Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

Bógetti búzu

«Мәртебелі Шаң Яң шығармалары»-нан үзінді

admin
2025/10/09
Eltaný
0
Бөгетті бұзу

Basy: https://qandas.kz/%d2%9bytaj-tanu-negizderi-4695/ 

Jer men kók jaralǵan soń adamzat paida bolǵan. Júrt búl dáuirde óziniń ákesin bilmei, sheshesin ǵana bilgen. Júrttyń ústanǵan printsipi – tuysqa tartu jáne jeke múddeni kózdeu ǵana bolǵan. Tuysqa tartudan jaqyndyq pen alystyqtyń parqy kelip shyqqan; jeke múddeni kózdeuden qulyq-súmdyq isteu kelip shyqqan. Halyq kóp, onyń ústine bári jaqynymen alysyn aiyratyn ári qulyq-súmdyqqa beiim bolǵan soń, onan úlken bylyq tuǵan. Búl kezge jetkende halyq ózgeden ozyp, ózine múdde aluǵa kúsh salǵan. Al, ózgeden ozyp ketuden – tóbeles; jeke múdde aluǵa tyrysudan – eregis kelip shyqqan. Halyq bir-birimen eregisip, onyń ústine ádiletti sheshim taba almaǵan soń, únamdy ómir keshe almaǵan. Sondyqtan dana kisiler ádilettilikti dáriptep, jeke múddeni kúitteudi qoyudy jaqtaǵan. Sonymen halyq tútas qaiyrymdylyqqa, súiispenshilikke boi úrǵan. Búl dáuirge jetkende tuysqa tartu printsipi kúshinen qalyp, dana kisilerdi qasterleu ideyasy ornaǵan.

Qaiyrymdylyq pen súiispenshilikti uaǵyzdaǵan jandardyń bári ózgelerdi ayalaudy óz mindeti sanaǵan; qabiletti, moralьdy kisilerdiń bári ózgeden úzdik boludy ómiriniń ólshemi etken. Halyq kóp, boisúnatyn zań-tártip joq bolǵandyqtan, ári «úzdik boludy» ólshem etkendikten, onan aitys-tartys kelip shyqqan. Sonymen áulieler osy jaitqa bailanysty jer men mal-múlikke ielik qúqyqty, er men áieldiń qoǵamdyq ornyn belgilegen. Biraq ielik qúqyq, qoǵamdyq oryn belgilengenimen, túraqty tizim (júie) bolmaǵan soń, keiin zań jasalǵan. Zań jasalǵanymen, ony atqaratyn adam bolmaǵan soń – ol da bolmaǵan; sóitip úlyqtar qoiylǵan. Úlyqtar qoiylǵanymen birtútas basshylyq bolmaǵan soń – taǵy bolmai qalǵan; sonymen patsha qoiylǵan. Patsha shyqqan soń «dana kisilerge tabynu» ideyasy joiylyp, onyń esesine patshanyń elshisine (biliktiń resmi ókiline) jáne asyl zattarǵa (mártebe-belgilerge) tabynu ideyasy ornaǵan.

Demek, adam balasy alǵashqy erte zamanda – tuysqa tartqan jáne jeke múddeni kózdegen; orta erte zamanda – dana adamǵa tabynǵan ári qaiyrymdylyqqa, súiispenshilikke boi úrǵan; tayau erte zamanda – asylzattardy kótermelep, úlyqtardy qasterlegen. El tek dana kisilerge tabynǵan soń, qabilet pen moralь jaǵynan bas talasqan; al patsha qoiylǵan soń, búl «dana kisiler» kerekten qalyp, óz dostaryn ǵana jaqsaryp, jeke bastyń qamyn qarastyrudy printsip qylǵan; al ádilettilikti dáripteu – «jeke bastyń qamyn kúitteu» printsipin bógep tastaǵan. Búl úsh zamanda bolǵan ister ádeii bir-birine qarama-qarsy jasalmaǵan, qaita júrttyń boisúnatyn printsipteriniń ózgeruine bailanysty mán beretin nárseleri ózgergen. Jaǵdai ózgeruine sáikes zamanalardyń qoldanǵan tásilderi de basqa bolǵan.

Sondyqtan patshalyq qúrudyń belgili ólshemi bolady deimiz. Patsha boludyń ózine tán dauy (qaǵidasy) bar, uázir men búqara boludyń da ózine tán dauy bar. Olardyń negizdeletin qaǵidalary bir-birinen ózge bola túra, bári kelip belgili bir ólshemge baǵynady.

Demek, halyq nadan bolǵan zamanda aqyldy kisi bi bolǵan; halyq zeiindi bolǵan zamanda kúshi myǵym kisi bi bolǵan. Óitkeni, halyq nadan shaqta qairat artyq, zeiin kem; halyq zeiindi shaqta aila artyq, qairat kem bolǵan. Halyq qasiet bilmegendi úirenedi, dármeni bitkende ǵana tize búguge moiynsal bolady. Demek, SHenьnun halyqty egin saluǵa úiretkendikten patsha bolǵan – múndaǵy sebep: olardyń qaruly kúshi aldynda júrt tize búkken. Halyq nadan, bilimsiz shaqta zeiindilerden úirenedi. Halyqta zeiin bola túra tolyq qairat bolmaǵan soń, tize búguge tura keledi. Sondyqtan álemdi zeiinimen bileitin kisi jazalaudy joyady; bekterdi qaru kúshimen baǵyndyratyn kisi «moralь tárbiesin» qajet qylmaidy.

Kieli kisi ertedegiden ónege almaidy, qazirgisine de jabysyp qalmaidy. Ertedegini ónege alu – dáuirden qalyp qoyu; qazirgige jabysyp qalu – damu betalysyna qaishy. Jou zamany SHan zamanynan ónege almaǵan; Sya zamany – YUi men SHunьnen ónege almaǵan. Búl úsh zamannyń jaǵdaiy úqsas bolmaǵanymen, árqaisysynda bilik boldy; sondyqtan patshalyq qúrudyń belgili ólshemi bolady. Al ólshemdi qalai júzege asyruǵa kelsek, onyń da ózge sharalary bar: U-van úkimetti baǵyndyru tásilimen tártip alyp, ózi kerisinshe patshaǵa baǵynudy dáriptegen; álemdi kúshpen alyp, ózi kerisinshe taqtan qaitu (patshalyq ornyn bosatu) isin qúrmettegen. Ol úkimetti alu úshin qaru kúshine, al úkimetti saqtap otyruda moralь men ádilettilikke súiengen.

Búgingi zamanda kúshti bektikter – bireudiń jerin ózine qosyp alyp jatyr, álsiz bektikter – shamasy kelgenshe qorǵanyp jatyr. Joǵarydaǵylar Ui, SHa zamanyndaǵy ǵibratqa jete almaidy, tómendegiler Tań, U-van patshalardyń sharasyn qoldanbaidy. U-van patshalar júrgen jol bitelip qaldy; sondyqtan áskeri kúshi basym iri bektikterdiń soǵysqa shyqpaǵany qalmady, álsizirek, shaǵyn bektikterdiń ózin qorǵamaǵany bolmaidy. Memleketti kúsheitip, dúnieni qaru kúshimen birlikke keltiretin joldyń bitelgenine talai boldy. Al qazirgi zamandaǵy patshalardyń ishinde búl joldy ashatyn eshkim joq. Sondyqtan alǵashqy úsh dáuir órkendep, tórtinshi dáuirge jete almady; bilgir patsha bolmasa, búl sózdiń baiybyna bara almaidy. Endi osy qaǵidany onyń beretin sayasi nátijesimen túsindireiin.

Erte zamannyń adamdary momyn ári adal keledi, osy zamannyń adamdary ailaly ári syrǵaq keledi. Sondyqtan erte zamandaǵy útymdy shara – moralьdyq tárbieni birinshi orynǵa qoiyp, «moralь arqyly basqarudy» júrgizu bolǵan edi. Qazirgi útymdy shara – jazany aldyńǵy orynǵa qoiyp, «zań arqyly basqarudy» júzege asyru bolyp otyr; dál osyny alǵy qara dúrsin, qorash jandar túsinbeidi.

Búginde júrt auzynda aitylatyn «ádilettilik» – halyq búqarasy yntyq nárselerdi ornatu, halyq búqarasy jek kóretin nárselerdi joyu bolyp tabylady. Al olardyń aityp júrgen «ádiletsizdigi» – halyq búqarasy jek kóretin nárselerdi ornatu, halyq búqarasy yntyq nárselerdi joǵaltu dep esepteledi. Búl eki auyz sózdi atynan zatyna deiin aiqyndap alu kerek. Is júzinde halyq búqarasy yntyq nárseler ornatylsa, olar ózderi jek kóretin nárselerdiń ziyanyna úshyraidy; al kerisinshe, halyq búqarasy jek kóretin nárseler ornatylsa, onda olar qalaisha ózderi yntyq nárselerge qol jetkizedi? Múny qaidan bilesiz deisiz ǵoi?

Halyq búqarasy qasiret shekse – oi oilaidy; oi oilasa – zańǵa boisúnady. Halyq búqarasy shat-shadyman bolsa – beibas bolady, beibas bolsa – qatelesedi. Sondyqtan halyqty jazamen basqarsa – imenedi, imense – jamandyqtan tyiylady. Jamandyq tyiylsa – halyq búqarasy ózderi yntyq nárselerine keneledi. Eger halyqqa «ádilettilik» arqyly (jalań uaǵyzben) tárbie berilse, onda olar erkinsip, betaldy ketedi. Betaldy ketken soń-aq ózderi jek kóretin nárselerdiń ziyanyna úshyraidy. Sondyqtan men aityp otyrǵan jaza – is júzinde jańa moralь men ádilettiliktiń túp negizi; al júrt auzyndaǵy «ádilettilik» – bylyqtyń qainary. Halyqty basqaratyn patsha, halyq jek kóretin nárseler arqyly basqaratyn bolsa, halyqtyń qolyn ózderi yntyq nárselerine jetkizetini sózsiz; al yntyq nárseleri arqyly basqarsa – kerisinshe, halyqty ózderi jek kóretin nárselerge úryndyrady.

Basqaryluy jaqsy elde – jaza kóp, syilyq az boluy tabiǵi. Sondyqtan patsha toǵyz esede – jazany, bir esede – syilyqty qoldanady. Keri ketken elde – toǵyz esede – syilyq, bir esede – jaza qoldanylady. Qylmystyń úlken-kishisi bolǵandai, jazanyń da auyr-jeńili bolady; eńbektiń úlken-kishisi bolǵandai, syilyqtyń da kóp-azy bolady. Búl eki túrli shara júrtqa daǵdyly. Biraq júrt qylmys jasaǵannan keiin ǵana jazalanatyn bolsa – jamandyq túbegeili joiylmaidy; júrt «jaqsylyq, moralьdyq pen ádiletke úilesimdi is-áreketterge syilyq beriledi» dep eseptese – qate is-áreketter joǵalmaidy.

Jaza jamandyqty túbegeili joya almasa, syilyq qylmysty joǵalta almasa – eldiń bylyǵatyny dausyz. Sondyqtan patsha jazany halyq qylmys jasamai túrǵanda qoldanuy kerek – múndaida úlken jamandyq bolmaidy; syilyqty – halyqtyń búzaqylardy, jamandyqty ashkereleu áreketterine júmsauy kerek – múndaida tipti úsaq-túiek qylmystar da qaǵys qalmaidy. Halyqty basqaru úlken jamandyqty boldyrmaityn, úsaq-túiekti qaǵys qaldyrmaityn dárejede bolsa – el tynysh bolady. El tynysh bolsa – sózsiz kúsheiip, kórkeiedi. Bir elde osylai istese – sol eldiń ishi tynyshtalady; eki elde osylai istelse – soǵys azaya beredi; búkil álemde osylai istelse – ardaqty moralь qaita ornaidy. Meniń: «Ólim jazasyna tartu – jańa moralьdy qalyptastyrady», al «ádilettilik» (jalań uaǵyz) – «alasapyrannyń qainary» deuimniń jóni – mine osy.

Erte zamanda júrt úime-júime bolyp, aralasyp jasaǵan; tártibi qatty bylyq bolǵandyqtan júrt bir basshynyń boluyn tilegen. Múnan qaraǵanda dúniedegi jandar tynyshtyq úshin bir basshynyń boluyn kóksegeni kórinedi. Qazir patsha bolǵanymen zań bolmai otyr – múnyń ziyany patshanyń bolmaǵanymen birdei; zań bolǵanymen, bylyqty joya almasa – ol da zańnyń bolmaǵanymen birdei. Dúniedegi jandar patshanyń bolmauyn jaratpasa da, sonymen birge zańyna qarsy is isteuge qúshtar bolsa – búǵan búkil dúnie qairan qalady.

Júrtqa paidaly is jóninen alǵanda, qoǵam tynyshtyǵynan ótetin iri is joq; al qoǵamnyń tynysh boluy úshin eń tamashasy – patsha qoyu; patsha qoyudyń mańyzynda zańdy sheber júrgizgennen ótetin mándisi joq; al zańdy sheber júrgizude jamandyqty joyudan artyǵy joq; jamandyqty joyudyń sharasynda qatań jazalauǵa jetetini joq. Sondyqtan patshalyq qúratyn patsha syilyq beru sharasymen búzaqylyq isteuge tyiym salady, jazalau sharasymen jaqsy is isteuge jón kórsetedi; halyqtyń aiybyn qudalaidy, istegen jaqsy isterin eskermeidi; jazalaudan paidalana otyryp, jazalaudy joyady.

Qysqasha túsindirmeler:

  • SHań YAń (b.z.d. ? – b.z.d. 338) – Jańgo dáuirindegi zańshyldar (fa-tszya) mektebiniń kórnekti ókili. CHin (Qin) bektiginde iri reforma júrgizip, qúldyq júieden feodaldyq júiege ótudiń sayasi-qúqyqtyq irgesin qalady. Oilary «SHań-tszyunь shu» traktatynda jinaqtalǵan.
  • «Bógetti búzu» – jinaqtaǵy taraulardyń biri (máni: kedergini joyu, toqyraudy búzu). Negizgi ideya: saltqa qatyp qalmau, dáuir súranysyna sai «zań arqyly basqarudy» kúsheitu.
  • Sya, SHan (Inь), Jou – kóne qytai áuletteri; Fu-shi, SHenьnun, Huandi, YAo, SHunь – ańyzdyq áulie patshalar; U-van – Jou áuletiniń negizin qalaushy.
  • «Moralь arqyly basqaru» (konfutsiishil úlgi) men «zań arqyly basqaru» (zańshyl úlgi) – Jańgo dáuirindegi basty eki paradigma. Búl mátin zańshyl ústanymdy jaqtaidy: jazanyń aldyn alu, syilyqty – búzaqty áshkereleuge yntalandyru.
  • Terminder: Ielik qúqyq – múlikke, jerge bilik etu qúqyǵy. Ólshem – biliktiń túraqty qaǵidattary. «Toǵyz esede/bir esede» – «negizinen/sirek» degen beineli úlestirim.

Audaryp, rettegen Qajet Andas.

“Q-andas” aqparattyq agenttigi.

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz