1939 jyly 24 jeltoqsanda Aqyt qajyny SHyńshysai úkimetiniń jendetteri «halyq kóterilisiniń ideyalyq kósemi» degen jalamen Kóktoǵai audanynyń SHákúrti auylyndaǵy Aq meshitinen ústap áketedi. Búl kezde aqyn 72 jasta edi. Ony Úrimji túrmesine qamap, auyr azappen qinaidy. 1940 jyldyń tamyz aiynda Aqyt sonda sháhit bolady. Ol eshqandai qaruly kóteriliske qatyspaǵan, biraq onyń ádildikke, birlikke, imanǵa shaqyrǵan sózderi halyqty ruhtandyryp otyrǵandyqtan, bilik ieleri odan qoryqqan. SHyńshysai úkimetiniń jendetteri Aqytty ústaǵan kúni onyń 800-den astam kitaby men barlyq qoljazbalaryn tárkilep, alyp ketedi. Sodan beri ol jazbalar túgel joǵalyp ketken. Búl qazaq ruhaniyaty úshin orny tolmas qaza edi. Sol túni Aqytty ákelgen jendetter Qaraqas Qalel táijiniń úiine qonady. Olar aqyndy qorlap, qystau úidiń bosaǵasynda, búzaulardyń arasyna otyrǵyzady.
Múny estigen el aǵalary — molqy ruynyń úkirdaiy Esimqan Imanbaiúly, Qalel táijiniń úly Sápip jáne taǵy seksenge juyq azama Aqytty 12 áskerden tartyp alyp qalmaq bolady. Alaida Aqyt olardyń búl áreketine toqtau salady. Ol óz ómirin emes, eliniń amandyǵyn oilap,sońǵy ret sabyrly sóz aitady:
«Men asarymdy asadym, jasarymdy jasadym. Sender meni myna on eki áskerden tartyp alǵanmen, búl úkimettiń áskeri múnymen tausylmaidy. Maǵan bola elge jau-jalam tudyrmańdar. Men halqymnyń qara iyǵyna jarasam boldy. El aman bolsyn». Osy bir sóz — onyń ómir boiǵy ústanymyn, adamdyq, imandylyq biigin dáleldeitin úly ósiet boldy. Halyq jadyndaǵy túlǵa Aqyt qazynyń ómiriniń sońǵy sátterindegi sabyrly minezi men el taǵdyryn oilaǵan danalyǵy halyq esinde erekshe saqtalǵan. Ol óziniń azap shekken sátinde de ádilet pen sabyr jolynan ainymaǵan.
Ǵúlama Aqyt qajynyń eńbekterin jinap, jariyalaumen ainalysqan
Qaliolla Núrtazaúlynyń aituynsha, aqynnyń «Qazynama» atty jeliles qissalar toptamasy bolǵan. Búl tuyndylarda Aqyt ómir men islam tarihyndaǵy oqiǵalardy mysalǵa alyp, solarǵa qazylyq úkim, adamgershilik qorytyndy shyǵara otyryp bayandaǵan. Keibir qissalar qajylyq sapary kezinde bastalyp, keibiri ómiriniń sońǵy jyldaryna deiin jalǵasqan. Zertteushilerdiń aituynsha, jalpy sany jiyrmadan astam qissa bolǵan. Aqyttyń sońǵy jyrlary Úrimji túrmesinde azappen jatqan kezinde Aqyt sońǵy jyrlaryn da sol jerde jazǵan.
Olardyń mazmúny — ádiletsizdikke qarsy ún, taǵdyr aldyndaǵy sabyr men ruh biiktigi:
Patsha Qúdai panańda,
Syrymdy aittym ǵalamǵa.
Qarap túryp qairanmyn,
Qalǵanyma qairanmyn.
…Zalalsyz edim adamǵa,
Anyq edim ǵalamǵa.
Taqym qysyp qamshy sap,
Kórmep edim shabanǵa…
Búl joldar — onyń ómir jolynyń qorytyndysy, halyqqa, ádiletke, ruhaniyatqa qyzmet etken ǵúmyrdyń sońǵy únindei. Quǵynnan keiingi múra taǵdyry Aqyttyń artynda qalǵan múralary — qoljazbalary, dini jáne ádebi eńbekteri túgelge juyq joǵaldy. Alaida onyń ideyasy, danalyǵy, ádildigi shákirtteri men úldarynyń, sonyń ishinde Qabdylman, Qazez, Ǵazez qajylardyń eńbekteri arqyly jalǵasyn tapty. Onyń esimi keńes dáuirinde úzaq jyl boiy atalmady. Tek keiingi jyldary ǵana ǵalymdar men ólketanushylar Aqyt qajynyń múrasyn zerttep, kitaptaryn qaita bastyra bastady.
Búginde Aqyt Úlimjiúly — qazaq halqynyń aǵartushy, din qairatkeri, ádil qazy jáne jazba ádebietiniń negizin qalaushy túlǵalarynyń biri retinde tanylyp otyr.
Aqyt Úlimjiúlynyń shyǵarmalary — mazmúny men formasy jaǵynan erekshe keń tynysty, janrlyq auqymy keń tuyndylar. Onyń óleńderi men qissalary tek dini-aǵartushylyq sipatta ǵana emes, sonymen qatar qoǵamdyq-sayasi, tarihi jáne moralьdyq-filosofiyalyq túrǵydan da tereń mánge ie. SHyǵarmashylyq baǵyttary Aqyttyń shyǵarmalaryn shartty túrde birneshe baǵytqa bóluge bolady:
Aǵartushylyq jáne nasihattyq óleńder: Búl topqa «Qalam siya – kóz jasy», «Oyan qazaq», «Nadandyqtyń nalasy», «Óner men ǵylym» siyaqty óleńderi kiredi. Múnda aqyn halqyn oyatuǵa, bilim men eńbekti qadirleuge, jalqaulyq pen nadandyqtan aryluǵa shaqyrady.
Ol bylai deidi:
Oyan, qazaq, namystan,
Óner izde alystan.
Úirenip bilsek anyǵyn,
Biz de eshkimnen qalyspan.
Búl joldar Abaidyń «Qara sózderindegi» ideyalarmen úndes –
adam ózin-ózi jetildiru arqyly ǵana qoǵamdy damyta alady degen ústanym bar.
Áleumettik jáne filosofiyalyq tolǵaular
Aqyt óz dáuirindegi qoǵamdyq kemshilikterdi ashyq kórsetip, bilik pen el arasyndaǵy ádiletsizdikke syn aitady. Ol adamnyń ruhani tazalyǵyn, ar-ojdanyn basty ólshem dep bilgen:
Jer emshegin emgen júrt,
Jazylyp boldy qúrjalyq.
Óz boiyna sengen júrt,
Jyldan-jylǵa shyńdalyp.
Múndai óleńderde aqynnyń oishyldyq quaty, ómir filosofiyasyn tereń paiymdauy aiqyn kórinedi.
Tarihi jáne etnografiyalyq dastandar
Aqyt shyǵarmalarynyń bir bóligi qazaq halqynyń tarihyndaǵy iri oqiǵalar men túlǵalarǵa arnalǵan. Ol «Jánibek batyr», «Qabanbai batyr», «Dospambet», «Áz Jánibek», «Asan ata» siyaqty keiipkerlerdi jyrlap, erlikti, otanshyldyqty dáripteidi. Sonymen qatar «Bókeniń jyry» atty tolǵauynda 1910-jyldardaǵy Altai elindegi «Bóke auǵan» oqiǵasyn naqty tarihi dáldikpen suretteidi:
On eki kerei abaǵym,
Eldikti túzu qúra almai,
Erlikti jauǵa qyla almai,
Kórshige tatu syya almai,
Oryn tauyp qona almai…
Aqyn búl tuyndysynda qazaqtyń bytyrańqylyǵyn, ishki alauyzdyǵyn synap, birlik pen parasatqa úndeidi.
Din men adamgershilik taqyryby.
Islam ruhaniyatyn tereń meńgergen Aqyt dindi tek senim retinde emes, adamdyq tárbie mektebi retinde úǵyndyrǵan. Ol shariǵatty soqyr senimmen emes, ádildik pen ǵylymǵa úndeitin danalyq júie dep túsindiredi. Sondyqtan onyń dini óleńderi úgit emes, adamdyq moralь men imandylyq filosofiyasy deńgeiinde jazylǵan:
Qadirli bolar kisi ǵylymmenen,
Nadan júrer aljyǵan úǵymmenen.
Aqyl, óner — Allanyń bir núry ǵoi,
Jol tabarsyń sol núrdyń syǵymenen.
Ǵylym men órkeniet turaly kózqarasy
Aqyttyń kóptegen óleńderinde ol óz halqyn ǵylym men ónerge shaqyryp, jańa zamanǵa beiimdeluge úndeidi:
Keibireu kókpen úshyp júr,
Úshqan qústan pysyq júr.
Jer betimen zyryldap,
Su astyna túsip júr.
Qaida júrseń, qúr qazaq,
Mal sońynda kúshik júr…
Búl — HH ǵasyrdyń basyndaǵy tehnikalyq órkenietti qazaq túrmysynyń artta qaluymen salystyra beinelegen synshyl poeziyanyń kórinisi.
Aqyttyń tildik qory erekshe bai. Onyń shyǵarmalarynan qazirgi qazaq tilinde sirek qoldanylatyn myńdaǵan kóne túrki, shaǵatai, parsy jáne arab sózderi úshyrasady. Osy sebepti ǵalymdar bolashaqta Aqyt shyǵarmalarynyń negizinde «Aqyt sózdigi» sekildi úlken lingvistikalyq eńbek jasau qajet dep sanaidy.
Aqyt qazaq jazba ádebietinde alǵash bolyp jeliles shyǵarmalar jazǵan. Onyń 1-tomyndaǵy «Zamanany sóileiin» (1886), «Taitekeńniń úiinde» (4 óleńnen túrady), «Nasihat» (9 óleń),
«Jas jaily jańa nanymdar» (44 óleń) siyaqty tuyndylary – bir taqyrypqa toptastyrylǵan óleńder toptamasy. Búl tásil — keiingi HH ǵasyr ádebietinde ǵana júieli qoldanylǵan jańalyq.
Qissalyq epikadaǵy jańashyldyq.
«Qazynama» atty jeliles qissalar tsikli – qazaq ádebietindegi tól avtorlyq qissa toptamasynyń alǵashqy úlgisi. Ol shyǵys ádebietindegi «Totynama», «Baqtiyarnama», «Qyryq uázir» sekildi názira dástúrin jalǵastyryp, biraq qazaq ómirine beiimdep jazǵan. Búl eńbekterinde ol dini-filosofiyalyq taqyryptardy áleumettik jáne adamgershilik túrǵyda taldaǵan.
Aqyttyń aǵartushylyq missiyasy
Aqyttyń basty maqsaty — halqyn oyatu, bilimge, ǵylymǵa jeteleu edi. Ol óz dáuirindegi mesheulik pen jikshildikti synai otyryp, qazaqtyń órkenietti elder qataryna qosyluyn armandady:
Oqys qylyr túralyq,
Biz de adamdyq qúralyq.
Úiqy ashatyn daua —
Kórshiles elden súralyq.
Bereke qylyp, bas qúrap,
Adamshylyq qylaiyq.
Osy óleńinde ol «kórshiles elden daua izdeu» arqyly keńestik Reseidiń bilim-ǵylym júiesin meńzeui múmkin. Búl — onyń oi-órisiniń keńdigin, zamana talabyn dúrys úqqanyn kórsetedi.
Qorytyndy:
Aqyt Úlimjiúlynyń shyǵarmalary – qazaq ádebietiniń jazba dáuirine ótken tústaǵy ruhani kópir, aǵartushylyq qozǵalystyń altyn ózegi. Onyń poeziyasy men prozasy Abai dástúriniń shyǵystyq jáne túrkilik jalǵasy, al onyń ideyalary — últtyq oyanudyń úrany.
Aqyttyń poeziya úlgileri men aqyndyq sheberligi
Aqyt Úlimjiúly — oily filosofiyalyq óleńderimen qatar, kórkem beineli, sheshen tildi lirik aqyn. Ol óz dáuirindegi adam minezin, qoǵam keselin, jastardyń tárbiesin, izgilik pen ar-namys úǵymdaryn tereń surettedi. Aqynnyń óleńderi halyq danalyǵyn, ómirlik tájiribeni, qazaqtyń salt-dástúrin kórkem tilmen jetkizedi.
«Qaiter edi»
Búl óleń — aqynnyń ómirge, qoǵamǵa jáne adamnyń bolmysyna tereń kózqarasyn bildiretin filosofiyalyq tuyndy. Ol adamdar arasyndaǵy ádiletsizdikke, qanaǵatsyzdyq pen dúnieqońyzdyqqa qarsy oi tolǵaidy.
Qaiter edi, dúnie maldan arylsa,
Bar ma eken jan izgilikke jarylsa.
Bai men kedei teń bolar ma edi,
Adal eńbek — altyn baǵa baǵylsa?
Qaiter edi, ákim ádil bolsa eger,
Aramdyqqa jol bermei tyiym salsa eger.
Turalyqty súigen elde birlik bar,
Tozbas edi, taǵdyry da teńeler.
Qaiter edi, adam úyat saqtasa,
Kisi haqyn jemeudi jattasa.
Ár isinde adaldyqty oilasa,
Ardyń núry elge shashyp batsa da.
Qaiter edi, ǵylym jaqqan sham jansa,
Qarańǵylyq perdesin jaryp alsa.
Nadandyqtyń torynda qalǵan el,
Azattyqtyń dauysyn anyq ańǵarsa.
Búl óleń — aqynnyń dúnietanymyndaǵy gumanistik baǵytty aiqyndaidy. Ol ádildik pen bilimdi adamzat baqytynyń kilti dep biledi. Óleń qúrylysy tórt tarmaqty, 11 buyndy qara óleń úlgisinde jazylǵan.
«Bir syrly, segiz qyrly»
Búl óleńinde Aqyt naǵyz azamattyń túlǵalyq beinesin sipattaidy. Qazaqtyń dástúrli «jigittiń segiz qyry» úǵymyn aqyn moralьdyq-filosofiyalyq túrǵydan jańasha mazmúnda beredi.
Bir syrly, segiz qyrly bol, shyraǵym,
Jigitke jarasady keń parasy.
Eline eńbegimen úlgi bolar,
Armansyz atqa mingen er danasy.
Bir qyryń — aqyl, oi men bilim bolsyn,
Bir qyryń — ádil júrek, shyn bolsyn.
Bir qyryń — eńbek, adal kásip qylsań,
Bir qyryń — namys, úyat, pir bolsyn.
Bir qyryń — sabyr, sózge bai bolǵaisyń,
Bir qyryń — dostyq, jomart jai bolǵaisyń.
Bir qyryń — shúkir, táube túbi igi,
Bir qyryń — iman, núrly ai bolǵaisyń.
Osyndai segiz qyrly jigit bolsa,
El ishinde bereke, baq ornasa.
Halqy súiip, elimen bir jasasa,
Sol adamnyń aty máńgi qalmasa?!
Aqynnyń búl tuyndysy — jastarǵa arnalǵan tálimdik nasihat jyry. Mazmúnynda adamgershilik, imandylyq, eńbeksúigishtik qasietter dáripteledi. Qúrylymy jaǵynan maqal-mátel formasyna jaqyn, ár shumaq jeke moralьdyq ústanym retinde tújyrymdalǵan.
«Jigittiń jeti syny»
Aqyttyń búl óleńi — qazaq poeziyasyndaǵy etikalyq kodeks ispetti. Aqyn naǵyz jigit qandai boluy kerek degen saualǵa joǵary ruhani ólshemmen jauap beredi.
Birinshi syn — sóziń bolsyn oryndy,
Ádiletten ainymasyn jónińdi.
Turalyqtan taisa adam qadirsiz,
Ardan ainyp, joǵaltarsyń senimińdi.
Ekinshi syn — uádeńe berik bol,
Bir aitqan sózden qaitpa, serik bol.
Adaldyqpen tabystyrǵan dostyqtyń
Negizi sol, myqty bolsyn, serik bol.
Úshinshi syn — elge paidań tisin shyn,
Janyńmen súi halyqtyń tynysyn.
Óziń úshin ómir súrseń paida ne,
El úshin et eńbekpen dúrys isiń.
Tórtinshi syn — ashuyńdy tiya bil,
Keshirimmen jeń qatelik, tiya bil.
Keshirimdi kisi bolu — erlik qoi,
Kek saqtasań, ózińe ziya bil.
Besinshi syn — eliń úshin qam qylǵyn,
Azamattyq jolyń bolsyn jarqyn, syn.
Qorqaq emes, qairatty bol isińde,
Qiyndyqta taisalmasyn aldyń syn.
Altynshy syn — aqylyńdy asyryp,
Nadandarmen talaspai, tas qylyp.
Kisilik pen izgi oidy tu etseń,
Adal júrek bolady bas qúryp.
Jetinshi syn — iman bolsyn ózegiń,
Jalǵan sózden saqtasyn kózegiń.
Ar, úyatty tiregiń et,
Sonda ǵana azamat bol el súigen!
Búl óleń — Aqyttyń etikalyq-filosofiyalyq kózqarasynyń jiyntyǵy. Ol «jeti syn» arqyly adam ómiriniń jeti ólshemin -turalyq, adaldyq, eńbek, sabyr, qairat, aqyl jáne imandy ruhani tútastyqta beredi. Qúrylymy — nasihattyq, tili anyq ári qarapaiym, oi júiesi logikalyq sabaqtastyqpen órilgen.
Qorytyndy:
«Qaiter edi», «Bir syrly, segiz qyrly» jáne «Jigittiń jeti syny» aqynnyń poeziyasyndaǵy ruhani kemeldik pen adamdyq izgiliktiń túǵyry bolyp tabylady. Búl shyǵarmalar — Aqyttyń tereń oishyldyǵyn, halyqtyq danalyqqa súiengen tárbie filosofiyasyn dáleldeitin máńgilik múra.
Qadys Jánábilúly
Derekkóz:Aqyt Úlymjyúlynyń óleńder jinaǵy.
Basy: https://qandas.kz/a%d2%9byt-%d2%aflimzhi%d2%b1ly-turaly-zertteu-3-4774/
Sońy.











