Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ ەلتانۋ

جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالاردىڭ ۇرلانۋى 9 ءبولىم

لۋ يان

admin
2025/10/09
ەلتانۋ
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 9 бөлім

جالعىز كەمەڭىز تارىم دارياسىن ارالاپ شىعۋ

سۆەن حەدين انگليالىق دوستارىنا قوش ايتىسقان سوڭ قاشقاردان ولشەۋ اسپاپتارىن ساتىپ الادى جانە ءتىلماش، لاۋشى ت.ب ازىرلەيدى.
1895 جىلى كوكتەمدە بۇل شۆەد ساياحاتشىسى شاعىن ءبىر توپ ادامدارىمەن حوتان وزەنى مەن ياركەند وزەنىنىڭ ارالىعىنداعى ۇلان-عايىر شولدەن “بايلىق” ىزدەپ شىعادى. ول باسقا ساياحاتشىلار ەستەلىككە العان ماتەريالدارىن جانە وسى ءوڭىردىڭ جەر ءتۇزىلىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە تالداۋ جاساي كەلىپ، وسى ءشولدىڭ ىشكەرىگىندە ۇزاق عاسىرلار بۇرىن جەرمەن-جەكسەن بولعان بايىرعى قالا بار، ول اراداعى تاڭعاجايىپ ىستەر مەنىڭ بارىپ اشۋىمدى كۇتىپ تۇر دەپ ويلادى.

“عاجايىپ ءىس” اراسىندا سۆەن حەديننىڭ جانىنان شىعا كەلەدى. بۇل ءىشى-قيىرسىز شولگە كىرگەننەن كەيىن ءۇش كۇن وتكەندە بايقالعان ءىس ەدى: تۇيەدەي زور اتقا مىنگەن بەس ادام ولاردىڭ سوڭىنان ءتۇستى دە الدى. بۇل توپ توقتاپ تاماق ءىشىپ، ات وتتاتسا، الگىلەر دە ءتۇسىپ تاماقتانادى، اتتارىن وتتاتتى؛ بۇل توپ قونالقى جەر تاۋىپ تۇنەسە، الگىلەر دە وسىنى ىستەيدى. بەسەۋى باستان-اياق ولارمەن ەكى-ءۇش ءجۇز مەتر ارالىق تاستاپ ءجۇردى دە وتىردى. بىراق سۆەن حەديننىڭ توبىنا جاقىنداپ، تىلدەسپەيدى. ءتۇر-تۇلعالارى مەن ءجۇرىس-تۇرىستارىنا قاراعاندا بۇل بەسەۋى توتەنشە تاعى: ساۋداگەرگە ەشبىر ۇقسامايدى، اسكەري ادامعا دا ۇقسامايدى؛ قايتا، اڭىزداردا ايتىلاتىن ءالي باباداعى قىرىق قاراقشىعا ۇقسايدى. سوندا بۇلاردىڭ وسى ءىشى-قيىرى جوق ءشول-قۇمعا تىققان ەلدى مەكەندەردەن ىزدەگەنى نەندەي التىن-كۇمىس بولعانى ما؟

ال بۇل بەسەۋى سۆەن حەديننىڭ ارەكەتىنە دە ءجىپ تاعا المادى. ولار بۇل وزىمسوق شەتەلدىكتىڭ كولىككە ارتقان دۇنيەسىن “زەڭبىرەك-مىلتىق” سەكىلدى “جاڭا قارۋلارعا” ۇقساتتى. ەجەلدەن ەشكىم باتىنىپ كىرە الماعان ءشول جازيراعا ىشكەرىلەي ەنىپ بارا جاتقانىن كورگەن قاراقتار: بۇل ادامنىڭ ءجۇرىسى كۇدىكتى، استە ەرىككەننىڭ ەرمەگىن قىپ جۇرگەن ادامعا ۇقسامايدى دەپ مەجەلەدى. “بۇل ادام وسى قۇمدى شولگە ىشكەرىلەي ەنىپ اكەلە جاتقان انا ‘جاڭا قارۋلارىنىڭ’ قۇدىرەتىن سىناپ كورمەك پە ەكەن، الدە؟..”

ءۇشىنشى كۇنى تۇستەن كەيىن سۆەن حەديننىڭ توبى ياركەند وزەنىنىڭ ءبىر تارماق ارناسىنىڭ جاعاسىنا كەلدى. بۇل تارماق ارنا كارتاعا تۇسپەگەن ەدى، بىراق وزەن سۋى ءتىرى پەندە جوق ءشول-قۇمعا قاراي اعىپ كەتىپ جاتىر. سۆەن حەدين بۇل جاڭالىقتى ەستەلىككە الماق بولىپ، توپتى توقتاتىپ، كولىككە ارتقان ولشەۋ اسپاپتارىن – الباگان (نيۆەلير)، ولشەۋىش مەتر سياقتى نارسەلەرىن الىپ، ولشەۋ جۇرگىزە باستادى. ول اۋەلى بۇل تارماق وزەننىڭ كوورديناتالارداعى ورنىن انىقتاپ الماق بولدى.

سۆەن حەدينگە وكشەلەي ىلەسىپ كەلە جاتقان الگى وڭشەڭ اتپال ازاماتتار شەتەلدىكتىڭ اتتارعا ارتقان “جاڭا قارۋلارىن” تۇسىرە باستاعانىن كورىپ، شىنىندا سەسكەنىپ قالدى. بىراق ونىڭ تەگىستىكتى ولشەۋ اسپابىن قۇرىپ، ودان تىكە قادالعان ولشەۋىش مەتردى قايتا-قايتا سىعالاعانىن، سونداي-اق الدەبىر “زەڭبىرەك وعىنىڭ” اتىلماعانىن كورگەن سوڭ، الگىلەردىڭ كوڭىلى ورنىنا ءتۇستى.

وسى كۇنى ىمىرتتا سۆەن حەدين قونالقى جەرگە ەندى عانا شاتىر تىككەلى جاتقاندا، الگى بەس جىگىت وتكىر قانجارلارىن جالاڭداتا سۆەن حەديننىڭ الدىنا جەتىپ كەلىپ، ونىڭ ولشەۋ اسپاپتارىن، اتتارىن جانە كەيبىر بۇيىمدارىن ۇرلاپ اكەتتى. قۇر الاقان قالعان سۆەن حەدين قاشقارعا قايتا قايتىپ كەلدى. بىراق ونىڭ ەسىل-دەرتى سول ارناعا ءمالىمسىز وزەنشە دە بولىپ قالدى.

سول وزەنشەنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى اعاشتاردىڭ قۋراپ قالعان تۇقىلدارىن سۆەن حەدين بايقاعان بولاتىن. سوندا بۇلاي دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولاتىن ەدى: بۇل وزەن ءبىر زاماندا سۋى تىنباي اعىپ جاتاتىن وزەن بولعان. وزەن سۋىمەن اۋماقتى ەگىستىك جەردى سۋارۋعا بولاتىن، وزەن بويىندا بىرىنە-ءبىرى جالعاسقان قىستاق بولعان. كەيىن بۇل وزەننىڭ جوعارى اڭعارىنداعىلار سۋدى ەرەسەن كوپ پايدالانعاندىقتان نەمەسە باسقا سەبەپتەردەن ياركەند وزەنىنىڭ سۋى بۇل تارماق اعىنعا قۇيماي قالعان، ءسويتىپ بۇل وزەنشەنىڭ سۋى قۇرىپ، قۇنارلى ەگىستىك ءشول-قۇمعا اينالىپ، اۋىل-قىستاق ويران بولىپ، ەل-جۇرت كەتىپ قالعان. بيىل كوكتەم ماۋسىمى ەرەكشە ىستىق بولدى، ال وتكەن جىلى كۇنلۋن تاۋىنا قار قالىڭ ءتۇستى؛ قاردىڭ ەرۋىنەن پايدا بولعان جازعى تاسقىن ەرەكشە مول كەلدى دە، سۋى قۋراپ قالعان وسى ءبىر تارماق اعىنعا دا سۋ ءتۇستى. ەگەر اتام زامانعى بۇل وزەننىڭ ارناسىن جاعالاپ العا ىلگەرىلەي بەرسەك، ەرتەدەگى قالا ورنىنا كەزدەسىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس ەدى. و، وزەن! سەنى بويلاپ جوڭكىلە اققان تاۋ تاسقىنى اقىرى تاريح ارناسىنا كومىلىپ قالعان قۇپيا سىردى مىنە وسىلايشا اشىپ تاستايتىن بولدى-اۋ!

سۆەن حەدين تەز ارادا قوماقتى اقشا تاۋىپ الدى دا وسى وزەن ارناسىنان باستاپ تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، ۇلى تاكلا-ماكان ءشولىن ەندەي وتىرىپ، ونىڭ تىلسىم سىرىن اشىپ تاستاۋعا بەكىندى. ول ەندى ولشەۋ اسپاپتارىنان ايىرىلىپ قالعانىنا وكىندى: بۇل اسپاپتار اقشاعا دا تابىلمايتىن ەدى. قۇدايدىڭ توتە بەرە سالعان باعى عوي، ول ءزارۋ بولىپ وتىرعان نارسەسىن قاشقارداعى ءبىر كونە بۇيىمدار جايماسىنان تاۋىپ الدى، ونىڭ ۇستىنە باعاسى دا ارزانعا ءتۇستى. ساتىپ العاننان كەيىن قاراسا – بۇلار باياعىدا جوعالتقان الگى ولشەۋ اسپاپتارىنىڭ ءدال ءوزى ەكەن!

ءىستىڭ تابىسقا جەتۋىنىڭ العى شارتى – دۇرىس تۇجىرىم بولماق. سۆەن حەدين تاعى دا شاعىن ءبىر توپ ادام جانە ات-كولىك الىپ، الگى وزەنشەنى بويلاپ ءجۇرىپ كەتتى. ءبىر كۇن بولماي جاتىپ، ەجەلدەن ەشكىم بايقاماعان ءبىر بايىرعى قالا ورنىن تاۋىپ تا الدى. ول وسى ارادان قاراقشىلار توناپ اكەتكەن مۇلىكتەرىنىڭ بوداۋىن ءجۇز ەسەلەپ تولتىرىپ الماق بولدى. ول باستاپ كەلگەن ادامدارىنا بۇل بايىرعى قالا ورنىن بىرنەشە كۇن قازدىرىپ، حاراجد (قۇراما) جازۋمەن جازىلعان قىرۋار ەرتە زامان جازبا ماتەريالدارىن تاپتى؛ سودان سوڭ ءبىر قۇلاعان تامنىڭ بەتىنە قاڭزۋىنشا قىڭىر-قيىس ەتىپ: “سۆەن حەدين وسى جەرگە ءبىر رەت ساياحاتتاپ كەلدى” دەپ جازىپ قويدى. ال الىپ جۇرە الماعان ەرتە زامان ماتەريالدارىن سول جەردە رەتتەپ وراستىرىپ بولعان سوڭ عانا بۇل جەردەن اتتاندى.

سۆەن حەدين وسى ەڭ شولدەن بىرقاتار ەجەلگى قالا ورنىن تاۋىپ قازدىردى؛ ودان تاپقان مادەني ولجالارى مۇنىڭ جوعالتقان ءبىراز نارسەلەرىنىڭ قۇنىنان الدەقايدا اسىپ كەتتى. وسىدان كەيىن عانا كوڭىلى كونشىگەن ول سولتۇستىكتى بەتكە الىپ وتىردى. ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە بۇل شۆەد ساياحاتشىسى شىڭجاڭنان شيزاڭعا، تسينحايعا بارىپ، ەڭ سوڭىندا بەيجىڭ ارقىلى ەلىنە قايتتى. ەلىنە بارعان سوڭ ول ەكى جىل ۋاقىت سارپ ەتىپ، ساياحات بارىسىندا كورگەن-بىلگەندەرىن تۇسىنىكتى تىلمەن شىعارما ەتىپ جازىپ جاريالادى. ءسويتىپ اتاعى ەلگە جايىلدى، پاتشا اۋلەتى گەوگرافيا قوعامى ونى مەدالمەن سىيلادى.

1899 جىلى سۆەن حەدين جىبەك جولىنا تاعى كەلىپ “تەكسەرۋ” جۇرگىزدى. بۇل كەزدە ونىڭ اتاق-ابىرويى ءوسىپ، ارىنداپ تۇرعان شاعى بولاتىن. شۆەتسيا پاتشاسى وعان قاراجات جاعىنان كوپتەپ كومەك بەرگەن؛ جولاي رەسەيدەن وتكەن كەزدە شار پاتشا نيكولاي II قىستىق سارايدا ونى ارنايى قابىلدادى، سونداي-اق اماندىعىن قورعاپ، ونى-مىنالارىنا قاراسىپ، قامقورلىق جاساۋعا قاسىنا 4 كازاك قوسىپ بەردى. جانە رەسەيگە قالاعان ۋاقىتىندا كەلىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پويىزعا وتىرۋىنا اقى المايتىن بولدى.

سۆەن حەدين قاشقارعا كەلگەن سوڭ ۇيعىرلاردىڭ اراسىنان قولىنان ءىس كەلەتىن پىسىق جىگىتتەردەن 5 ادامدى جالداپ الادى؛ بۇل بەسەۋىن ءتىلماش، حاتشى، كىرەكەش ەتىپ ىستەتەدى. وسىدان سوڭ تاعى 15 تۇيە، 10 جىلقى ساتىپ الىپ، كادىمگىدەي ءبىر ساياحات وتريادىن قۇرادى. الگى شاعىن وزەندى تاپقان سوڭ باسىنا باق قۇسى قونعان ەدى عوي، بۇل رەت ول سۋ جولىمەن جۇرۋگە بەكىندى: مۇندا كەمەگە وتىرىپ، ياركەند وزەنى ارقىلى اۋەلى تارىم دارياسىنا بارماق، ونان سوڭ لوپ-نورعا كىرمەك.

وسى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ 17-كۇنى ياركەند وزەنىنىڭ كەمەجايىنا سۆەن حەديندى شىعارىپ سالۋعا جانە تاماشا كورىكتى كورمەككە كوپ ادام جينالدى. سۆەن حەدين وسى كەمەجايدان ءبىر كونەتوزداۋ كەمە ساتىپ الىپ، ونى جوندەتكەن؛ ەندى مىنە، ساپارعا اتتانۋعا ءازىر تۇر. ول ءتىلماشتىڭ باستاۋىندا جانە مىلتىقپەن قارۋلانعان ەكى كازاكتىڭ قورعاۋىندا الشاڭداي باسىپ كەمەگە قاراي بەتتەدى. حاتشى، كىرەكەشتەرى جانە ەكى كازاك تۇيەلەر مەن اتتاردى ۇستاپ قاسىندا تۇر. سۆەنگە جالدانعان ادامداردىڭ، كەمەشىلەردىڭ تۋعان-تۋىس، دوس-جاراندارى ساپارعا شىققالى تۇرعان تۋىستارىنا قوش ايتىسا شىعىپ، تۇگەسىلمەس قىسىر كەڭەسكە ءتۇسىپ كەتتى.

جۇزىنەن كۇلكى ەسىپ تۇرعان سۆەن شىعارىپ سالۋشىلارعا قول بۇلعاپ قۇرمەت ءبىلدىردى. ول ەلگە ايدىندى كورىنبەك بولىپ بۇكىرلەرەگىن جازىپ، تىك ءجۇرىپ كورىپ ەدى، سەمىرىپ كەتكەن قارنى ودان ءارى شەرميە ءتۇستى – بۇل ونىڭ ءوز ەلىندە بىرنەشە جىل تۇرعان كەزىندەگى “وزگەرىسى” ەدى.

ول كەمەگە شىققان سوڭ، جاعادا تۇرعان سەرىكتەرىنە:
– قوش بولىڭدار، التاۋىڭ تۇيە-اتتاردى الىپ، قۇرلىق جولىمەن تارتا بەرىڭدەر. اقسۋ مەن قورلاعا جەتكەن سوڭ ايالداپ، ءبىزدىڭ حابارىمىزدى كۇتىڭدەر! – دەدى.

كەمە ەركىن وزەنىمەن العاشقى بىرنەشە كۇن ەداۋىر ءساتتى ءجۇزىپ وتىردى. كەمەنىڭ تۇمسىق جاعىنا وتىرىپ العان سۆەن داريانىڭ مايدا قوڭىر سامالىنا راقاتتانا وتىرىپ، جول بويىنىڭ كورىنىستەرىن تىنباي ەستەلىككە الا بەردى. كەمە تارىم دارياسىنا كىرگەن سوڭ قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ەلىمىزدىڭ بۇل ەڭ ۇزىن ىشكى وزەنىنىڭ “اۋىزدىقسىز ات” دەگەن اتى بار-دى. وزەن ارناسى تولعان قۇم-قايراڭ، مۇنى سۋ تالاسسىز اعىزىپ جاتاتىندىقتان، وزەن ارناسى ەكىنىڭ بىرىندە وزگەرىپ تۇراتىن. سۋ بىردە انا ارنامەن اقسا، بىردە مىنا ارنامەن اعىپ، قۇبىلىپ تۇراتىن. ۇزاق جىلداردان بەرى بۇل داريامەن ەشكىم ءجۇزىپ كورمەگەن. سۆەن جالداپ العان ەكى كەمەشى ياركەند وزەنىندە ۇزاق جىل كەمە ايداعان، پاروم وتكىزگەن ادامدار ەدى؛ سوندىقتان وسى وڭىردەگى تاڭداۋلى كەمەشىلەر سانالاتىن. بىراق ولار تارىم دارياسىنا كىرگەن سوڭ سۋ جاعدايىن ءدال مەڭگەرە الماي-اق قويدى.

بۇل كەز تارىم ويپاتى وڭىرىندە دۇمبە بيداي ەگىلىپ جاتقان قاربالاس مەزگىل ەدى، سوندىقتان ەگىس القاپتارىندا سۋ كوپ ىستەتىلىپ، تارىم دارياسىنا قۇياتىن تارماق وزەندەردىڭ سۋى ازايىپ قالاتىن. ال تارىم دارياسىنىڭ ەكى جاعالاۋى جالپاعىنان تاياز ەدى. ءرۋلدى باسقارىپ كەلە جاتقان كەمەشى كەمەنى داريانىڭ سۋى مول نەگىزگى اعىنى بويىنشا بار ونەرىن سالىپ ايداعان-دى، ءارى-بەرىدەن سوڭ نەگىزگى اعىننىڭ ءوزى بىتەلىپ قالدى دا، كەمە وزەن ورتاسىندا قايراڭداي باستادى. زاتىندا، وزەن سۋى سول قول جاقتاعى سۋى تاياز اعىننىڭ قايراڭىن اعىزىپ كەلىپ، نەگىزگى اعىندى بىتەپ تاستاعان سەكىلدى. ال بۇرىن سۋى تاياز اعىن ەندى سۋى مول نەگىزگى اعىنعا اينالعان. سۆەن قاسىنداعى ادامدارعا كەمەنى قايراڭنان يتەرىپ شىعارتىپ الىپ، سودان سوڭ جۇرۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق وسىدان كەيىن كەمە قايتا-قايتا قايراڭداي بەردى. بۇعان شۆەد ساياحاتشىسى تىم ءابىرجىپ كەتكەن جوق: ول كەمەشىلەر مەن كازاكتاردى كەمە-جايىمەن اينالىسا بەرۋگە قالدىردى دا، ءوزى ءتىلماشتى ەرتىپ جاعاعا شىعىپ، جاعالاۋدىڭ جاراتىلىستىق جاعدايىن تەكسەردى؛ ونىڭ ۇستىنە بايىرعى زامان ەسكەرتكىشتەرى سياقتى نارسەلەر كەزدەسىپ قالار ما ەكەن دەپ تە دامەلەندى.

داريا ورتاسىمەن سۋ اعىنى بويىنشا ءجۇزىپ كەلە جاتقان ولار كەمە ۇستىندە ەكى جاعالاۋدىڭ كورىنىسىن تاماشالاۋمەن بولدى. بۇل كورىنىس ولارعا بەينە ءبىر ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان جاسىل دالىزدە كەلە جاتقانداي سەزىلدى: وزەن جيەگى – جاپ-جاسىل قامىس، قۇراق؛ ال ەكى جاق الابى – كوگىلدىر شالعىن. ەنى تار داريانى بويلاپ جارىسىپ كەلە جاتقان قارا-كوك ءتۇستى قالىڭ ورمان، ايدىنعا تۇسكەن كوك اسپان وزەن سۋىن كوك-جاسىل رەڭگە بولەگەن. ساياحاتشىلار وسى ءبىر جاسىل دۇنيەدە ىلگەرىلەپ كەلەدى. وسى جاسىل القاپتا پەندە بالاسى كورىنبەيدى، ۋ-شۋ دىبىس تا جوق؛ تەك كەمەدەگىلەردىڭ دىبىرلاعان سوزدەرى مەن كۇلكىلەرىنەن شوشىنىپ ۇرىككەن سۋ قۇستارىنىڭ وقتا-تەكتە ۇشىپ شىعىپ، تىنىشتىقتى ۋاقىتشا بۇزعانى بولماسا، توڭىرەك جىم-جىرت. وسىلاي بولعان سايىن تىرشىلىك دۋمانىنا بولەنگەن وسىناۋ جاسىل القاپ تىلسىمدانا بەرەدى. جاعاعا شىعىپ تەكسەرۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سۆەن مەن ءتىلماش ماڭايىنا تاڭىرقاي قارايدى.

زاتىندا، تارىم دارياسىنىڭ جاعاسى بۇكىلدەي جاسىل القاپ ەمەس-ءتى. ونىڭ بويىنداعى جازىقتاردا كوزدىڭ جاۋىن الا اشىلىپ تۇرعان جابايى گۇلدەر جايقالادى؛ بەينە دالادا ءار جەردەن الاۋلاي جاعىلعان سانسىز وت ىسپەتتى، تۇپ-تۇپ قىزىل جىڭعىلدار تۇر. ال اناۋ ۇزىننان-ۇزاق سىزىلعان ىقىلىمنان كەلە جاتقان قاراڭعى ورماننىڭ تاماشا كوركى تاڭداي قاقتىرادى.

ءوزى ءوسىپ، ءوزى قورلانىپ جاڭالانىپ كەلە جاتقان وسىناۋ اتام زامانعى ورمان بۇل وڭىردە نەشە مىڭداعان جىل جاساعان بولۋ كەرەك! توراڭعى اعاشىنىڭ كارىسى قۋراسا، مۇنىڭ قاسىنان جاسى وركەن جايىپ شىعادى. وعان ادامنىڭ قالامشا ەگۋى، باعىپ-باپتاۋى قاجەت ەمەس؛ تەك وزەن سۋىنىڭ ىلعالى بولسا بولعانى – قايسارلىقپەن وركەن جايىپ، وسە بەرەدى. بۇل ارعى زامان ورمانىن تاپتىشتەي زەرتتەپ كەلە جاتقان سۆەننىڭ بار بايقاعانى مىناۋ بولدى: الىپ توراڭعى اعاشتارىنىڭ كەيبىرىنىڭ ءدىڭى ءتۇپ-ءتۇزۋ، بۇتاقتارى سىرەسكەن قالىڭ جاسىل جاپىراق – قۇددى داڭعارا كوتەرىپ تۇرعان ءداۋ سياقتى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءدىڭى ءيىر-قيىر، بەينە اشەكەيلەپ جابىندالعان تاۋ-تاياق جۇك ارتقان پىلگە ۇقسايدى. تاعى كەيبىر كارى توراڭعىلار قۇلاپ قالىپتى دا، ونىڭ ىلعالدى توپىراققا كومىلگەن دىڭىنەن ءونىپ شىققان وركەن بوي سوزىپ الىپ، اعاشقا اينالىپ بارا جاتىر. ەڭ قىزىعى – نايزاعاي سويىپ كەتىپ، ءدىڭىنىڭ جارتىسى عانا قالعان كارى اعاشتاردىڭ جارتىكەش دىڭىنەن جاڭا بۇتاقتار شىعىپ، ءبىر توعاي بولىپ ءوسىپتى. ال بۇل جابايى توراڭعىلاردىڭ جاپىراقتارى ءتىپتى عاجايىپ: ءبىر ءتۇپ اعاشتىڭ جاپىراقتارىنىڭ كەيبىرى تالدىڭ جاپىراقتارى سياقتى ۇزىنشا دا، كەيبىرى تەرەكتىڭ جاپىراقتارى سياقتى جالپاق، ال ەندى بىرەۋلەرى قولدان وسىرگەن توراڭعى اعاشىنىڭ جاپىراعى سياقتى ۇلكەن. شۆەد ساياحاتشىسى اينالاسىنا تاماشالاي كوز جىبەرە ءجۇرىپ وتىرىپ، بۇل بايىرعى زاماننان كەلە جاتقان ورمانعا ىشكەرىلەي ەندى. بىراق سوندا دا ورماننىڭ شەتى كورىنبەدى.

– سۆەن مىرزا، جۇرە بەرمەيىك ەندى، ءارى قاراي جۇرسەك اداسامىز! – دەدى ارتتا كەلە جاتقان ءتىلماش ءابىرجىپ.
– مەن وسى ورماننىڭ ەنىنىڭ قانشالىق ەكەنىن كورگىم كەلەدى.
– بۇل تارىم دارياسى الابىنداعى قاراڭعى ورماننىڭ ار جاق-بەر جاعى قانشالىق ەكەنىن ولشەپ شىققان ەشكىم جوق، – دەدى قاتارلاسا بەرگەن ءتىلماش. – ءسىز قىتايداعى “باتىسقا ساياحات” دەگەن روماندى بىلەسىز بە؟ سول روماننىڭ باسىندا تان سيۋانتسزان تۋنحۋاڭنان داريادان وتكەن سوڭ “بۇركەندى اسۋعا” تاپ بولىپتى دەپ باياندالادى. سول رومانداعى داريا – وسى تارىم، ال “بۇركەندى اسۋ” – وسى قارا ورمان. بۇل ورماننىڭ شەتىنە ءۇش كۇن، ءۇش تۇندە ارەڭ شىعۋعا بولادى.
– تارىم دارياسى ءوز ماڭىنداعى جەردىڭ قانشاسىن سۋلاندىرا الادى؟ بۇل ورماننىڭ شەتىنە ءۇش كۇن، ءۇش تۇندە ارەڭ شىعۋعا بولادى دەگەنگە مەن سەنبەيمىن.
– ونىڭىز راس، بۇل ورماننىڭ مىنا شەتى مەن انا شەتى بىرەر ءجۇز شاقىرىمعا جەتپەيدى، بىراق ورمان ىشىندە جول جوق، ءجۇرۋ قيىن، ىشىنە كىرىپ كەتكەن ادام بىرنەشە كۇنسىز شىعا المايدى، – دەپ ءتۇسىندىردى ءتىلماش.

سۆەن قويىن ساعاتىن الىپ قاراسا، شىنىندا كوپ ءجۇرىپ قالىپتى. سونىمەن امالسىزدان تىلماشپەن بىرگە جابايى شىنار ورماننان شىقتى. جول بويى ەكەۋى اڭ مىلتىعىمەن ەكى ءتۇز قويانىن جانە ءبىر قاراقۇيرىق اتىپ الىپ، ولجالارىن كەمەگە اكەلىپ، قاۋجالادى. زاتىندا، بۇل ورماننىڭ ىشىندە جابايى اڭ كوپ ەكەن.

بۇل كەمە تارىم دارياسىنا 9 ايدىڭ اياعىندا كىرگەن ەدى. جولى قۇبىلمالى بولعاندىقتان ساياحاتشىلار بىرەسە توقتاپ، بىرەسە ءجۇرىپ، تابان ءۇش اي دەگەندە قورلانىڭ جاڭا رايونىنا ازەر جەتتى. بۇل كەزدە قىس ءتۇسىپ كەتكەن، داريانىڭ ەكى جاعالاۋىنىڭ سۋى تاياز بولعاندىقتان مۇز قاتىپ قالعان؛ كۇن سايىن تارايىپ كەلە جاتقان نەگىزگى اعىستان قالقي اققان كەسەك مۇزدار بارعان سايىن كوبەيە تۇسكەندىكتەن، كەمەنىڭ ءجۇزۋى ءتىپتى قيىنعا سوقتى. وسى بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە سىبىردەن كىرگەن سۋىق اعىستىڭ اسەرىمەن تارىم دارياسى وڭىرىندە تەمپەراتۋرا كۇرت تومەندەپ كەتتى.

تاجىريبەلى كەمەشىلەر جاعدايدىڭ ناشارلىعىن بايقاي سالىسىمەن سۆەنگە:
– ەندى جۇرە بەرۋگە بولمايدى. مەنىڭ بايقاۋىمشا، مىنا داريانىڭ سۋى بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە تۇتاس قاتىپ قالادى، – دەدى.
– تۇنشياڭ دارياسىنىڭ سۋى ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە قاتىپ قالعان عاجاپ وقيعا بولعان با ەكەن؟ – دەپ سۇرادى سۆەن، ءتىلماشتىڭ ءوزى ايتىپ بەرگەن “باتىسقا ساياحات” رومانىنىڭ ىشىندەگى اڭگىمەنى ەسىنە الىپ.
– بولعان، ءسىز بۇل ارادان مۇنداي عاجايىپ ءىستى كورە الاسىز! – دەدى ءتىلماش.

سۆەن كەمەنى امالسىزدان جاڭا كولگە سۇيرەتىپ اپارىپ، ۋاقىتشا ساقتاتىپ قويدى، سونداي-اق قۇرلىق جولىمەن كەلگەن ادامدارىن، ات-كولiكتەرiن دە وسى جەرگە اكەلىپ، قىستى وسىندا وتكىزبەك بولدى.

بۇل كۇنى تەرىستىكتەن بوران ازىناپ، ىزعار بەت قارىپ تۇردى. ولار جاتقان ۇيلەرىندەگى پەشكە وتتى ورتەپ قويدى. ءۇي ءتۇن جارىمىنا دەيىن جىلى تۇردى دا، ءتۇن جارىمنان اسىپ پەشتەگى وت سونگەن سوڭ ءۇيدىڭ ءىشى سۋىنىپ كەتتى، سۆەن توڭىپ وياندى. تاڭ اتا سالىسىمەن ول تارىم سۋىنىڭ قاتقان-قاتپاعانىن كورمەك بولىپ ورنىنان تۇردى. ويلاماعان جەردەن ءتىلماش ودان دا پىسىق شىعىپ، تارىم سۋىنىڭ قاتىپ قالعانىن كورىپ كەلىپتى؛ ول دەرەۋ كەلىپ، سۆەنگە بولعان جايدى حابارلادى.

وسى ءبىر توپ ادام اڭىز-اڭگىمەدەن ەستيتىن “تارىم دارياسىنىڭ سۋى ءبىر تۇندە قاتادى” دەگەن عاجايىپ ءىسى اراسىندا مىنە، الدارىنان شىقتى. سونىمەن ولار تاڭەرتەڭگى استارىن اسىعىس-ۇسىگىس ىشە سالدى دا، مىناۋ تاڭعاجايىپتى كورمەككە وزەنگە تارتتى.

ەندى ساياحاتشىلاردىڭ كوز الدىندا جاتقان تارىم دارياسى كەشەگىندەي تولقىن اتا جوڭكىلىپ، جانىنا جاقىن بارعىزبايتىن “سۋ اساۋ” اتانعان تارىم ەمەس-ءتى. ول بۇرىنعى بەينەسىنەن ايىرىلىپتى. بەينە تارىم ويپاتىندا يرەلەڭدەي سۇڭعىپ جاتقان الىپ ايداھار سياقتى – باسىنا دا، اياعىنا دا كوز جەتپەيدى. تاڭەرتەڭگى شۋاق وزەنگە توگىلىپ تۇر؛ وزەن ورتاسىندا قالقىپ جۇرگەن مۇزداردان جينالىپ قالعان ۇرقاش-ۇرقاش ءموپ-ءمولدىر مۇز كەسەكتەرى قۇددى الىپ ايداھاردىڭ دەنەسىندەگى قابىرشاق ىسپەتتى كۇن نۇرىمەن شاعىلىسىپ، كوز ۇيالتادى.

بالا مىنەزدىلەۋ ەكى كازاك بۇعان ايىرىقشا شاتتانىپ، مۇز ۇستىمەن جۇگىرىپ وتپەك بولدى.
– بولمايدى، بولمايدى! داريا ورتاسىنىڭ مۇزى ءالى ابدەن قاتقان جوق – قاۋىپتى! – دەپ ايقايلادى ءتىلماش. ونىڭ ءسوزى اياقتالماي جاتىپ، كازاك اسكەردىڭ ءبىرى ءالى تولىق قاتىپ بولماعان مۇزدى ءبىر اياعىمەن باسىپ قالدى دا، “كۇرت” ەتكەن داۋىس شىقتى. ول دەنەسىن بيلەي الماي، مۇز قۋىسىنا ءتۇسىپ كەتۋگە اينالدى؛ وسى كەزدە الگى كازاك شۇعىل ارتىنا قاراي شالقايا جىعىلدى دا، مۇزدى سالدىر-گۇلدىر ەتكىزىپ، تىرسەگىنشە اۋناي بەردى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، قاۋىپتەن دە قۇتىلدى. ءاسىلى، بۇل كازاكتار قىسى قاراشا ايىنان تارتىپ سۋىعى قاتتى بولاتىن ەدىل (ۆولگا) دارياسى بويىندا وسكەن ەدى؛ سوندىقتان جۇقا مۇزعا ءتۇسىپ كەتكەن كەزدە ابىرجىمەي، جاتا قالىپ قىسىم كۇشىن ازايتىپ، شاپشاڭ دومالاپ قاۋىپتى جەردەن قۇتىلۋدى بىلەدى ەكەن. ايتپەسە، مۇزدىڭ ويىلعان جەرىنە سۇلاپ تۇسسە – ءولىم.

سۆەن جانە جاعادا تۇرعاندار الگى كازاكتىڭ قاۋىپتى ءحالىن كورگەندە ارقالارىنان سۋىق تەرلەرى بۇرق ەتە تۇسكەن-ءدى؛ ال ول قاۋىپتەن قۇتىلعان كەزدە “ۋف!” دەسىپ، شۋلاسىپ كەتتى.
– تانگ-سيان (تان سيۋانتسزان) ول كەزدە داريادان وتۋگە اسىعىپ تۇرعان بولسا كەرەك؛ داريانىڭ قاتقانىن كورە سالا ءجۇرىپ كەتكەن، بىراق ول مۇزدىڭ جاڭادان قاتقانىن، جۇقا ءارى ءالسىز ەكەنىن بىلمەگەن، سول سەبەپتى ءتۇسىپ كەتكەن. ايتپەسە، بۇل – بالىقتىڭ ىستەپ تۇرعان ازازىلدىگى ەمەس شىعار-اۋ. تاريحتاعى اڭىز-اڭگىمەلەر ءبىزدىڭ ارحەولوگيالىق دەرەك تابۋىمىزعا وي سالاتىن كورىنەدى، – دەدى سۆەن.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزعا تاعى قانداي اڭىز ءتۇستى؟ بىزگە ايتىپ بەرمەيسىز بە، ەستيىك! – دەدى قول استىنداعىلارى سۆەنگە اۋەستەنە سۇراق قويىپ.

قاجەت انداس

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

 https://qandas.kz/zhibek-zholynda%d2%93y-m%d3%99deni-m%d2%b1ralardy%d2%a3-%d2%b1rlanuy- 8-b%d3%a9lim-4676/

جالعاسى بار…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 11
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
ەلتانۋ

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى ەل بيلەۋ ءتاسىلى

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
ەلتانۋ

مەملەكەت تۇتاستىعىن نىعايتقان چاو تسو

August 31, 2026
Жяй ілімі
ەلتانۋ

جياي ءىلىمى

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
ەلتانۋ

جيڭدي تاعىلىمى

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
ەلتانۋ

حان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ليۋ بان

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
ەلتانۋ

لي سى قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ ساۋلەتشىسى

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz