Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Jibek jolyndaǵy mádeni múralardyń úrlanuy 6 bólim

ЛУ ЯН

admin
2025/10/02
Eltaný
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 6 бөлім

Litterdiń jibek jolyn tekserip júrip 1000 úige kez boluy

Paul baǵaly eski kitapty qolǵa túsirgende Grigor qúndy jabaiy jylqyny ústap aparǵannan keiin europadaǵy árqaisy elderden SHińjańǵa seruen qúra baǵaly zat izdep kelushiler barǵan saiyn kóbeie tústi. Osylardyń biri angliyalyq Litter degen adam, búl adam 1892 – jyly áielin ertip Qashqardan Kúsharǵa keledi, onyń esil-derti Paulǵa baǵaly kitapty bergen úiǵyrdy tauyp alu, osy arqyly ony ózine jol bastatyp álgi ejelgi qalanyń ornyna baryp baq synap kóru boldy. Biraq, búl úiǵyrdyń aty-jóni kim, qaida túrady, ol múny bilmedi. Audan qalashyǵyna kelgennen keiin Litter súrau salyp edi, oilamaǵan jerden búl úiǵyrdy birsypyra adam biletin bolyp shyqty.
Jarma saqal qoiǵan orta jastaǵy bir er adam Litterge:
–Ssizder ony izdegende oǵan qansha aqsha berip bir qamshy úrmaqshysyzdar? – degen qyzyq súrau qoidy.
– Múnyńyz ne degen sóz? – dep súrady mynau sózdiń baiybyna bara almaǵan Litter.
– Dostyq degenim ǵoi! SHeteldikterdiń adam úruy aqsha beru úshin. Siz batys qaqpa jaqqa baryp “bes tiyn bir qamshy” qaida túrady dep súrap kórińiz, úlken adamnan tartyp jas balaǵa deiin sizge aityp beredi, – dep jarma saqal aitaryn aityp bolady da saqalyn sipap qoiyp qoshemettene jylysyp beredi.
Paulǵa jol bastap bergen adamǵa qalaisha múndai laqabat qoiylyp júrgenin Litter men áieli bile almady. Olar búl sózge senerin de, senbesin de bile almai “jarma saqal” aitqan jerge baryp súrastyryp kórip edi. Aitqandai bireu olardy álgi adamnyń úiine ertip apardy, onyń ústine sońdarynan bir qansha bala qyzyq kóruge erip júrdi.
Ásilinde búl adam aldyńǵy ret kishi Leitenant Pauldy ertip kóne qorǵanǵa keledi. Kishi leitinant oǵan bir ketpen kóterip nysanaly jerge jetken soń ony zorlap jerdi olai da qazdyrady, bylai da qazdyrady. Búl dál áue ainalyp jerge túsip túrǵan mausym edi, kóne qorǵannyń ishinen kerek dese bir top aǵashta, bir úrttam suda tabylmaityn, ystyqqa shydai almaǵanda kóleńkeleitin jerde tabylmaityn, eńbek istegendi bylai qoiyp, búl arada birneshe saǵat jai túrudyń ózi múń edi.
Búl azamat aqyry shyjyǵan kúnniń qaqtauy men Pauldyń azaptanuyna shydai almai sóz tarta, – myrza, búl jerden eshteńe shyǵatyn emes, kúnde shyjyp túr, qaitaiyq, – deidi.
– Eshteńe shyqpaidy deimisiń, onda sen baǵanaǵy kitapty qaidan aldyń? Bilip qoi, men saǵan aqsha berip otyrmyn!
– Ol kitapqa bergen aqshańyz ǵoi!
– Bir iske kitabyń sonshalyqty kóp aqshaǵa tatidy dep túrsyń ba? Qyljaqtamai jóndep qaz!
– Siz tek jol bastap berseń boldy demep pe edińiz, qazu kerek bolsa ózińiz qazyńyz!
Mynau adamnyń ózimen imenbesten qarsylasqannan kórgen Paul myltyǵyn suyryp alady da ony aidap qúlap qalǵan bir kóne úidiń ishine ákeledi, odan qorjynynan jip alyp shyǵyp ony bailaidy da bir aǵash dińgekke tańyp tastap ońdy soldy shyqpyrta bastaidy, qamshy ótken saiyn oibailap baqyra beredi.
Paul oǵan:
– Sen biz sheteldikterdiń aqshasy bop ońai ala salatyn nárse dep oilaisyńba? Meniń sherim saǵan júz qamshy soqsam ǵana tarqaidy, bes tiynym bir qamshy, eseptep kór, arzan-aq, – deidi de úra beredi.
Paul oǵan júz qamshy soǵady da atyna minip ketip qalady. Dińgekke tańylyp tastalǵan búl adam qala beredi, tek imirt úiirilip bara jatqan shaqta osy aradan ótken bir júrginshi kórip sheship alady. onyń sheteldikterge jaramsaqtanyp júrip tapqan paidasyn bilip alǵan keibir adamdar oǵan “bes tiynym bir qamshy” degen laqabat qoyady.
Eki sheteldiktiń ózin izdep kelgeni kórgen “bes tiyn” eriksiz ashuǵa basyp qoya beredi: – maǵan taǵy da jol bastatpaqshysyńdar ma? Sender siyaqty sheteldikterdiń qaiys qamshysynyń dámin jeterlik tatqanmyn, – ol osyny aitady da shappannyń túimesin aǵynyp jiberip denesindegi tyrtyqtaryn kórsete túryp: – Kórińder, mine, mynalar sol aldyńǵy ret sender siyaqty sheteldik myrzaǵa jol bastap beremin dep sodan qalǵan estelik. Bes tiyny bir qamshy, ha, ha! Sony ertip kelińder, men oǵan on qamshy shyqpyrtyp bir teńge bereiin, ha,ha!…
Litter keudesine krest syzyp shoqynyp qaita qaita jańsaqtyq, jańsaqtyq! Biz qamshy júmsaǵanda bilmeimiz, – deidi de áielin súirelei zytyp beredi. Mynau qyzyqty bir túrǵan manaǵy bir top tamashalaǵan balalar kúlisip máz-máirám bolady.
– Qyrsyq! Búgin osy bir esalańdarǵa qaidan tap bolyp edik, – dep kei sóilep kele jatty angliyalyq erli-zaiyptylar jol-jónekei.
Paulǵa kóne kitap bergen búl adamdy ózderine jol bastaushy boluǵa kóndire almaǵan olar erteńinde sol jerdiń jaǵdaiyna halyq bir úiǵyr qariyany tauyp jol bastaushy etpek boldy.
Erli-zaiypty sheteldikterdiń áigili eskertkishterdi izdestirip júrmiz degenin estigen qariya – ertip baraiyn, ertip baraiyn, – dep qaudyraq qaǵady.
Quanyshtary qoiyndaryna syimai qariyaǵa ilesip qaladan shyqqan eki sheteldikke jarym saǵat jol júrmei jatyp bir top kári aǵashtyń sayasynda túrǵan jyltyl súrly qańyltaq kirpishten qalanǵan kúmbez tóbeli, eńseli qúrylys kórinedi. Qasyna kelip qarasa búl salynǵanyna úzaq bolmaǵan meshit eken, qasynda taǵy bir jyltyr syrly úzynshaq tiktórtbúrysh beiit túr. Beiit jańa salynǵan qorǵannyń dál ortasyna ornapty. Adamdar basyna kelip qúran oqyp túrady eken.
Olardyń kózi meshit dódegensiniń astynda túrǵan kók syrly úlken mańdaishalyqqa tústi. Mańdaishalyqqa hanьtszusha «Músylman qauymynyń qasietti áuliesi» degen sóz jazylypty. Qasynda taǵy kóptegen úsaq jazular bar. sheteldikter búl jazulardy múldem tanymady. Tek qariyanyń: «búl beiitke búryńǵy zamanda ótken Maulana Rashiden degen áulie jerlenipti. Huanьshudyń 7 – jyly bizdiń audannyń ákimi Li úlyq osy meshitti jáne áulieniń beiitin qaita jóndep saluǵa ámir túsirip qaqpadaǵy mańdaishalyqqa osy jazulardy jazdyrypty, – deidi.
– Onyńyz qandai áulie, oǵan arnap meshit jáne mazar túrǵyzuǵa ne úshin jarlyq shyǵarylǵan? – dep súrady Litter túsinbei.
– Dál osy bir iste siz bir táuiri maǵan kez bolyp otyrsyz. Maulana Rashidenniń islam dini taratu jónindegi oqiǵany qazirgi jastardyń kóbi sizge atyp bere almaidy, – degen de dariya salasy saqalyn sipap qoiyp kúlimsiregen qalypta áńgime aitudy bastady.
– Búl ayaǵynan bai zamanynda bolǵan oqiǵa eken. Ol kezde búl aranyń patshalary men búqaralary budda dinine senipti. Áulie buddaǵa qúrmet bildiru úshin túiin el jyl saiyn jaqyn mańdaǵy taulardyń ishinen úńgir qazyp ishine altynmen baptap músin jasaidy, aluan reńdi suretter zatyn eken, onyń ústine búlardy jyl boiy baǵyp túruǵa kóptegen adam ornalastyrady. Keiin kele múny alla taǵala bilip óziniń úmbeti Maulana Rashidendi jiberip islam dinin tarattyrypty. Qolyna qúran ústap osy jerge kelgen Rashiden patshany tauyp oǵan qúrannyń mánisin túsindiripti. Múny tyńdap ári-beri otyrǵan patsha, seniń aityp otyrǵanyń qandai qúdai, ony men kóre almadym ǵoi. Meniń syiynatyn budda áulie ǵibadathanada túrady, – depti. Búǵan qarq-qarq kúlgen Rashiden:
– Ol qaityp ta budda áulie bolsyn? Ánsheiin bir balshyq úiindisi emes pe, siz naǵyz qúdaidy kórgińiz kele me? Onda ordańyzdaǵy baqshanyń ishine elu ejir shelek daiyndatyp shelekterdiń ishine túgeldei su toltyrtyńyz. Keshke men sizdi ertip baryp alla taǵalany kórseteiin, – deidi.
Búl kúni keshke aspandaǵy tolyqsyǵan jaryq ai jalpaq dalany kúndizgidei jaryq qyp túrypty. Rashiden patshany ertip orda baqshasynda keledi. ol ejir shelektiń bireuiniń ishin kórsetip kúlip patshadan:
– Siz shelektiń ishinen ne kórdińiz? – dep súraidy.
– Ai kórdim, – dep jauap beredi patsha.
Rashiden ejir shelekterdiń birinen soń birin kórsete beredi. Ábden kórsetip bolǵan soń:
– Siz osy túrǵan shelekterdiń ishinen ne kórdińiz? – dep súraidy.
Taǵy da sol ai. SHelek saiyn birden dóńgelek ai túr. – dep jauap beredi patsha.
– Búlar ai emes, alla taǵala degenimiz mine osy, – deidi Rashiden aspandaǵy aidy kórsetip túryp, – alla degenimiz ai, ol tek bireu ǵana, máńgi baqi aspanda bolady da kúlli álemdegi pendesine núryn tógip túrady. Tek pendeleriniń nieti sudai taza bolsa bolǵany ol sol pendelerine shapaǵat etedi. Búl sizdiń siynyp júrgen balshyq qúdaiyńyzdan myń ese qúdyretti emes pe? – deidi.
Qúrannyń mánisin túsine qoiǵan patsha ózi islam dini qúdaiyna siynyp qalmastan, búkil elindegi búqarasyn da islam dini qúdaiyna siyndyrypty.
Qart jol bastaushynyń aityp otyrǵany soń patshalyǵynyń Li tszun jyldary (jańa eranyń 1225 – jylynan 1263 – jylyna deiin) arabtyń ataqty ahony Maulana Rashidenniń kúsharǵa kelip islam dinin taratyp, sol kezde osy óńirdi mekendep júrgen mońǵoldaryń jan sany 100 myńnan asatyn luku taipasyn túgelimen islam dinine kirgizip, alla taǵala jónindegi ańyz-áńgimelerge nandyrǵandyǵy.
Búl áńgimeni tyńdaǵan saiyn qyzyǵa túsken Litter:
– Al, álgi jat dinniń qúdailary qaida? – dep taǵatsyzdana súraidy.
– Ha,ha! Sizderdiń nazarlaryńyz áli sol balshyqtan jasalyp ádemishtenip qúiylatyn áulielerde otyr eken ǵoi. Keiin kele eldiń bári islam dinine senetin bolǵan soń ol áulielerge kim qarady deisiz? Kerek deseńiz áueli tau úńgirlerinde túryp áulielerge qarap kútetin adal múritteri de túgel ketip qalypty, aty búl áulieler myń úide qarausyz qala beripti.
– Myń úi qai jerde? Bizdi ertip aparyp kórsetińizshi!
– Myń úi osy óńirdiń bir qansha jerinde bar, erteń men sizderdi eń jaqyn jerdegi bireuine ertyp aparyp kórseteiin. Ol ánsheiin tau betkeiinen qazylǵan úńgirler ǵana, kórgen soń ózderińiz de mezi bolasyzdar.
Kelesi kúni erli-zaiypty Litterler koreyanyń joq bastauynda qalanyń basyndaǵy jeti km jerdegi qyzyl myń úidi sayahattaidy. Búl jerde myń úi deitin úi joq. Tek bir en saidyń ishinen betkeige jastai qazylǵan neshe ondaǵan úzyndy-qysqaly tas úńgirler ǵana bar eken. Tau etegin kúsilgen keń jazyq eken de onda qúlaǵan tam-qorǵandardyń qaldyǵy jatyr, búl bálkim ótkende tauǵa kelgen púthanaǵa tabynushylardyń tamaqtanuy jáne qosalqy etuine arnalǵan túraq bolsa kerek, alyp jatqan jer kóleminen osy aranyń sol dáuirdegi gúldenip-kórkeigen bet-beinesin kóz aldyrmai qarauǵa bolady.
Osy aumaqta jazyqtyń ońtústiginde tórtbúrysh kelgen biiktigi on metrden astam topyraq úiindisi túr, búl ertedegi belgi ot tekshesi eken, búl tekshe úńgir púthanalar ornalasqan jerden kórinip túrady eken. búl eki oryndaǵy kóne qúrylys kádege jarap túrǵan soń bir dáuirde teksheni kúzetetin jasaqtar batar kún sońǵy shapaǵyn olardyń tóbesine tógip ótetin kirde múńdy syrnai tartady, al úńgir púthanalardaǵy monaqtar zilmauyr qońyraularyn qaǵady. Birine biri múlde úqsamaityn búl eki túrli dauystyń toǵysuynan shyqqan muzykanyń qúdaiǵa qúlshylyq etu úshin tau etegine kelip jatqan adamdardyń kóńiline qanshalyqty tereń áser qaldyraryn kim bilsin!
Búl jerdi taldap alyp púthana saluyna qaraǵanda ertedegi kúsharlyqtardyń oi-órisiniń edauir keń ekendigin baiqauǵa bolady. Erli – zaiypty Litterlerdiń mynau budda úńgirleriniń jer jaǵdaiyn, tabiǵi ortasyn tekseruge zauyqtary soqpady, olardyń oilary osy tylsym tas úńgirlerdiń anyq-qanyǵyna jetude boldy.
Ótkende búl tas úńgirlerdiń syrtynda jańbyr suynan saqtaityn mańdaishasyn jel tosatyn esigi bolypty, al keibir úńgirlerdiń aldynda buddanyń jáne pusanyń reńdep jasalǵan músinderi túr. Tas úńgirlerdi ayaq jaǵynda adamdardyń joǵary shyǵuyna arnalǵan tas baspaldaq jatyr. Endi mine búl qúrylystar álde qashan búzylǵan olardyń bet aldarynda tek tastai qarańǵy úńgirler ǵana túr, baspaldaqpen shyǵu, ishine kirudiń ózi bir mashaqat.
Qart jol bastaushynyń bastauymen budda úńgirleriniń birine kirgen erli-zaiypty Litterler qabyrǵa suretterge tańdana qarap túryp túryp qaldy. Úńgir ishine lyq toltyra syzylǵan qabyrǵa suretteriniń syzu sloby erte zamanǵysha ári óz aldyna dara stilьde, onyń ústine reńi de aiyryqsha kóz tartady. Olar búdan basqa qyruar budda, pusa, perishteleri, kúshar patshasyn, onyń uázirlerin, sardarlaryn, áielderdi kórip qúddy bir ásemóner saraiyn kirip ketkendei boldy. biraq múndaǵy músinder qirap qalypty, úime-júime bolyp balshyqtan jasalǵan qol-ayaqtar jatyr, búl jait osynyń músinderdiń bir kezde búl arada adamzat mádenietinen igiliktengendigin dáleldeidi.
Erli – zaiypty Litterler búǵan qabaǵat qyzyqty, úńgirlerdiń birinen soń birine órmelep shyǵyp kóre berdi. Sondai-aq múnan qyruar suret tartyp aldy, suretterdi elderine ala qaityp osy retke oilamaǵan jerden kezdeseken jańalyqtaryn basqalarǵa tanystyrmaq boldy. búl eki sheteldiń tayau zaman tarihynda, kúshar qabyrǵa suretterin eń aldymen baiqaǵan adamdar boldy. biraq, qabyrǵa suretterdi oiyp alyp kóshirip áketu ádisi olardyń oiyna kelmegen -di.
Eki kúnnen keiin búl erli – zaiyptylar amalyn tauyp jabaiy túie ústau úshin kúshardan attanyp Lúpnorǵa tartty.

Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Basy: https://qandas.kz/zhibek-zholynda%d2%93y-m%d3%99deni-m%d2%b1ralardy%d2%a3-%d2%b1rlanuy-5-b%d3%a9lim-4424/
Jalǵasy bar…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 15
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz