Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Өлкетану Тұлғатану

Ақыт Үлімжіұлы туралы зерттеу 3 бөлім

Ақыттың соңғы жылдары, қуғын-сүргін және қайғылы қазасы (1939–1940)

admin
2025/10/14
Тұлғатану
0
Ақыт Үлімжіұлы туралы зерттеу 3 бөлім

1939 жылы 24 желтоқсанда Ақыт қажыны Шыңшысай үкіметінің жендеттері «халық көтерілісінің идеялық көсемі» деген жаламен Көктоғай ауданының Шәкүрті ауылындағы Ақ мешітінен ұстап әкетеді. Бұл кезде ақын 72 жаста еді. Оны Үрімжі түрмесіне қамап, ауыр азаппен қинайды. 1940 жылдың тамыз айында Ақыт сонда шәһит болады. Ол ешқандай қарулы көтеріліске қатыспаған, бірақ оның әділдікке, бірлікке, иманға шақырған сөздері халықты рухтандырып отырғандықтан, билік иелері одан қорыққан. Шыңшысай үкіметінің жендеттері Ақытты ұстаған күні оның 800-ден астам кітабы мен барлық қолжазбаларын тәркілеп, алып кетеді. Содан бері ол жазбалар түгел жоғалып кеткен. Бұл қазақ руханияты үшін орны толмас қаза еді. Сол түні Ақытты әкелген жендеттер Қарақас Қалел тәйжінің үйіне қонады. Олар ақынды қорлап, қыстау үйдің босағасында, бұзаулардың арасына отырғызады.

Мұны естіген ел ағалары — молқы руының үкірдайы Есімқан Иманбайұлы, Қалел тәйжінің ұлы Сәпип және тағы сексенге жуық азама Ақытты 12 әскерден тартып алып қалмақ болады. Алайда Ақыт олардың бұл әрекетіне тоқтау салады. Ол өз өмірін емес, елінің амандығын ойлап,соңғы рет сабырлы сөз айтады:

«Мен асарымды асадым, жасарымды жасадым. Сендер мені мына он екі әскерден тартып алғанмен, бұл үкіметтің әскері мұнымен таусылмайды. Маған бола елге жау-жалам тудырмаңдар. Мен халқымның қара иығына жарасам болды. Ел аман болсын». Осы бір сөз — оның өмір бойғы ұстанымын, адамдық, имандылық биігін дәлелдейтін ұлы өсиет болды. Халық жадындағы тұлға Ақыт қазының өмірінің соңғы сәттеріндегі сабырлы мінезі мен ел тағдырын ойлаған даналығы халық есінде ерекше сақталған. Ол өзінің азап шеккен сәтінде де әділет пен сабыр жолынан айнымаған.

Ғұлама Ақыт қажының еңбектерін жинап, жариялаумен айналысқан
Қалиолла Нұртазаұлының айтуынша,  ақынның «Қазынама» атты желілес қиссалар топтамасы болған. Бұл туындыларда Ақыт өмір мен ислам тарихындағы оқиғаларды мысалға алып, соларға қазылық үкім, адамгершілік қорытынды шығара отырып баяндаған. Кейбір қиссалар қажылық сапары кезінде басталып, кейбірі өмірінің соңғы жылдарына дейін жалғасқан. Зерттеушілердің айтуынша, жалпы саны жиырмадан астам қисса болған. Ақыттың соңғы жырлары Үрімжі түрмесінде азаппен жатқан кезінде Ақыт соңғы жырларын да сол жерде жазған.

Олардың мазмұны — әділетсіздікке қарсы үн, тағдыр алдындағы сабыр мен рух биіктігі:

Патша Құдай панаңда,
Сырымды айттым ғаламға.
Қарап тұрып қайранмын,
Қалғаныма қайранмын.
…Залалсыз едім адамға,
Анық едім ғаламға.
Тақым қысып қамшы сап,
Көрмеп едім шабанға…

Бұл жолдар — оның өмір жолының қорытындысы, халыққа, әділетке, руханиятқа қызмет еткен ғұмырдың соңғы үніндей. Қуғыннан кейінгі мұра тағдыры Ақыттың артында қалған мұралары — қолжазбалары, діни және әдеби еңбектері түгелге жуық жоғалды. Алайда оның идеясы, даналығы, әділдігі шәкірттері мен ұлдарының, соның ішінде Қабдылман, Қазез, Ғазез қажылардың еңбектері арқылы жалғасын тапты. Оның есімі кеңес дәуірінде ұзақ жыл бойы аталмады. Тек кейінгі жылдары ғана ғалымдар мен өлкетанушылар Ақыт қажының мұрасын зерттеп, кітаптарын қайта бастыра бастады.
Бүгінде Ақыт Үлімжіұлы — қазақ халқының ағартушы, дін қайраткері, әділ қазы және жазба әдебиетінің негізін қалаушы тұлғаларының бірі ретінде танылып отыр.

Ақыт Үлімжіұлының шығармалары — мазмұны мен формасы жағынан ерекше кең тынысты, жанрлық ауқымы кең туындылар. Оның өлеңдері мен қиссалары тек діни-ағартушылық сипатта ғана емес, сонымен қатар қоғамдық-саяси, тарихи және моральдық-философиялық тұрғыдан да терең мәнге ие. Шығармашылық бағыттары Ақыттың шығармаларын шартты түрде бірнеше бағытқа бөлуге болады:

Ағартушылық және насихаттық өлеңдер: Бұл топқа «Қалам сия – көз жасы», «Оян қазақ», «Надандықтың наласы», «Өнер мен ғылым» сияқты өлеңдері кіреді. Мұнда ақын халқын оятуға, білім мен еңбекті қадірлеуге, жалқаулық пен надандықтан арылуға шақырады.
Ол былай дейді:

Оян, қазақ, намыстан,
Өнер ізде алыстан.
Үйреніп білсек анығын,
Біз де ешкімнен қалыспан.

Бұл жолдар Абайдың «Қара сөздеріндегі» идеялармен үндес –
адам өзін-өзі жетілдіру арқылы ғана қоғамды дамыта алады деген ұстаным бар.

Әлеуметтік және философиялық толғаулар

Ақыт өз дәуіріндегі қоғамдық кемшіліктерді ашық көрсетіп, билік пен ел арасындағы әділетсіздікке сын айтады. Ол адамның рухани тазалығын, ар-ожданын басты өлшем деп білген:

Жер емшегін емген жұрт,
Жазылып болды құржалық.
Өз бойына сенген жұрт,
Жылдан-жылға шыңдалып.

Мұндай өлеңдерде ақынның ойшылдық қуаты, өмір философиясын терең пайымдауы айқын көрінеді.

Тарихи және этнографиялық дастандар

Ақыт шығармаларының бір бөлігі қазақ халқының тарихындағы ірі оқиғалар мен тұлғаларға арналған. Ол «Жәнібек батыр», «Қабанбай батыр», «Доспамбет», «Әз Жәнібек», «Асан ата» сияқты кейіпкерлерді жырлап, ерлікті, отаншылдықты дәріптейді. Сонымен қатар «Бөкенің жыры» атты толғауында 1910-жылдардағы Алтай еліндегі «Бөке ауған» оқиғасын нақты тарихи дәлдікпен суреттейді:

Он екі керей абағым,
Елдікті түзу құра алмай,
Ерлікті жауға қыла алмай,
Көршіге тату сыя алмай,
Орын тауып қона алмай…

Ақын бұл туындысында қазақтың бытыраңқылығын, ішкі алауыздығын сынап, бірлік пен парасатқа үндейді.

Дін мен адамгершілік тақырыбы.

Ислам руханиятын терең меңгерген Ақыт дінді тек сенім ретінде емес, адамдық тәрбие мектебі ретінде ұғындырған. Ол шариғатты соқыр сеніммен емес, әділдік пен ғылымға үндейтін даналық жүйе деп түсіндіреді. Сондықтан оның діни өлеңдері үгіт емес, адамдық мораль мен имандылық философиясы деңгейінде жазылған:

 

Қадірлі болар кісі ғылымменен,
Надан жүрер алжыған ұғымменен.
Ақыл, өнер — Алланың бір нұры ғой,
Жол табарсың сол нұрдың сығыменен.

Ғылым мен өркениет туралы көзқарасы

Ақыттың көптеген өлеңдерінде ол өз халқын ғылым мен өнерге шақырып, жаңа заманға бейімделуге үндейді:

 

Кейбіреу көкпен ұшып жүр,
Ұшқан құстан пысық жүр.
Жер бетімен зырылдап,
Су астына түсіп жүр.
Қайда жүрсең, құр қазақ,
Мал соңында күшік жүр…

Бұл — ХХ ғасырдың басындағы техникалық өркениетті қазақ тұрмысының артта қалуымен салыстыра бейнелеген сыншыл поэзияның көрінісі.

Ақыттың тілдік қоры ерекше бай. Оның шығармаларынан қазіргі қазақ тілінде сирек қолданылатын мыңдаған көне түркі, шағатай, парсы және араб сөздері ұшырасады. Осы себепті ғалымдар болашақта Ақыт шығармаларының негізінде «Ақыт сөздігі» секілді үлкен лингвистикалық еңбек жасау қажет деп санайды.

Ақыт қазақ жазба әдебиетінде алғаш болып желілес шығармалар жазған. Оның 1-томындағы «Замананы сөйлейін» (1886), «Тайтекеңнің үйінде» (4 өлеңнен тұрады), «Насихат» (9 өлең),
«Жас жайлы жаңа нанымдар» (44 өлең) сияқты туындылары – бір тақырыпқа топтастырылған өлеңдер топтамасы. Бұл тәсіл — кейінгі ХХ ғасыр әдебиетінде ғана жүйелі қолданылған жаңалық.

Қиссалық эпикадағы жаңашылдық.
«Қазынама» атты желілес қиссалар циклі – қазақ әдебиетіндегі төл авторлық қисса топтамасының алғашқы үлгісі. Ол шығыс әдебиетіндегі «Тотынама», «Бақтиярнама», «Қырық уәзір» секілді нәзира дәстүрін жалғастырып, бірақ қазақ өміріне бейімдеп жазған. Бұл еңбектерінде ол діни-философиялық тақырыптарды әлеуметтік және адамгершілік тұрғыда талдаған.

Ақыттың ағартушылық миссиясы

Ақыттың басты мақсаты — халқын ояту, білімге, ғылымға жетелеу еді. Ол өз дәуіріндегі мешеулік пен жікшілдікті сынай отырып, қазақтың өркениетті елдер қатарына қосылуын армандады:

Оқыс қылыр тұралық,
Біз де адамдық құралық.
Ұйқы ашатын дауа —
Көршілес елден сұралық.
Береке қылып, бас құрап,
Адамшылық қылайық.

Осы өлеңінде ол «көршілес елден дауа іздеу» арқылы кеңестік Ресейдің білім-ғылым жүйесін меңзеуі мүмкін. Бұл — оның ой-өрісінің кеңдігін, замана талабын дұрыс ұққанын көрсетеді.

 

Қорытынды:
Ақыт Үлімжіұлының шығармалары –  қазақ әдебиетінің жазба дәуіріне өткен тұстағы рухани көпір, ағартушылық қозғалыстың алтын өзегі. Оның поэзиясы мен прозасы Абай дәстүрінің шығыстық және түркілік жалғасы, ал оның идеялары — ұлттық оянудың ұраны.

Ақыттың поэзия үлгілері мен ақындық шеберлігі

Ақыт Үлімжіұлы — ойлы философиялық өлеңдерімен қатар, көркем бейнелі, шешен тілді лирик ақын. Ол өз дәуіріндегі адам мінезін, қоғам кеселін, жастардың тәрбиесін, ізгілік пен ар-намыс ұғымдарын терең суреттеді. Ақынның өлеңдері халық даналығын, өмірлік тәжірибені, қазақтың салт-дәстүрін көркем тілмен жеткізеді.

«Қайтер еді»

Бұл өлең — ақынның өмірге, қоғамға және адамның болмысына терең көзқарасын білдіретін философиялық туынды. Ол адамдар арасындағы әділетсіздікке, қанағатсыздық пен дүниеқоңыздыққа қарсы ой толғайды.

Қайтер еді, дүние малдан арылса,
Бар ма екен жан ізгілікке жарылса.
Бай мен кедей тең болар ма еді,
Адал еңбек — алтын баға бағылса?

Қайтер еді, әкім әділ болса егер,
Арамдыққа жол бермей тыйым салса егер.
Туралықты сүйген елде бірлік бар,
Тозбас еді, тағдыры да теңелер.

Қайтер еді, адам ұят сақтаса,
Кісі хақын жемеуді жаттаса.
Әр ісінде адалдықты ойласа,
Ардың нұры елге шашып батса да.

Қайтер еді, ғылым жаққан шам жанса,
Қараңғылық пердесін жарып алса.
Надандықтың торында қалған ел,
Азаттықтың дауысын анық аңғарса.

Бұл өлең — ақынның дүниетанымындағы гуманистік бағытты айқындайды. Ол әділдік пен білімді адамзат бақытының кілті деп біледі. Өлең құрылысы төрт тармақты, 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған.

 «Бір сырлы, сегіз қырлы»

Бұл өлеңінде Ақыт нағыз азаматтың тұлғалық бейнесін сипаттайды. Қазақтың дәстүрлі «жігіттің сегіз қыры» ұғымын ақын  моральдық-философиялық тұрғыдан жаңаша мазмұнда береді.

Бір сырлы, сегіз қырлы бол, шырағым,
Жігітке жарасады кең парасы.
Еліне еңбегімен үлгі болар,
Армансыз атқа мінген ер данасы.

Бір қырың — ақыл, ой мен білім болсын,
Бір қырың — әділ жүрек, шын болсын.
Бір қырың — еңбек, адал кәсіп қылсаң,
Бір қырың — намыс, ұят, пір болсын.

Бір қырың — сабыр, сөзге бай болғайсың,
Бір қырың — достық, жомарт жай болғайсың.
Бір қырың — шүкір, тәубе түбі игі,
Бір қырың — иман, нұрлы ай болғайсың.

Осындай сегіз қырлы жігіт болса,
Ел ішінде береке, бақ орнаса.
Халқы сүйіп, елімен бір жасаса,
Сол адамның аты мәңгі қалмаса?!

Ақынның бұл туындысы — жастарға арналған тәлімдік насихат жыры. Мазмұнында адамгершілік, имандылық, еңбексүйгіштік қасиеттер дәріптеледі. Құрылымы жағынан мақал-мәтел формасына жақын, әр шумақ жеке моральдық ұстаным ретінде тұжырымдалған.

«Жігіттің жеті сыны»

Ақыттың бұл өлеңі — қазақ поэзиясындағы этикалық кодекс іспетті. Ақын нағыз жігіт қандай болуы керек деген сауалға жоғары рухани өлшеммен жауап береді.

Бірінші сын — сөзің болсын орынды,
Әділеттен айнымасын жөніңді.
Туралықтан тайса адам қадірсіз,
Ардан айнып, жоғалтарсың сеніміңді.

Екінші сын — уәдеңе берік бол,
Бір айтқан сөзден қайтпа, серік бол.
Адалдықпен табыстырған достықтың
Негізі сол, мықты болсын, серік бол.

Үшінші сын — елге пайдаң тисін шын,
Жаныңмен сүй халықтың тынысын.
Өзің үшін өмір сүрсең пайда не,
Ел үшін ет еңбекпен дұрыс ісің.

Төртінші сын — ашуыңды тия біл,
Кешіріммен жең қателік, тия біл.
Кешірімді кісі болу — ерлік қой,
Кек сақтасаң, өзіңе зия біл.

Бесінші сын — елің үшін қам қылғын,
Азаматтық жолың болсын жарқын, сын.
Қорқақ емес, қайратты бол ісіңде,
Қиындықта тайсалмасын алдың сын.

Алтыншы сын — ақылыңды асырып,
Надандармен таласпай, тас қылып.
Кісілік пен ізгі ойды ту етсең,
Адал жүрек болады бас құрып.

Жетінші сын — иман болсын өзегің,
Жалған сөзден сақтасын көзегің.
Ар, ұятты тірегің ет,
Сонда ғана азамат бол ел сүйген!

Бұл өлең — Ақыттың этикалық-философиялық көзқарасының жиынтығы. Ол «жеті сын» арқылы адам өмірінің жеті өлшемін -туралық, адалдық, еңбек, сабыр, қайрат, ақыл және иманды рухани тұтастықта береді. Құрылымы — насихаттық, тілі анық әрі қарапайым, ой жүйесі логикалық сабақтастықпен өрілген.

Қорытынды:

«Қайтер еді», «Бір сырлы, сегіз қырлы» және «Жігіттің жеті сыны» ақынның поэзиясындағы рухани кемелдік пен адамдық ізгіліктің тұғыры болып табылады. Бұл шығармалар — Ақыттың терең ойшылдығын, халықтық даналыққа сүйенген тәрбие философиясын дәлелдейтін мәңгілік мұра.

Қадыс Жәнәбілұлы

Дереккөз:Ақыт Ұлымжыұлының өлеңдер жинағы.

Басы: https://qandas.kz/a%d2%9byt-%d2%aflimzhi%d2%b1ly-turaly-zertteu-3-4774/

Соңы.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Қаралым 41
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
Тұлғатану

«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
Тұлғатану

Төккен тердің қадірі

August 31, 2026
Ұстаз ананың хаты
Тұлғатану

Ұстаз ананың хаты

August 31, 2026
Бегзат өмір
Тұлғатану

Бегзат өмір

August 31, 2026
Қайырымдылықтың қайыры мол
Тұлғатану

Қайырымдылықтың қайыры мол

August 31, 2026
Ырысы тасыған әулет
Тұлғатану

Ырысы тасыған әулет

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz