شاقىرادى كۆكتەم” – ەر كەشتىڭ شىرايى, ۇل ۈيلەندىرۋ, قىز ۇزاتۋ تويلارىنىڭ سەنى. ەرتەرەك تالانتىمەن ەسىمى رەسپۋبليكا كۆلەمىنە كەڭىنەن تاراعان اعالاردىڭ ماقالاسىن وقىپ, پىكىرىنە قۇلاق تۈرسەڭىز, بەيسەۋوۋتىڭ ۆ قاتارلاستارىنان وق بويى العا وزعانىن بىلەسىز.
ەندەشە, الدىمەن سازگەردىڭ ەن ەلەمىندەگى ورنىن, شىققان بيىگىن, جەتكەن جەتىستىگىن, جۇرت جۈرەگىنەن تەرەڭ ورىن العان سۈيىسپەنشىلىگىن ايتۋدان ىلگەرى ونىڭ ۆمىرى جايلى توقتالىپ ۆتسەك دەگەن ويدامىز.
قازاقستاننىڭ حالىق ەرتىسى, كومپوزيتور ەسەت بەيسەۋوۋ 1938 جىلى باتىرلار مەن اقىندار ەلى اتانعان جامبىل اۋدانى, قارعالى اۋىلىندا تۋدى. ەكەسى كۆپپاي سوعىستا قايتىس بولىپ, اتاسى قوجامقۇلدىڭ قولىندا ەرجەتكەن ەسەتتىڭ ۆنەر جولىنا تۈسۋىنە سول كىسىنىڭ ىقپالى كۆپ بولعان كۆرىنەدى. سونداي-اق, سوعىس جىلدارى قارعالى اۋىلىنا ارنايى كەلگەن جىر اتاسى جامبىلدان باتا العاندىعى دا كەيىنگى ۆمىرىنە ۈلكەن ەسەر ەتكەن دە شىعار. ال الماتىداعى №12 ورتا مەكتەپتىڭ قابىرعاسىندا جۈرگەن كەزىندە-اق «الماتى ارمانىم» اتتى تۇڭعىش ەنىن جازىپ, سول تۋىندىسى ارقىلى جۇرتقا بىردەن تانىمال بولادى. تۋما تالانت يەسى 1961 جىلى بۇرىنعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۋاتوريياسىن
ۋ. ۋەليكانوۋتىڭ كلاسى بويىنشا ويداعىداي تامامداپ, ەڭبەك جولىن 1961 جىلى تەكەلى قالاسىنداعى مۋزىكا مەكتەبىندە مۇعالىم بولۋدان باستاعان. وسىدان بىلاي ەر جىلدارى تەكەلى مەدەنيەت ۈيىنىڭ قىزمەتكەرى, ەسىك مۋزىكا مەكتەبىندە مۇعالىم, جامبىل اۋدانى ۇزىناعاش اۋىلىنداعى اۋداندىق مەدەنيەت ۈيىنىڭ كۆركەمدىك جەتەكشىسى, سونىمەن قاتار, الماتىداعى “گۈلدەر” انسامبلى مەن قۋىرشاق تەاترىندا قىزمەت اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ رۋحاني ۆمىرىنىڭ ۆسۋىنە ۆىندىك ۈلەسىن قوسۋمەن قاتار, جۇرت سۈيسىنگەن ەندەرىن دە وسى تۇستا جازدى. بۈگىنگى اعا بۋىن ۆكىلدەرى جاتقا ايتاتىن ەۋەزدى ەندەرىمەن حالقىن تەربەتكەن دارىندى كومپوزيتور بۇل كۈندەرى تىرى بولعاندا جەتپىس بەس جاسقا تولار ەدى. دەسە دە, ونىڭ ارتىندا اتىن الىسقا جەتكىزەر, مەرتەبەسىن بيىكتەتەر, ۇرپاق جۈرەگىنە مەڭگىلىككە قالاتىن سازدى ەۋەندەرى قالدى.
حالقىمىزدا: «ەن كۆڭىلدىڭ اجارى», – دەپ كەلەتىن تاماشا ۇعىم بار. راسىندا, ۆلەڭمەن تۋىلىپ, ۆمىرىن ۆلەڭمەن ۆرىپ, سول ۆلەڭمەن جەر قوينىنا ەنەتىن قازاق حالقىنىڭ مەدەني ۆمىرىندە ەنگە, ەنشىگە, سازگەرگە ەرەكشە قۇرمەت تانىتادى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, بۈكىل تۈركى دۈنيە اقىندارىنىڭ فيزۋلي اتىنداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, سىرشىل اقىن تۇمانباي مولداعاليەۋ:
سول ەندەردىڭ شىن يەسى, كيەسى,
كۆكىرەگىمە ماڭدايىڭدى سۈيەشى.
سىباعاڭدى الا قويشى ۆمىردەن,
تەك ۆىڭە, بەيسەۋوۋكە تيەسى, –
دەپ جىرلاعانداي كومپوزيتور ەسەت بەيسەۋوۋ, ۆنەر ەلەمىندە ۆىندىك ورنىن تاپقان دارا تۇلعا. جارىققا شىققانىنا بيىل قىرىق جىلدان اسىپ, ەن جاۋھارىنا اينالعان “گۈلدەر”, “شاقىرادى كۆكتەم”, “مۇڭايما”, “التىنىم”, “مارالدىم”, “ساندۋعاش”, “جۇلدىزىم”, “جايىقتان قايتقان تىرنالار” سيياقتى ەندەرى ەل اراسىنا كەڭىنەن تارالعان. سونداي-اق, س. بالعاباەۋتىڭ “قىز جيىرماعا كەلگەندە”, ە. تاۋاساروۋتىڭ “اسا قۇرمەتتى يكس” قاتارلى بىرنەشە سپەكتاكلьگە, “كۆرتىشقان مەن قويان” اتتى بىرقاتار كينوفيلьمگە, “الدار كۆسە”, “جازدىڭ سوڭعى كۈنى” تاعى باسقا دا تەلەفيلьمگە جازىلعان مۋزىكالىق شابىتتى شىعارمالارى دا ەلى كۈنگە جۈرەكتەردى تەربەتۋمەن كەلەدى. سونداي-اق, سازگەردىڭ 70 جىلدىق مەرەيلى جىلىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «ەسەتتىڭ ەسەم ەندەرى-اي!» اتتى رەسپۋبليكالىق ەنشىلەر بايقاۋى بۈگىندە ەل ساعىنا كۈتەتىن, ىنتىزارلىقپەن قارسى الاتىن مەدەني شاراعا اينالعانىن نەسىنە جاسىرايىق. بۇل دا حالقىنىڭ سازگەرگە دەگەن قۇرمەتىنىڭ بىر پاراسى ەمەس پە?
دەسەك تە, بۈگىنگى تاڭدا تانىمال ەن ناقىشتارىن بۇرمالاپ, كومپьيۇتەرگە سالىپ, بۋدانداستىرىپ, بەرىن بىلىقتىرىپ جۈرگەن سازگەرسىماقتاردا ارامىزدا كۆبەيىپ بارادى. سوندىقتان قازىرگى قازاق مۋزىكاسىنداعى ۇلتتىق ناقىشىن ساقتاپ قالۋ, باتىستىڭ ەندەرىنە بوي ۇرىپ بارا جاتقان جاستاردى حالىقتىڭ ۆشپەس ۆنەرىنە مويىن بۇرعىزۋ ۈشىن ەسەت بەيسەۋوۋتىڭ ەندەرىنە ارنالعان «ەسەتتىڭ ەسەم ەندەرى-اي!» اتتى ەن كەشىنىڭ دە ۆتىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز. وسى شارانى كۆپ بولىپ قولداپ, قازاق ەن ۆنەرىنىڭ قاسيەتىن قاستەرلەۋ ارقىلى ەركىمنىڭ ساناسىنا ۆىنىڭ تۆل ۆنەرىن سىڭىرۋ, سۆيتىپ, ساناعا جات, داڭعازا دۈنيەنىڭ جاپپاي تارالۋىنا بۆگەت بولۋ جولدارىن قاراستىرۋ ۆنەر سۈيەر قاۋىمنىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن دە ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
وسىنداي ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەتكە جول اشقان سازگەر ەسىمى تەك قازاق ەلىنىڭ ۆنەرسۈيەر قاۋىمىنىڭ ورتاسىندا ەمەس, ەلەمنىڭ تۈپكىر-تۈپكىرىندەگى قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا دا ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىنىنا, ونىڭ مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ كۈن ۆتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىنان دا حاباردارمىز. ايتالىق, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ جەنە قازاقستان جاستار وداعىنىڭ «سەرپەر» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جۋرناليست قانشايىم بايدەۋلەتتىڭ قىتاي ۈكىمەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن «شىڭجاڭ حالىق باسپاسىندا» تۆتە جازۋ قارپىمەن باسىلىپ شىققان «تانىمال ەننىڭ تاريحى» دەگەن كىتابىندا 2007 – 2009 جىلدارى جارييالانعان 80 تانىمال ەننىڭ تاريحى باياندالادى. ولاردىڭ اراسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۋتىڭ ۆلەڭىنە جازىلعان «ۈشقوڭىر», «سارىارقا», «ەلىم مەنىڭ» ەندەرى, سونداي-اق, شەمشى قالداياقوۋ, قادىر مىرزا ەلى, تۇمانباي مولداعاليەۋ, ىلييا جاقانوۋ, ەسەت بەيسەۋوۋ, مۇقاعالي ماقاتاەۋ, ەسەنقۇل جاقىپبەك, يسرايل ساپارباي, ەسكەندىر حاسانعاليەۋ, تۆلەگەن مۇحامەدجانوۋ, كەڭەس دۈيسەكەەۋ, شۆمىشباي ساريەۋ, مۇحتار شاحانوۋ, مۇزافار ەلىمباەۋ, سىندى اقىندار مەن كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارى بار. سول قاتاردا ەسەت بەيسەۋوۋتىڭ دا بىرقاتار ەنىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى تولىق دەرەكتەر كۆرسەتىلگەن. ولار قىتايداعى قازاق تىلدى تەاترلاردىڭ ارنايى باعدارلامالارىنا ۆەكتى تاقىرىپقا اينالدى. سول قاتاردا, «شاقىرادى كۆكتەم» اتتى سازدى, «ارمانداستار, قۇرداستار» اتتى تانىمدىق, «سىرلاسۋ ۋالьسى» اتتى جاستار شىعارماشىلىعىنا باعىتتالعان باعدارلامالار كۆرەرمەن كۆڭىلىن ۆىنە باۋراپ كەلەدى. مۇنىڭ ۆى شەتەل قازاقتارىنىڭ ەسەت بەيسەۋوۋقا دەگەن شىنايى قۇرمەتى ەمەس پە?
قازىرگى تاڭدا كۈن تەرتىبىنە كۆتەرىلگەن ۆەكتى تاقىرىپ – جاستاردى پاتريوتتىققا جەتەلەۋ بولىپ سانالادى. سونداي پاتريوتتىقتىڭ باستاۋى سانالاتىن سوعىس تاقىرىبىنداعى ەندەر تۋرالى ەڭگىمە بولسا ويىمىزعا ۇلى وتان سوعىسىندا ۆر رۋح سىيلاعان «سۋياششەننايا ۋوينادان» باستاپ, «كاتيۇشا», «ۋ زەمليانكە», «سينيي پلاتوچەك», «دەنь پوبەدى» سيياقتى اتاقتى ورىس ەندەرى ورالادى. ال مايداندا تۋعان نەمەسە سوعىس تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن قازاق ەندەرىنەن ر. ەلەباەۋتىڭ «جاس قازاعى» مەن م. تۆلەباەۋتىڭ «كەستەلى ورامالىنان» باسقاسىن بىلە بەرمەيمىز. كەيىنگى جىلدارى تۋعان ەندەردەن «ەلييا» مەن «سوعىستان قايتقان سولداتتار» عانا بولماسا, ۆگەسى ەل قۇلاعىنا ەلى سىڭىستى ەمەس. تىپتى سوعان قاراپ, «ونداي ەندەر بىزدە مۈلدە جوقتىڭ قاسى» دەگەن تۈسىنىك تۋۋى دا ىقتيمال. بىراق, حالىق ەرتىسى, سازگەرمەن تالاي ساپارلاس بولعان نۇرعالي نۈسىپجانوۋتىڭ ايتۋىنشا, بىر عانا ەسەتتىڭ ۆى سوعىس تاقىرىبىنا 22 ەن جازعان ەكەن. ¤كىنىشكە وراي, سولاردىڭ دەنىن بۈگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيتىنى انىق. ال وسىنداي ماڭدايالدى كومپوزيتورلارىمىزدىڭ جان-جۈرەگىنەن تۆگىلگەن ەن-ەۋەندەرىنىڭ نامىس پەن جىگەردى جانيتىن كەرەمەت دۈنيەلەر ەكەنىنە, سوعىس تاقىرىبىنداعى ورىس ەندەرىنەن ولقى سوقپايتىنىنا بەك سەنىمدىمىز. مۇنداعى مەسەلە – سانامىزعا ەبدەن سىڭىستى بولعان جات ەندەردىڭ جەتەگىندە جۈرىپ, سولاردان بىردە-بىر كەم تۈسپەيتىن ۆ ەن-ەۋەندەرىمىزدى ەلەمەۋگە داعدىلانىپ كەتكەندىگىمىزدە جەنە سونى مىن سانامايتىندىعىمىزدا. ەيتپەسە, ەربىر جەڭىس مەرەكەسىن ەسەتتىڭ «مەنىڭ مەنشۈگىم», «باتىر باۋىرجان» ەندەرىمەن ەرلەسەك, ۇلتىمىزدىڭ دا, ۇلانىمىزدىڭ دا مەرەيىن اسقاقتاتپاس پا ەدىك?..
قاي الىپتى, قاي دارىندى زەردەلەي باستاساڭ سولار سالعان ۆگەشە سۈرلەۋ, تاماشا سوقپاقتار الدىڭنان جامىراپ شىعا كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, بۈگىنگى تاڭدا قازاق ۆنەرىن الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە كەڭىنەن ناسيحاتتاپ جۈرگەن «قۇلانساز» انسامبلىنىڭ ىرگەتاسىن ەسەت بەيسەۋوۋ اعامىزدىڭ قالاعانىن تۋعان حالقى ماقتانىشپەن ەسكە الاتىنى بار. ەرينە, «قۇلانساز» دەگەندە ەسىمىزگە بىردەن اياۋلى ەسەت بەيسەۋوۋ تۈسەدى. كۆرنەكتى كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىق ۆمىرىندە شىققان بيىك شىڭدارى بىر بۇل عانا ەمەس, ەرينە. دەگەنمەن, وسى ۆنەر ۇجىمىن قۇرۋعا, قاناتتاندىرۋعا ول ۆلشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ەدى. سوندىقتان عوي, جەرلەستەرى ەسەت دەسە, «قۇلانسازدى», «قۇلانساز» دەسە, ەسەتتى ويعا الاتىنى. سازگەردىڭ قولتاڭباسى قالعان سول ۆنەر ۇجىمى بۈگىندە باعىتىن ايقىنداپ, باعدارىن تاپقان انسامبلьگە اينالدى. تىپتى, قازاقتىڭ قوس ىشەكتى, قاسيەتتى قارا دومبىراسى, دالانى كۈڭىرەنتكەن قوبىزى, شەرتەرى, اسا تاياعى, ساز سىرنايى, شاڭقوبىزى, تاعى دا باسقا ۇلتتىق اسپاپتارى تالعامى جوعارى پولьشالىق تىڭدارماندار مەن اقش-تىڭ ۋاشينگتون, نьيۇ-يورك, لوس-اندجەلەس قالالارىنىڭ تۇرعىندارى ۇجىمنىڭ ۆنەرىن جوعارى باعالاپ, قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن تاعى دا بىر جاقسىلىقتىڭ باسى دەپ بىلدىك. يە, سول نەتيجەنىڭ ۆەگىندە ۆنەر وتاۋىنىڭ العاشقى ۋىعىن شانشىعان ۇلى سازگەردىڭ ۇلاعاتى ارمانىنىڭ جاتقانىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. الداعى ۋاقىتتا دا, «قۇلانساز» جۈرگەن جەردە ەسەتتىڭ ەسىمى اتالماي قالمايدى. ال ەسەت بار جەردە «قۇلانساز» قۇلپىرا تۈرلەنەتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل قازاق سازگەرلەرىنىڭ بەرىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرماعان باق.
وسىنداي باق پەن باقىتقا بىردەي قول جەتكىزگەن سازگەر ەسەت بەيسەۋوۋ ەسىمى الداعى ۋاقىتتا دا الاتاۋداي اسقاقتىعى, ىلەدەي ىرىس, بالقاشتاي بايىپتى تولقىنىمەن ۋاقىت وزعان سايىن جاسارىپ, جاڭارىپ, كەلەشەكتىڭ كەلبەتىن ۆىنە تەن سىرلى ۈن, سىرشىل ەۋەنىمەن تەربەتە بەرەتىن بولادى. قازاق ەن ۆنەرى دە وسىنداي ۇلى دارىندارىمەن مارقايىپ, بايىپ, بولاشاققا بەتتەي الادى.
قاجەت انداس,
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.











