كەكتەنگەن كوپتىڭ دۋتلەيردى جازاعا تارتۋ
ايتىپ وتىرعان جابايى تۇيەمىز دە شىڭجاڭنىڭ ءبىر ءتۇرلى قۇندى قازىناسى سانالادى، ونىڭ دەنە ءبىتىمى كادىمگى ءۇي تۇيەسىمەن ۇقساتۋعا كەلەدى، ايىرماسى دەنە-تۇرقى سيدام، اياقتارىن جىڭىشكە دە ۇزىن، زاۋ جەلگەندە كادىمگى تۇيەگە جەتكىزبەيدى. شيڭجاڭنىڭ كادۋىلگى تۇيەلەرىنىڭ بەينە تۋماسىنان ادامداردىڭ ءمىنىپ وتىرۋىنا، جۇك ارتۋىنا ارنالىپ جاسالعان سياقتى ۇلكەندىگى ەكى بالاداي قوس وركەش بولادى. ال جابايى تۇيەنىڭ وركەشى كورنەكتى بولمايدى. ناردىڭ وركەشىنە ۇقساڭقىرايدى كەتەدى. مۇنداي جابايى تۇيەلەردىڭ دۇنيادەگى سيرەك كەزدەسەتىن حايۋانات ەكەندىگى ادامدار سوناۋ ەرتەدەن-اق بايقاعان، سول كەزدە انگليانىڭ ءبىر حايۋاناتتار باقشاسى ۇستاپ العاندارعا قىرۋار سىيلىق اقشا بەرۋدى قۇلاقتاندىرسا دا مۇنداي تۇيەنى ءۇش جىلعا دەيىن ساتىپ المادى.
ءاسىلى اڭشىلىقپەن شۇعىلداناتىن ليتتەرلەر قابىرعا سۋرەتتەردى المايدى. ال ولاردىڭ ىشكى ەسەبى جابايى تۇيە ۇستاپ الاتىن. ولار لوپنورعا بارعان سوڭ كەرىم اتتى ۇيعىر جىگىتكە جول باستاتقىزىپ، سول القابتىڭ بارىنەن جابايى تۇيەنىڭ ءىزىن شالادى.
ءبىر كۇنى ولار اۋماقتى جايىلىمنان ءبىر توپ جابايى تۇيە كەزدەستىرەدى. قولىنا قۇرىق ۇستاعان كەرىم اتىنا قامشى باسىپ-باسىپ جىبەرىپ تۇيەلەردى قۋا جونەلەدى.
– توقتا! توقتا! سەن ولاردى قۋعاندا جانىڭنان كەشەيىن دەپ پە ەدىڭ؟ – دەپ ايقايلادى ليتتەر ونىڭ ارتىنان.
كەرىم ءوزىنىڭ قۇلا اتىنىڭ شابىسىنا سەنەتىن، قۇلا ات بۇل كەزدە ساداقتان اتىلعان جەبەدەي زاۋلاي جونەلەدى دە، كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جابايى تۇيەلەردى قۋىپ جەتىپ تە قالادى. بىراق، جابايى تۇيەلەر قۇمعا كىرىپ كەتىپ جاعداي كوڭىلدەگىدەي بولماي قالادى. وسىناۋ شەت-شەگىنە كوز جەتكىزسىز جالپاق قۇمنان اياق الىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى مۇڭ، ءبىر اۋىق شاپقان سوڭ قۇلا اتتىڭ قان سورپاسى شىعىپ بولدىرا باستايدى، شابىستان تاكىرگە تۇسە، قامشىمەن قالاي ۇرسا دا شابىستان قالادى، تاعى ءبىراز قۋعان سوڭ ءتىپتى وگىز ايانعا بارسا دا. ال قۇمعا كىرىپ العان جابايى تۇيەلەر ءالى زاۋ جەلىپ بارادى، ازدان سوڭ كەرىمدى كۇش جەر تاستاپ كەتەدى.
بۇل كەزدە تۇيەگە مىنگەن ليتتەردە قۋىپ جەتتى. ول كەرىمگە: – بايقاعان شىعارسىڭ مىناداي قۇندى تۇيەنى اتپەن قالاي قۋىپ ۇستاماقسىڭ؟ مەنىڭ ءبىر دوسىم بولعان، ول ۇلى ساحارا شولىندە ءبىر توپ جابايى تۇيەگە كەزىگىپ قالىپتى دا ولاردى اتپەن كۇنى كەشكە دەيىن قۋىپتى، ەڭ سوڭىندا اتى زورىعىپ ءولىپتى، قۇمنان جول تاۋىپ شىعا الماي ءوزى دە ءولدى، – دەپ سوگىپ بەرە سويلەدى.
– قۋىپ ءجۇرىپ قۇرىق سالىپ ۇستاماساق وندا تەك قاقپان قۇرىپ ۇستاۋ عانا قالدى. بىلاي ەتسەك قاقپان جابايى تۇيەنىڭ اياعىن قىيراتادى دا، تۇيەڭىز ىستەن شىعادى.
حا،حا،حا! ماعان كەرەك اقساق تۇيە ەمەس، اياعى قىيراسا سويىپ ەتىن العاننان باسقا تۇككە جارامايدى، ونى الىپ كەتۋگە بولمايدى. مەن جابايى تۇيەدەن بىرنەشەۋىن تىرىدەي ۇستاپ ەۋروپاعا اپارىپ ەل-جۇرتقا كورسەتپەكپىن. سەن لوپنورلىقسىڭ، بىلەسىڭ عوي، بالىقتىڭ سۋدان ايىرىلسا كۇنىنىڭ قاران ەكەندىگىن. ال مىناۋ جابايى تۇيەلەر قۇمدا بىزبەن جاسىرىنباق ويناۋعا كەلگەندە قاتتى شەبەر، ەگەر جازىققا شىقسا ولاردىڭ جۇيرىك اتتاردان قاشىپ قۇتىلۋى ەكى تالاي، اسىرەسە بوتالار، ولاردى تىپتەن وڭاي ۇستاۋعا بولادى.
ليتتەردىڭ وسىلاردى ءتۇسىندىرۋى-اق مۇڭ ەكەن، كەرىمگە دە ءبىر جاقسى اقىل كەلە قالدى. ول انگليالىق ەلرى – زايىپتىلاردى باستاپ كول جيەگىن بىرنەشە كۇن شارلادى، ايتپاي-اق ءبىر كۇنى ولارعا بوتالارىن ەتكەن ءبىر توپ جابايى تۇيە كەزدەسە كەتتى. جابايى تۇيەلەر كولدەن سۋ ءىشىپ شىعىپتى، بوتالار بىرىمەن ءبىرى الىسىپ، تايراڭ قاعىپ ءجۇر، ءبىر جولعى شىن الپارىستىڭ وزدەرىنە ءتونىپ كەلە جاتقانى ولاردىڭ قاپەرلەرىنە دە كىرىپ شىققان جوق. ولاردىڭ ويىنىن ءتىپتى ەنەلەرى دە توقتاتا المادى. مىناۋ ءبىر تاپتىرماس تاماشا ورايدى كورگەن ليتتەر، ايەلى جانە جول باستاۋشى ۇشەۋى اتتارىن قامشىنى باسىپ-باسىپ جىبەرىپ تاپ بەردى.
بوتا جاراتىلىسىنان قاتتى الپارىسقىش كەلەدى، الپارىسقا ءبىر ءتۇسىپ السا دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتادى. جابايى تۇيەلەردىڭ ۇلكەندەرى ادامنىڭ قاراسىن كورگەن زاماندا بەزىپ جوعالادى، ويىننىڭ قىزىعىنا ابدەنن بەرىلىپ العان بوتالار ادامدار ۇستىلەرىنە كەلىپ قالعان كەزدە عانا اسىپ-ساسىپ جان ۇشىرتا جونەلەدى. قاپ! ولار كەشىكتى، ونىڭ ۇستىنە ەنەلەرىنە ىلەسىپ ءوز ەنەلەرىن كورسەتەتىن قۇندى القابقا قاراي قاشپاي، ساسقالاقتاپ تەرىس-قاعىس جازىققا قاراي قاشتى. وسىلايشا ءبىر اۋىق قۋعان سوڭ ليتتەر ءتورت بىردەي جابايى بوتانى قولعا ءتۇسىردى. وزىنە جاردەمدەسىپ بوتالاردى ۇيرەتىسۋگە ول تاعى بىرنەشە ادام جالداپ الىپ بوتالاردى ۇيرەتتى، ودان سوڭ بۇل حيۋانداردى الدىعا سالىپ ايداپ التىن تاۋ جاقتى بەتكە الىپ ءجۇرىپ كەتتى.
باسقا شەتەلدىك ساياحاتشىلار سياقتى وسى ەكى انگليالىق اڭشى دا جۋڭگولىقتاردى ادامسىنبادى، جالداپ العان جۋڭگولىقتارعا قول رەتىندە ءمان جاسادى. بەتكە الىپ شىققان بۇل رەتكى ماشاقاتتى ساپار جولىندا سۋدىڭ تاپشى ەكەنىن بىلەتىن ولار سۋ ارتىلعان اتقا قاتال شەكتەۋ جاسادى، وزدەرى سۋ ىشكىسى كەلگەندە سۋدى قالاعانىنشا ءىشتى دە ال جالداپ العان جۋڭگولىقتارعا ولشەپ قانا بەرىپ وتىردى. ءتىپتى وزدەرى ءۇشىن بارىنشا قىزمەت كورسەتكەن كەرىمگە دە وسىنى ىستەدى. بۇل جاز ماۋسىمى بولاتىن، جالدانعاندار تاندىرداي ىستىق قۇمدى كەشىپ ساپار شەگىپ كەلە جاتتى، ءشول ازابىنان ەرىندەرى ءتىلىندى، كەيدە ءتىپتى ەستەرىنەن تانىپ تا جىعىلدى. ليتتەر ولاردىڭ جاعدايىنا قاراعاندى قويىپ تەزىرەك جۇرۋگە تاقىمداي بەردى. بىراق قىزىق ەندى بولدى، كۇندىز كەشكە دەيىن شولدەن قاڭسىپ ءولىپ كەتۋگە اينالعان جۋڭگولىق “قۇلدار” كەلەسى كۇنى قۇتىڭداپ شىعا كەلدى. الىپ شىققان سۋلارى سارقا تۇگەسىلگەن كۇنى ەرلى-زايىپتى ليتتەرلەر شولگە شىداي الماي اتتاردىڭ ءبىرىن سويىپ قانىن ىشپەك بولادى. وسى كەزدە كەرىم ىشىنە سۋ تولتىرىلعان ۇلكەن ءبىر قاباقتى بۇلعاقتاتا الىپ كەلدى دە قاباقتىڭ اۋىزىنا اۋەلى ءوزى مەيىرى قانعانشا سۋ ءىشتى، ودان سوڭ قاباقتى باسقا جالدانعاندارعا بەرەدى دە:
– قۇرمەتتى مىرزالار، سەندەر ءبىز جۋڭگولىقتاردى ادام قۇرلى كورمەي شولدەن ولتىرمەكشى بولدىڭدار عوي. ال ەندى كورە بەرىڭدەر سول شىرىن تۇستەرىڭدە! وسى جولدىڭ قاي جەرىندە سۋ بار، مەن ءبارىن بىلەمىن، كۇندىز ءشول ازابىن تارتساق، تۇندە مەن مىنا سەرىكتەرىمدى باستاپ قالاعانىمىزشا ىشەمىز. شولدەگەننىڭ ءدامى ەندى سەندەر دە تاتىپ كورىڭدەر! – دەپ اشۋلاندى.
جول باستاۋشى وسىنى ايتتى دا لاۋشىلاردى، ءتىلماشتى ەرتىپ الىپ ءجۇرىپ كەتتى. اسقاقتاعان ەكى انگليالىق باقىتىنا جاراي جەرشىل ءبىر كارى اتتىڭ جول باستاۋىمەن ازەر دەگەندە بۇقا كولىن تاۋىپ سۋلارىن تولىقتاپ الادى، وسىدان كەيىن دە تاۋقىمەتتى تارتىپ وتىرىپ انگلياعا جاندارىن زورعا الىپ بارادى.
1894 – جىلى بۇل قىمباتتى انگليالىقتار قاشقارعا تاعى دا كەلەدى. ولار ەلگە وزدەرىنىڭ بااستان كەشكەن قاۋىپ – قاتەرلەرىن ايتىپ تۇيسىنبەستەن ءبوستى. بىراق ولار وزدەرىمەن ءبىر ۋاقىتتا جۋڭگوعا كەلىپ قاتەرلى ساياحات جۇرگىزگەن ءبىر فرانتسيالىق دوستارىنىڭ ولگەن حابارىن ەستىگەندە “قويان ولگەندە تۇلكى قايعىرىپتى” دەگەننىڭ كەرىن كەلتىرىپ ەرىكسىزدەن احىلەپ-ۇحىلەيدى.
بۇل فرانتسيالىق دۋتلەير دەگەن ادام ەدى. ول 1890 – جىلى پاريجدان قاشقارعا كەلەدى. بۇل ارادا روسسيا ەلشىلىگىنەن قولداۋ تاۋىپ، بىرنەشە كازاك قورعاۋشى الادى دا قاشقاردان شىعىپ، وتەدەگى جىبەك جولىنىڭ وڭتۇستىك جاعىن جاعالاي شىعىسقا بەت الادى، نيا، چارشەن جانە لوپنور ۇڭگىرلەرىنەن ول ءبىر قانشا بايىرعى قالانى جانە زيراتتاردى بايقايدى. ول قول استىنداعىلاردى ۇيىمداستىرىپ وسى بايىرعى قالانىڭ كونە جۇرتى مەن ەسكىلىكتى زيراتتاردى استاڭ – كەستەڭ قازدىرىپ، براحمي جانە حاروجي جازۋلارىمەن جازىلعان قىرۋار ماتەريالداردى الىپ كەتەدى، بۇلاردىڭ بارلىعى جاڭا ەرانىڭ 6،7 – عاسىرلارىنداعى قۇندى ماتەريالدار ەدى. قۋانىشى قوينىنا سىيماي كەتكەن ول ۇعان دا مول مادەني مۇرالاردى تابۋ ويىنا كەلەدى.
1893 – جىلدىڭ 4 – ماۋسىم كۇنى دۋتلەير شاعىن توپتى الىپ شيزاڭنىڭ تابۋدا دەگەن جەرىنە كەلگەندە قاتتى جاڭبىرعا تاپ بولادى. ات ۇستىندە كەلە جاتقان ول الدارىنداعى شاعىن اۋلالى ۇيدە كورىپ قامشىسىن سىلتەپ قالادى دا قاسىنداعىلاردى باستاپ سولاي قاراي شابا جونەلەدى.
بۇل شاعىن اۋلانىڭ قاقپاسىنا تاس بەكىتۋلى بولارىن كىم ويلاعان، دۋتلەير بىرنەشە رەت ايقايلاسا دا ەسىك اشىلمايدى. جۋڭگوعا كەلىپ مادەني مۇرالاردى توناعان ءۇش جىلدان بەرى ول مۇنداي جاعدايدى كورمەگەن-ءدى، ول: جۋڭگولىقتار جاراتىلىسىنان قۇل، سوندىقتان اق جيىستىڭ مارتەبەلەردىڭ الدىندا قۇرشا جورعالاپ تۇرۋعا ءتيىس دەپ قارايتىن. ەندى مىنە ولاردىڭ ءوزىن باتىل بارىپ ەسىك الدىنا تۇرعىزىپ قويعاننان كورمەيمىسىڭ. ول وت الىپ قوپاعا ءتۇسىپ كازاكتارعا ەسىكتى جاققىزادى دا ىشكە باسا-كوكتەپ كىرىپ كەتەدى. بۇل ۇيدەگى زاڭزۋ تۇرعىندار قارۋ-جاراق اسىنعان وسى ءبىر توپ «الباستىلاردىڭ» كەلە جاتقانىن كورىپ ولاردان ۇرەيلەنىپ بارلىعى ءبىر كىشكەنە ۇيگە تىعىلىپ الادى دا دىبىس شىعارماي جاتادى، بىراق ولاردىڭ جانارلارىنان كەك ۇشقىنى شاشىرايدى.
بۇل “الباستىلار” زاڭزۋ وتباسىندا جارىم كۇن مارە-سارە ءىشىپ-جەپ، اۋناپ-قۋناپ جاتادى دا بارلىعى ۋداي ماس بولىپ ۇيقىعا كەتەدى. كەلەسى كۇنى تاڭ ەرتەڭ دۋتلەير سەرىكتەرىنە ات ەرتتەپ جولعا شىعۋعا ءامىر ەتتى. كازاكتاردىڭ ءبىرى كەنەت:
–ا تتىڭ ءبىرى قالايشا جوق! مەن كەشە وسى ءۇيدىڭ ات قوراسىنا كىرگىزبەپ پە ەدىم. – دەپ ويباي سالادى.
– نەمەنە، ات جوق دەيمىسىڭ؟ ءۇي يەسىن اكەلىپ تولەتتىرىڭدەر، – دەيدى دە دۋتلەير ءۇي يەسىن جولسىزدىقپەن سۇيرەتىپ اكەلدىرىپ ات سۇرايدى.
– مەن كەشە سەنى شاقىرىپ اكەلگەنىم جوق، اتىڭدىدا ماعان باققىزىپ قويعان جوقسىڭ، ماعان قالايشا تولەتتىرمەكسىڭ؟ – دەيدى اشۋ قىسقان زاڭزۋ.
– حى،حى، ساعان ات تولە دەپ تۇرعانىمىز قايتا سىپايىلىق ىستەپ تۇرعانىمىز عوي، مەن سەنى اۋەلى ات ۇرلاعان قىلمىسىڭ ءۇشىن جازاعا تارتتىرامىن، – دەيدى دۋتلەير ىزعارلانىپ كۇلىپ.
– استاحفيرۋللاھ! قۇداي بىلەدى – اۋ، كەشە ءبىز بۇگىن بۇكىل وتباسىمىزبەن مىناۋ اياداي ۇيگە تىعىلىپ جاتىپ، سىرتقا شىققانىمىز جوق، – دەپ شىرىلدايدى زاڭزۋ.
مارتەبەلى فرانتسيالىق مىناۋ جۋڭگولىقپەن مىلجىڭداسىپ تۇرماق پا. ول ءۇي يەسىنىڭ ات قوراسىنداعى كەسەك ءبىتىمدى تۇرعان، ءجۇنى جىپ-جىلتىر تورى اتىن كازاكتارعا جەتەكتەتىپ الىپ كەتە بەرەدى.
بۇل وڭىردەگى زاڭزۋ تۇرعىنداردىع دەنە اڭشىلىقپەن كۇن كورەتىن، سوندىقتان ات ولاردىڭ ايىرىلماس سەرىگى سانالادى. ءتورت ات ءۇي يەسىنىڭ ەڭ سۇيىكتى مالى ەدى، اتىن شەتەلدىكتەر الىپ كەتە سالىپ ارتىنان قۋا شىققان ول جول بويىن، – قاراقشىلاردى ۇستاڭدار! قاراقشىلاردى ۇستاڭدار! – دەپ ايقايلاي بەرەدى. بۇل حاباردى ەستىگەن جاقىن ماڭداعى زاڭزۋلار جەتىپ كەلىپ ونىڭ مۇڭىن تىڭدايدى. جانە بارىپ ءۇيىن كورەدى دە: تفۋ! مىنا شەتەلدىكتەر كەشە ءبىر ءتۇن تۇنەگەنمەن قويماي بۇل ءۇيدىڭ ەكى ورىندىعىن جارىپ وتقا جاعىپتى، ءۇيدىڭ ءىشىن ويران – توپانىن شىعارىپتى مۇنىسى از بولعانداي كەتەرلەرىندە اتىن توناپ الىپ كەتىپتى، ناعىز قاراقشىلاردىڭ ءوزى ەكەن، دەپ قاتتى شيرىعادى.
زاڭزۋلار ەكى جۇزدەن استام ادام جينالادى دا، اتتارىنا مىنە سالىپ قاراقشىلاردىڭ ارتىنان قۋا جونەلەدى. ابدەن كارىنە مىنگەن ولار ون نەشە شاقىرىم عانا ۇزاعان دۋتلەيردىڭ ادامدارىن قۋىپ جەتەدى. اۋەلى مىلتىق اتىپ سيگنال بەرىپ قارسى جاعىن توقتاتىپ. دۋتلەير كازاكتارعا وق شىعارتىپ قايتارما سوققى جاساتپاقشى بولادى. بىراق بۇل بىرنەشە رەسەيلىك اسكەر قۋعىىنشىلاردىڭ وڭشەڭ سياقتى مىلتىق ۇستاپ وزدەرىن قاراعا الىپ تۇرعانىن كورىپ سۋقاندارى ۇشىپ كەتەدى دە اتتارىن قامشى باسىپ تىم-تىراقاي قاشا جونەلدى.
بۇل ءور كوكىرەك فرانتسيالىق جۋڭگولىقتار وزىمە ەشتەڭە ىستەي الماس دەپ ويلايدى. بۇل اتىن بوربايلاتا قاشىپ بارا جاتىپ وق شىعارىپ قارسىلاسادى. مىناۋ زاڭزۋ اڭشىلاردىڭ شەتىنەن مەرگەن ەكەنىن ول قايدان ءبىلسىن، زاڭزۋلار ونىڭ قاشقانىن كورە سالىپ وق شىعارادى، ءبىر تال كەك وعى ونىڭ ءدال كەۋدەسىنەن تۇيرەپ وتە شىعادى.
زاڭزۋلار ونىڭ قاسىنا كەلىپ تەك وزدەرىنىڭ اتتارىن عانا الادى، باسقا ەشتەمەسىنە تيىسپەيدى، ولار دۋتلەيردىڭ مۇردەسىن ءبىر جاققا لاقتىرىپ تاستاپ تورى اتتى جەتەلەپ قايتىپ كەتەدى. “ساياحاتشىلاردىڭ” باسقا ادامدارى تالاپ العان قىرۋار مادەني مۇرالارىن فرانتسياعا تاسىپ اكەتەدى. كەيىن پاريجدەگى ءبىر مەرزىمدى عىلىم جۋرنالى دۋتلەير تاپقان مادەني مۇرالار مەن ماتەريالداردى ارت-ارتىنان جاريالاپ، ەۋروپاداعى ارقايسى ەلدىڭ شىڭجاڭعا دەگەن اڭسارىن ودان ءارى اۋدارا تۇسەدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
باسى:
جالعاسى بار…











