El auzynda Rai kóli atanyp ketken túzdy kól Aqsu audanynyń Matai auyly aumaǵyna ornalasqan. Qasietti nysan kórkemdigimen, tabiǵi emdik shipasymen qyzyqtyrady. Kóldiń suy men túnbasynyń densaulyqqa paidaly ekenin biletinder jyl saiyn kelip-ketudi ádetke ainaldyrǵan. Sondai aq, ony bilmeitinderdiń de qatary kóp.
El auzyndaǵy ańyz-áńgimelerde osy óńirde Rai esimdi áiel adam túrǵan desedi. Ústine shyqqan jaradan auyl adamdary shoshynyp, ony elsiz jerge aparyp tastaidy. Ol japan dalada kúneltip, túzdy kólge shomylyp júrip jaradan arylady. Múny kórgen auyl túrǵyndary ony eline qaituǵa úgittegenimen, kól basynda ómir súre beredi. Qartaiǵan shaǵynda qaitys bolady. Basyna tobylǵyly zirat túrǵyzylady. Ol zirat qazir de bar. Osy ańyz boiynsha túzdykól «Rai kóli» atanyp ketken.

SHyn máninde, Rai – ómirde bolǵan adam, Babeke batyrdyń jary. Babeke er Toqpanbetten bata alyp, Aitqoja bidiń alǵysyna bólengen. Lepsi ózeniniń alqabynda «Babeke tobylǵylary» degen jer atauy bar.
Emdik qasieti kóp
Rai kóli emdik, shipalyq qasietimen tanymal. Ádette, sudyń qúramynda natrii mólsheri kóp bolsa, ftor, iod, sulьfat siyaqty emdik metalldardyń mólsheri artady. Rai kólinde magnii, kalьtsii, kaliidiń mólsheri joǵary, al, marganets, kobalьt, molibden, mys pen iod, ftor, brom men bordyń mólsheri az ekeni zerthanalyq taldau barysynda anyqtalǵan. Sondai-aq, kóldiń tabanynda shókken túnbalardyń fizikalyq-himiyalyq qasieti shipajai men fizioemdeude qoldanylatyn emdik balshyqtyń kórsetkishine sáikes keledi. Onyń qúramynda magnii, kalьtsii, natrii, mys, hrom, marganets iondar men sulьfattyń úlesi basym.
Rai kóli kún sáulesimen emdeluge tiimdi. Sonyń nátijesinde júrektiń júmysy, tynys alu túzelip, adam aǵzasyna otteginiń kelui kóbeiedi. Aǵzadaǵy zat almasu úrdisi rettelip, dene shynyǵady. Kóldiń tabanyna shókken túnbanyń qúramyndaǵy túz, ósimdik shirindisi qol-ayaq syrqyrap auyrǵanǵa, buyn, teri auyruyna shipa bolumen qatar, ishki sekretsiya bezderine áser etip, aǵzadaǵy zat almasu úrdisin retteidi, auyrsynudy basady. Kól suyndaǵy himiyalyq elementter keibir syrqatqa keri áser berui de yqtimal. Sondyqtan kólge barudan búryn dáriger keńesine júginudi de eske salamyz.
Taǵy bir eskeretin jait, kól túbindegi túnbanyń emdik qasietin túsingender búryndary qaitarynda qaltalap alyp ketudi ádetke ainaldyrǵan. Tabiǵattyń búlinbeuin qadaǵalaǵandar kólge kireberiske «Túnbany shelektep alyp ketuge tyiym salynady!» dep eskertilgen taqta ilip qoiypty. Demek, jergilikti júrt kóldiń ekologiyalyq jaǵdaiyn qorǵaudy óz jauapkershiligine alǵany kórinip túr. Al dárigerler túnbany tek kól boiynda denege jaǵyp, suǵa túskende ǵana áser etip, dertke shipa bolatynyn aitady. Alyp ketip qoldanǵan balshyqtyń eshqandai emdik róli bolmai qalady.
Kólge shomyludyń da óz tártibi bar. Birinshi ret kelgender túzdy kóldi túshy kól dep qalady da suǵa súńgip ketedi. Sonyń saldarynan ashy túz kózin ashtyrmai, auzyn ashytyp, qúlaǵyn túzben bitep, birazǵa deiin mazasyz kúige túsiredi. Ásirese, balalar úshin búlai shomylu óte qauipti. Sondyqtan basty suǵa batyrmai, su betinde qalqyp júrgen dúrys. Kóldiń eń tereń jeri 4 meterge deiin jetedi. Onyń bir jeri suyq, kelesisi ystyq bolyp keletindikten denege, aǵzaǵa berer shipasy ártúrli. Sol úshin kóldiń ár túsyna barudy úmytpaǵan jón. Aita keterligi, «Kólge batyp ketemin» dep alańdaudyń reti joq. Su ishinde ayaǵyńyzdy kóterip qalsańyz, su birden kól betine qalqytyp shyǵarady. Sondyqtan adamdar kólde barynsha sergek júredi.

Jol qiyn, qyzmet sapasy tómen
Ókinishke qarai, Rai kóline aparatyn jol azaby jolaushyny sharshatyp jiberedi. Biz Taldyqorǵannan Matai auyly arqyly bardyq. Mataidan Rai kóline deiingi 75 shaqyrym joldyń teń jarymy – qúm ishindegi oily-qyrly jol. Jol talǵamaityn kólikpen ǵana dittegen jerińizge jete alasyz. Oidym-oidym qúm tóbelerden beine asau tolqynda jeńil qaiyqpen júrgendei kúi keshesiz. Jeldi kúni búl jolmen júru múmkin emes. Úshqan qúm joldy jauyp tastaidy. Sondyqtan em alushylar Matai auylynan kútip alyp, kólge aparyp-ákeletin jergilikti túrǵyndarǵa habarlasady.
– Kólge baryp demalushylar men em alushylardy arly-berli jetkizip júrgenime birneshe jyl boldy. Bir adamdy aparyp-ákelu – 6 myń teńge túrady. Onyń ishine jol aqysy, shatyr, su jáne qazan-oshaq, ydys-ayaq, tamaq pisiretin otyn kiredi. Al azyq-túlikti kelushiler ózderi ákelui kerek. SHatyrda túnep, as-suyn ózderi ázirleidi. Kólge kelushiler óte kóp. Ásirese, shetelden, kóbinshe Reseiden kelip, ailap jatyp, emdelip qaitatyndar bar. Jyl ótken saiyn jerlesterimizdiń de qatary kóbeiip keledi, – deidi emdelushilerdi tasymaldaumen ainalysatyn, Matai auylynyń túrǵyndary.
Búginde búl kásippen ainalysatyndardyń qatary kóbeigen. Ony kól boiyna barǵanda bildik. Olar: «Qaz-qatar kiiz úi tigip, shatyr qúryp, demalushylarǵa jaǵdai jasadyq» dese de, qyzmet kórsetu sapasynyń tym jútań ekeni birden baiqalady. Jan-jaǵyn jel keulep, jelpildep túrǵan shatyrdyń ózi demalushylardy mezi etedi. Túzdy kólge túsip kelgen soń juynatyn su da tapshy. Samauyrǵa shai qainatyp, qara qazanǵa tamaq pisiruge daǵdylanǵan adam bolmasa, kádimgidei qinalyp qalady. Sondyqtan kól boiyndaǵy qyzmet kórsetu sapasyn jaqsartudyń jolyn tabu kerek. Sonda kólge keletinder kóbeiip, osy kásippen ainalysatyndardyń tabysy da arta túspek.
Túiin
Qazirgi kezde dáriniń qymbattyǵyna, túrli allergiyalyq aurudyń kóbeyuine bailanysty emdik-sauyqtyru turizminiń mańyzy arta tústi. Ony alystyǵyna ári joldyń nasharlyǵyna qaramastan dertine daua izdep Rai kóline kelushilerdiń kóptigi kórsetedi. Bolashaqta búl jerdi kásipker azamattar qolǵa alyp, jolyn jasap, mausymdyq emdeu oryndaryn salsa, núr ústine núr bolar edi. Kól suy jyl saiyn azaiyp barady. Demek, onyń emdik qasieti de kemi bastauy múmkin. Sondyqtan kól suy men túnbanyń himiyalyq qúramy men adam aǵzasyna tigizetin áserin Taldyqorǵan, Almatydaǵy mamandandyrylǵan zerthanalarda taldau jasap, shipajai tanushy ǵalymdar men balьneolog dárigerdiń qorytyndysyn shyǵaryp túrǵan abzal. Sonda ǵana qasietti kóldiń qadirine jete alamyz.
Qajet ANDAS
«Q-Andas» aqparattyq agenttigi.
Tekter: #Ólketanu #Raikóli #Qasiettijer #Kesene #Aitarmezet #Tanym #Úlaǵat #Úsynys #Kól #Keńólke #Jetisu #Jerjanaty











