مۇنىمەن قاتار، سوعىستىڭ سالدارىنان سوڭعى ءبىر عاسىردىڭ وزىندە مىڭداعان قالا مەن اۋىل، تۇرعىن ۇيلەر مەن مادەنيەت، وقۋ، دەنساۋلىق نىسانى، كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر قيراتىلىپ، كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرى بوس قالدى، ميلليونداعان ادام باسپاناسىنان، مال-مۇلكىنەن ايىرىلىپ، بوسىپ كەتتى. وسى رەسۋرستار مەن شىعىنداردى بەيبىت ماقساتتارعا، ادامزات يگىلىگىنە پايدالاناتىن بولسا، عالامدىق ماسەلەلەردى دۇرىس شەشۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. ءتىپتى، جوعارىدا كورسەتىلگەن سوعىس شىعىنىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جۇمساسا، قانشاما يگى ءىس جۇزەگە اسىرىلاتىن ەدى.
ادامزات تاعدىرىنا الاپات اپات اكەلگەن سوعىستاردان قازاق دالاسى دا شەت قالعان جوق. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قا زاقستاننان 1 ميلليون 600 مىڭداي جاۋىنگەر جاۋعا قارسى ايانباي شايقاستى. سول سوعىستا ەكونوميكالىق تۇرعىدا تارتقان شىعىنىمىزدى ايتپاعاننىڭ وزىندە 600 مىڭنان استام ادام وپات بولىپ، رۋحاني، ادام رەسرۋسى تۇرعىسىنان دا كوپ زيان اكەلدى. ەگەر وسىنداي ادام شىعىنى بولماعاندا وركەنيەت ءۇشىن قانشاما ۇلى جەتىستىكتەر جاسالار ەدى. سول قاتاردان تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قارايتىن، ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قۇلشىنا ەڭبەك ەتەتىن تالاي تالانت شىعار ەدى.
سوعىس جىلدارى ماسكەۋدىڭ 40، ۋكراينانىڭ 70، بەلورۋسسيا، لەنينگراد جانە باسقا جەرلەردەن بارلىعى 220 فابريكا، زاۋىتتار مەن ارتەلدەر قازاقستانعا كوشىرىلدى. سوعىس ءۇشىن قازاقستاندىق ءتۇرلى-ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ ماڭىزى دا ايرىقشا بولدى. شىمكەنت، لەنينوگور قورعاسىن زاۋىتتارىنىڭ، وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ، بالقاش جانە قارساقپاي مىس ەرىتۋ زاۋىتىنىڭ ۇجىمدارى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. سولاردىڭ قاتارىندا 1942 جىلى ىسكە قوسىلعان تەكەلى قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ دا ۇلەسى زور بولدى. قىسقاسى، سول تۇستا قازاقستاندا جالپى كەڭەس ەلى بويىنشا شىعارىلاتىن قورعاسىننىڭ 85 پايىزدان استامى، مىستىڭ 90 پايىزىنان استامى، كومىردىڭ 1/8، موليبدەننىڭ 60 پايىزىنان استامى، پوليمەتالدىڭ 70 پايىزى شىعارىلدى.
ارينە، سوعىسقا ۇلەس قوسىپ، ەرلىك پەن ەلدىك كورسەتتىك دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. الايدا، وسى ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان قازاق دالاسىنىڭ توزعانىن، جەر-انانىڭ ۋلانعانىن جوققا شىعارا المايمىز. سول جىلدارى ەكولوگياعا كەلگەن اپاتتىڭ سالدارىن ءالى كۇنگە تازالاي الماي كەلەمىز. ال 40 جىل بويىندا 468 رەت سىناق جاسالعان سەمەي پوليگونى جەرگىلىكتى حالىقتى «سىناق ماتەريالى» ەتكەنىن، رادياتسيانىڭ اسەرىنەن تۋعان اۋرۋلاردان زارداپ شەگىپ، ساۋلەلەنۋدىڭ سالدارى تۇقىم قۋالاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ وتىرعانىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. سول پوليگوننىڭ ءوزى بولاشاقتا تۋىنداۋى مۇمكىن سوعىس قاتەرىنەن ساقتانۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت ەكەندىگى انىق. پوليگون جابىلعانىمەن ونىڭ زاردابى ءالى كۇنگە جويىلعان ەمەس. وسىنداي اپات قايعىسىن كوپ تارتقان ۇلكەندەر قاشاندا وتباسىنا سوعىس بولماسىن دەپ سوڭعىلارعا بەيبىتشىلىكتى اماناتتاپ وتىرادى. سوندىقتان ماسەلەنى سوعىسپەن ەمەس، كەلىسىممەن شەشۋگە ءجيى ۇمتىلاتىنىمىز وسىدان.
وكىنىشكە قاراي، ادامدار سوعىس قاتەرىنىڭ وركەنيەتكە وراسان ۇلكەن شىعىن، ادام دەنساۋلىعىنا قاتەر، ورتانىڭ بۇلىنۋىنە قاۋىپ اكەلەتىنىن تولىق بىلەدى. دەي تۇرعانمەن، تاعى دا الەمدە سوعىس ءورتى باسىلماي تۇر. الەم ەلدەرى كۇننەن-كۇنگە وركەندەپ، عىلىمي جاڭالىقتاردى يگەرگەن زاماندا سوعىس ءتۇرلى ەلدەردىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپكەر بولۋدا. شيلەنىس كۇشەيگەن ەلدەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى كەنجەلەپ، مەديتسينالىق قىزمەتكە زارۋلىك ارتتى. جارىلعان سناريادتار، قولدانىلعان قارۋلاردىڭ زاردابىنان سەبەبى انىقتالماعان اۋرۋ-سىرقاۋ سانى ارتىپ كەتكەن. بۇلىنگەن عيماراتتار، ورتەلگەن، شاعىلعان، قيراتىلعان مادەني مۇرالار مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزىپ، جەر شارىنىڭ بۇلىنۋىنە، تابيعي رەسۋرستاردىڭ شىعىندالۋىنا اكەلەدى. ونى كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ، سەزىپ، ءبىلىپ ءجۇرمىز.
قىسقاسى، حالىقارالىق ەكولوگيالىق ۇيىمدار سوعىس ماسەلەسىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. سەبەبى، سوعىس قىسقا ۋاقىتتا بەيبىت جولمەن توقتاماسا، ادام، قارجى، ەكونوميكالىق شىعىنمەن قاتار ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە اۋىر قاۋىپ توندىرەتىن ەكولوگيالىق اپاتتار ءسوزسىز ورىن الۋى مۇمكىن. مىسالى، 1986 جىلى بولعان چەرنوبىل اپاتىن جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق. بەيبىت كۇننىڭ وزىندە سول اپاتتى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن قانشاما شىعىن بولعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. سوعىستا قولدانىلاتىن حيميالىق، بيولوگيالىق قارۋلار اۋانى لاستاپ قويماي، جەر شارىنداعى تەپە-تەڭدڭكتڭ بۇزادى. قالاي دەسەك تە، سوعىس ەكولوگيالىق جاعدايعا قاتەر توندىرەدى. ارينە، قيراعان ۇيلەر قايتا جاسالىپ، بۇلىنگەن دۇنيە قالپىنا كەلەر، ولگەن ادامداردىڭ دا قايعىسى بىرتە-بىرتە ۇمىتىلار. ال عىلىمنىڭ جەتكەن جەتىستىگى توسقاۋىل بولا المايتىن ەكولوگيالىق قاتەرلەر ورىن السا، ونىڭ زاردابى جاقىن ارادا جويىلا قويمايدى.
ءبىز جەكەباستىڭ جالعان نامىسى ءۇشىن ادامزاتتىڭ بولاشاعىمەن ەسەپتەسپەي وتىرمىز. بۇل ءداۋىر كەز كەلگەن ماسەلەنى قارۋمەن ەمەس، كەلىسىممەن شەشەتىن كەزەڭ ەكەنىن ۇمىتپايىق.
قاجەت انداس
«Q-Andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى
