Kektengen kóptiń Dutleirdi jazaǵa tartu
Aityp otyrǵan jabaiy túiemiz de SHyńjańnyń bir túrli qúndy qazynasy sanalady, onyń dene bitimi kádimgi úi túiesimen úqsatuǵa keledi, aiyrmasy dene-túrqy sidam, ayaqtaryn jińishke de úzyn, zau jelgende kádimgi túiege jetkizbeidi. SHińjańnyń káduilgi túieleriniń beine tumasynan adamdardyń minip otyruyna, júk artuyna arnalyp jasalǵan siyaqty úlkendigi eki baladai qos órkesh bolady. al jabaiy túieniń órkeshi kórnekti bolmaidy. Nardyń órkeshine úqsańqyraidy ketedi. Múndai jabaiy túielerdiń dúNiyadegi sirek kezdesetin haiuanat ekendigi adamdar sonau erteden-aq baiqaǵan, sol kezde Angliyanyń bir haiuanattar baqshasy ústap alǵandarǵa qyruar syilyq aqsha berudi qúlaqtandyrsa da Múndai túieni úsh jylǵa deiin satyp almady.
Ásili ańshylyqpen shúǵyldanatyn Litterler qabyrǵa suretterdi almaidy. Al olardyń ishki esebi jabaiy túie ústap alatyn. Olar Lopnorǵa barǵan soń Kerim atty úiǵyr jigitke jol bastatqyzyp, sol alqabtyń bárinen jabaiy túieniń izin shalady.
Bir kúni olar aumaqty jaiylymnan bir top jabaiy túie kezdestiredi. Qolyna qúryq ústaǵan Kerim atyna qamshy basyp-basyp jiberip túielerdi qua jóneledi.
– Toqta! Toqta! Sen olardy quǵanda janyńnan kesheiin dep pe ediń? – dep aiqailady Litter onyń artynan.
Kerim óziniń qúla atynyń shabysyna senetin, qúla at búl kezde sadaqtan atylǵan jebedei zaulai jóneledi de, kózdi ashyp-júmǵansha jabaiy túielerdi quyp jetip te qalady. Biraq, jabaiy túieler qúmǵa kirip ketip jaǵdai kóńildegidei bolmai qalady. Osynau shet-shegine kóz jetkizsiz jalpaq qúmnan ayaq alyp júrudiń ózi múń, bir auyq shapqan soń qúla attyń qan sorpasy shyǵyp boldyra bastaidy, shabystan tákirge túse, qamshymen qalai úrsa da shabystan qalady, taǵy biraz quǵan soń tipti ógiz ayanǵa barsa da. Al qúmǵa kirip alǵan jabaiy túieler áli zau jelip barady, azdan soń Kerimdi kúsh jer tastap ketedi.
Búl kezde túiege mingen Litterde quyp jetti. Ol Kerimge: – Baiqaǵan shyǵarsyń mynadai qúndy túieni atpen qalai quyp ústamaqsyń? Meniń bir dosym bolǵan, ol úly sahara shólinde bir top jabaiy túiege kezigip qalypty da olardy atpen kúni keshke deiin quypty, eń sońynda aty zoryǵyp ólipti, qúmnan jol tauyp shyǵa almai ózi de óldi, – dep sógip bere sóiledi.
– Quyp júrip qúryq salyp ústamasaq onda tek qaqpan qúryp ústau ǵana qaldy. Bylai etsek qaqpan jabaiy túieniń ayaǵyn qyiratady da, túieńiz isten shyǵady.
Ha,ha,ha! Maǵan kerek aqsaq túie emes, ayaǵy qyirasa soiyp etin alǵannan basqa túkke jaramaidy, ony alyp ketuge bolmaidy. Men jabaiy túieden birnesheuin tiridei ústap Europaǵa aparyp el-júrtqa kórsetpekpin. Sen Lopnorlyqsyń, bilesiń ǵoi, balyqtyń sudan aiyrylsa kúniniń qaran ekendigin. Al mynau jabaiy túieler qúmda bizben jasyrynbaq oinauǵa kelgende qatty sheber, eger jazyqqa shyqsa olardyń júirik attardan qashyp qútyluy eki talai, ásirese botalar, olardy tipten ońai ústauǵa bolady.
Litterdiń osylardy túsindirui-aq múń eken, Kerimge de bir jaqsy aqyl kele qaldy. Ol Angliyalyq elri – zaiyptylardy bastap kól jiegin birneshe kún sharlady, aitpai-aq bir kúni olarǵa botalaryn etken bir top jabaiy túie kezdese ketti. Jabaiy túieler kólden su iship shyǵypty, botalar birimen biri alysyp, tairań qaǵyp júr, bir jolǵy shyn alparystyń ózderine tónip kele jatqany olardyń qaperlerine de kirip shyqqan joq. Olardyń oiynyn tipti eneleri de toqtata almady. Mynau bir taptyrmas tamasha oraidy kórgen Litter, áieli jáne jol bastaushy úsheui attaryn qamshyny basyp-basyp jiberip tap berdi.
Bota jaratylysynan qatty alparysqysh keledi, alparysqa bir túsip alsa dúnieniń bárin úmytady. Jabaiy túielerdiń úlkenderi adamnyń qarasyn kórgen zamanda bezip joǵalady, oiynnyń qyzyǵyna ábdenn berilip alǵan botalar adamdar ústilerine kelip qalǵan kezde ǵana asyp-sasyp jan úshyrta jóneledi. Qap! Olar keshikti, onyń ústine enelerine ilesip óz enelerin kórsetetin qúndy alqabqa qarai qashpai, sasqalaqtap teris-qaǵys jazyqqa qarai qashty. Osylaisha bir auyq quǵan soń Litter tórt birdei jabaiy botany qolǵa túsirdi. Ózine járdemdesip botalardy úiretisuge ol taǵy birneshe adam jaldap alyp botalardy úiretti, odan soń búl hiuandardy aldyǵa salyp aidap altyn tau jaqty betke alyp júrip ketti.
Basqa sheteldik sayahatshylar siyaqty osy eki Angliyalyq ańshy da Juńgolyqtardy adamsynbady, jaldap alǵan Juńgolyqtarǵa qol retinde mán jasady. Betke alyp shyqqan búl retki mashaqatty sapar jolynda sudyń tapshy ekenin biletin olar su artylǵan atqa qatal shekteu jasady, ózderi su ishkisi kelgende sudy qalaǵanynsha ishti de al jaldap alǵan Juńgolyqtarǵa ólshep qana berip otyrdy. Tipti ózderi úshin barynsha qyzmet kórsetken Kerimge de osyny istedi. Búl jaz mausymy bolatyn, jaldanǵandar tandyrdai ystyq qúmdy keship sapar shegip kele jatty, shól azabynan erinderi tilindi, keide tipti esterinen tanyp ta jyǵyldy. Litter olardyń jaǵdaiyna qaraǵandy qoiyp tezirek júruge taqymdai berdi. Biraq qyzyq endi boldy, kúndiz keshke deiin shólden qańsyp ólip ketuge ainalǵan Juńgolyq “qúldar” kelesi kúni qútyńdap shyǵa keldi. Alyp shyqqan sulary sarqa túgesilgen kúni erli-zaiypty litterler shólge shydai almai attardyń birin soiyp qanyn ishpek bolady. osy kezde Kerim ishine su toltyrylǵan úlken bir qabaqty búlǵaqtata alyp keldi de qabaqtyń auyzyna áueli ózi meiiri qanǵansha su ishti, odan soń qabaqty basqa jaldanǵandarǵa beredi de:
– Qúrmetti myrzalar, sender biz Juńgolyqtardy adam qúrly kórmei shólden óltirmekshi boldyńdar ǵoi. Al endi kóre berińder sol shyryn tústerińde! Osy joldyń qai jerinde su bar, men bárin bilemin, kúndiz shól azabyn tartsaq, túnde men myna serikterimdi bastap qalaǵanymyzsha ishemiz. SHóldegenniń dámi endi sender de tatyp kórińder! – dep ashulandy.
Jol bastaushy osyny aitty da laushylardy, tilmashty ertip alyp júrip ketti. asqaqtaǵan eki Angliyalyq baqytyna jarai jershil bir kári attyń jol bastauymen ázer degende búqa kólin tauyp sularyn tolyqtap alady, osydan keiin de tauqymetti tartyp otyryp Angliyaǵa jandaryn zorǵa alyp barady.
1894 – jyly búl qymbatty Angliyalyqtar Qashqarǵa taǵy da keledi. olar elge ózderiniń baastan keshken qauip – qaterlerin aityp túisinbesten bósti. Biraq olar ózderimen bir uaqytta Juńgoǵa kelip qaterli sayahat júrgizgen bir Frantsiyalyq dostarynyń ólgen habaryn estigende “qoyan ólgende túlki qaiǵyrypty” degenniń kerin keltirip eriksizden ahilep-úhileidi.
Búl Frantsiyalyq Dutleir degen adam edi. Ol 1890 – jyly Parijdan Qashqarǵa keledi. Búl arada Rossiya elshiliginen qoldau tauyp, birneshe kazak qorǵaushy alady da Qashqardan shyǵyp, ótedegi jibek jolynyń ońtústik jaǵyn jaǵalai shyǵysqa bet alady, Niya, CHarshen jáne Lopnor úńgirlerinen ol bir qansha baiyrǵy qalany jáne zirattardy baiqaidy. Ol qol astyndaǵylardy úiymdastyryp osy baiyrǵy qalanyń kóne júrty men eskilikti zirattardy astań – kesteń qazdyryp, Brahmi jáne haroji jazularymen jazylǵan qyruar materialdardy alyp ketedi, búlardyń barlyǵy jańa eranyń 6,7 – ǵasyrlaryndaǵy qúndy materialdar edi. Quanyshy qoinyna syimai ketken ol úǵan da mol mádeni múralardy tabu oiyna keledi.
1893 – jyldyń 4 – mausym kúni Dutleir shaǵyn topty alyp SHizańnyń tabuda degen jerine kelgende qatty jańbyrǵa tap bolady. at ústinde kele jatqan ol aldaryndaǵy shaǵyn aulaly úide kórip qamshysyn siltep qalady da qasyndaǵylardy bastap solai qarai shaba jóneledi.
Búl shaǵyn aulanyń qaqpasyna tas bekituli bolaryn kim oilaǵan, Dutleir birneshe ret aiqailasa da esik ashylmaidy. Juńgoǵa kelip mádeni múralardy tonaǵan úsh jyldan beri ol Múndai jaǵdaidy kórmegen-di, ol: Juńgolyqtar jaratylysynan qúl, sondyqtan aq jiystyń mártebelerdiń aldynda qúrsha jorǵalap túruǵa tiis dep qaraityn. Endi mine olardyń ózin batyl baryp esik aldyna túrǵyzyp qoiǵannan kórmeimisiń. Ol ot alyp qopaǵa túsip kazaktarǵa esikti jaqqyzady da ishke basa-kóktep kirip ketedi. Búl úidegi Zańzu túrǵyndar qaru-jaraq asynǵan osy bir top «albastylardyń» kele jatqanyn kórip olardan úreilenip barlyǵy bir kishkene úige tyǵylyp alady da dybys shyǵarmai jatady, biraq olardyń janarlarynan kek úshqyny shashyraidy.
Búl “albastylar” zańzu otbasynda jarym kún máre-sáre iship-jep, aunap-qunap jatady da barlyǵy udai mas bolyp úiqyǵa ketedi. kelesi kúni tań erteń Dutleir serikterine at erttep jolǵa shyǵuǵa ámir etti. Kazaktardyń biri kenet:
–A ttyń biri qalaisha joq! Men keshe osy úidiń at qorasyna kirgizbep pe edim. – dep oibai salady.
– Nemene, at joq deimisiń? Úi iesin ákelip tólettirińder, – deidi de Dutleir úi iesin jolsyzdyqpen súiretip ákeldirip at súraidy.
– Men keshe seni shaqyryp ákelgenim joq, atyńdyda maǵan baqqyzyp qoiǵan joqsyń, maǵan qalaisha tólettirmeksiń? – deidi ashu qysqan zańzu.
– Hy,hy, saǵan at tóle dep túrǵanymyz qaita sypaiylyq istep túrǵanymyz ǵoi, men seni áueli at úrlaǵan qylmysyń úshin jazaǵa tarttyramyn, – deidi Dutleir yzǵarlanyp kúlip.
– Astahfirullah! Qúdai biledi – au, keshe biz búgin búkil otbasymyzben mynau ayadai úige tyǵylyp jatyp, syrtqa shyqqanymyz joq, – dep shyryldaidy zańzu.
Mártebeli Frantsiyalyq mynau Juńgolyqpen myljyńdasyp túrmaq pa. Ol úi iesiniń at qorasyndaǵy kesek bitimdi túrǵan, júni jyp-jyltyr tory atyn kazaktarǵa jetektetip alyp kete beredi.
Búl óńirdegi zańzu túrǵyndardyǵ dene ańshylyqpen kún kóretin, sondyqtan at olardyń aiyrylmas serigi sanalady. tórt at úi iesiniń eń súiikti maly edi, atyn sheteldikter alyp kete salyp artynan qua shyqqan ol jol boiyn, – qaraqshylardy ústańdar! Qaraqshylardy ústańdar! – dep aiqailai beredi. Búl habardy estigen jaqyn mańdaǵy zańzular jetip kelip onyń múńyn tyńdaidy. Jáne baryp úiin kóredi de: Tfu! Myna sheteldikter keshe bir tún túnegenmen qoimai búl úidiń eki oryndyǵyn jaryp otqa jaǵypty, úidiń ishin oiran – topanyn shyǵarypty múnysy az bolǵandai keterlerinde atyn tonap alyp ketipti, naǵyz qaraqshylardyń ózi eken, dep qatty shiryǵady.
Zańzular eki júzden astam adam jinalady da, attaryna mine salyp qaraqshylardyń artynan qua jóneledi. Ábden kárine mingen olar on neshe shaqyrym ǵana úzaǵan Dutleirdyń adamdaryn quyp jetedi. Áueli myltyq atyp signal berip qarsy jaǵyn toqtatyp. Dutleir kazaktarǵa oq shyǵartyp qaitarma soqqy jasatpaqshy bolady. biraq búl birneshe reseilik ásker quǵyynshylardyń óńsheń siyaqty myltyq ústap ózderin qaraǵa alyp túrǵanyn kórip suqandary úshyp ketedi de attaryn qamshy basyp tym-tyraqai qasha jóneldi.
Búl ór kókirek Frantsiyalyq Juńgolyqtar ózime eshteńe istei almas dep oilaidy. Búl atyn Borbailata qashyp bara jatyp oq shyǵaryp qarsylasady. Mynau zańzu ańshylardyń shetinen mergen ekenin ol qaidan bilsin, zańzular onyń qashqanyn kóre salyp oq shyǵarady, bir tal kek oǵy onyń dál keudesinen túirep óte shyǵady.
Zańzular onyń qasyna kelip tek ózderiniń attaryn ǵana alady, basqa eshtemesine tiispeidi, olar Dutleirdiń múrdesin bir jaqqa laqtyryp tastap tory atty jetelep qaityp ketedi. “Sayahatshylardyń” basqa adamdary talap alǵan qyruar mádeni múralaryn Frantsiyaǵa tasyp áketedi. Keiin Parijdegi bir merzimdi ǵylym jurnaly Dutleir tapqan mádeni múralar men materialdardy art-artynan jariyalap, europadaǵy árqaisy eldiń SHyńjańǵa degen ańsaryn odan ári audara túsedi.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











