Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ ەلتانۋ

باي ءجۇيي (بو تسزيۋيي) – حالىق مۇڭىن جىرلاعان اقىن

admin
2026/08/30
ەلتانۋ
0
Бай Жүйи (Бо Цзюйи) – халық мұңын жырлаған ақын

قىتاي پوەزياسىنىڭ التىن عاسىرى سانالاتىن ءتاى داۋىرىندە لي باي مەن دۋ فۋمەن قاتار اتالاتىن اسا ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – باي ءجۇيي (قىت. 居易، Bái Jūyì، 772–846). ول ءوزىنىڭ تەرەڭ ويلى، ادامگەرشىلىك پەن ادىلەتتىلىكتى جىرلاعان تۋىندىلارى ارقىلى بۇكىل قىتاي ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. اقىننىڭ شىعارمالارى حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن، ءومىردىڭ وتكىنشىلىگىن جانە ونەردىڭ قۇدىرەتىن شىنايى سۋرەتتەيدى.

باي ءجۇيي قازىرگى شەنسي پروۆينتسياسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ۇساق شەنەۋنىك بولعاندىقتان، ول بالا كەزىنەن جاقسى ءبىلىم الىپ، كونفۋتسيي مەن مەن-تسزى ىلىمدەرىن بويىنا ءسىڭىردى. جاسىنان-اق ولەڭگە، مۋزىكاعا، فيلوسوفياعا ەرەكشە قابىلەت تانىتتى.

799 جىلى مەملەكەتتىك ەمتيحاندى ۇزدىك تاپسىرىپ، ساراي قىزمەتىنە قابىلدانادى. الايدا بيلىك جۇيەسىندەگى ادىلەتسىزدىك پەن ساياسي ايلا-شارعىلار اقىننىڭ شىنايى مىنەزىمەن ۇيلەسپەي، ول سىنعا ۇشىراپ، 816 جىلى شۋنياڭ قالاسىنا جەر اۋدارىلادى. ءدال وسى جىلدارى ونىڭ ەڭ ايگىلى پوەماسى — “پيپا جىرى” (琵琶行) دۇنيەگە كەلگەن. كەيىنىرەك ول لۋويان قالاسىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، حالىققا جاقىن پوەزيانىڭ ۇلگىسىن قالدىردى.

باي ءجۇيي — تاقىرىپتىق جانە كوركەمدىك اۋقىمى كەڭ اقىن. ونىڭ مۇراسىن بىرنەشە باعىتتا توپتاۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن اقىن بيلىك پەن قوعامداعى تەڭسىزدىككە باتىل ءۇن قاتتى. “جالشىنىڭ ءانى”، “قالا كۇزەتشىسىنىڭ جىرى”، “ەسكى دالادا ورتەنگەن ءۇي” سياقتى شىعارمالارىندا قاراپايىم حالىقتىڭ اۋىر تۇرمىسىن، زۇلىمدىق پەن ادىلەتسىزدىكتى ايىپتايدى. ءومىردىڭ ءمانى، ادامگەرشىلىك، ۋاقىتتىڭ وتكىنشىلىگى جونىندە تەرەڭ تولعاندى. “قارتتىق تۋرالى جىر”، “سۋدىڭ تىنىشتىعى” سياقتى تۋىندىلاردا اقىن دانالىق پەن سابىر يدەياسىن دارىپتەيدى. اقىن تابيعاتتى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن قاتار سۋرەتتەيدى. “جاپىراق ءتۇسى”، “كۇزگى وي”، “شۋنياڭ وزەنى بويىندا” ولەڭدەرىندە تابيعات بەينەسى ارقىلى جالعىزدىق، ساعىنىش، ءومىردىڭ وتكىنشىلىگى كورىنىس تابادى. مۋزىكا مەن ونەردى ادام رۋحىنىڭ تازارۋ كوزى رەتىندە قاراستىرعان اقىننىڭ ەڭ كورنەكتى تۋىندىسى – “پيپا جىرى”. بۇل پوەمادا شۋنياڭ قالاسىنا جەر اۋدارىلعان اقىن مەن تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسكەن پيپا تارتۋشى بيكەشتىڭ كەزدەسۋ ءساتى بەينەلەنەدى. ەكەۋىن دە مۇڭ، جالعىزدىق، ونەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك بىرىكتىرەدى.

باي ءجۇييدىڭ شىعارماشىلىعى رەاليستىك باعىتتىڭ ايقىن ۇلگىسى. ول كۇردەلى ويدى قاراپايىم، تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋدى ماقسات ەتتى. “ولەڭ — حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تابۋ ءۇشىن جازىلۋى كەرەك” دەگەن اقىن ۇستانىمى ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا وزەك بولدى.

ءتىلى بەينەلى، تابيعي، مۋزىكالىق ىرعاققا باي. ءاربىر وبرازى تەرەڭ فيلوسوفيالىق ماعىناعا يە: اي، سۋ، جاپىراق، مۋزىكا — ءبارى ادامنىڭ رۋحاني كۇيىن بىلدىرەدى. ايەل تاعدىرىن سۋرەتتەۋدە نازىك پسيحولوگيالىق شەبەرلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولەڭدەرىنەن گۋمانيزم، مەيىرىم، ادام بالاسىنا دەگەن سەنىم سەزىلەدى.

باي ءجۇيي — قىتاي پوەزياسىنداعى رەاليزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ پوەزياسى — حالىققا جاقىن، شىنايى جانە ماڭگىلىك تاقىرىپتاردى قوزعايتىن رۋحاني بيىك مۇرا. “پيپا جىرى” ارقىلى ول مۋزىكا مەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىن ءبىرتۇتاس كوركەم الەمگە اينالدىردى. اقىننىڭ شىعارمالارى عاسىرلار وتسە دە ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپاي، ادىلەت، ىزگىلىك پەن سۇلۋلىقتى دارىپتەگەن ماڭگىلىك ءۇن رەتىندە جاڭعىرىپ كەلەدى.

باي جۋيي ولەڭدەرى

ءسان ساۋلەت

جارق-جۇرق ەتىپ ەر-تۇرمان،
جارقىلداپ جاۋھار لاعىلدار.
ات اياعىندا ۇشقان شاڭ —
سارى اتىنداي ساعىمدار.
ساڭلاق ۇنمەن ساۋلەتتى كىمدەر ەدى بۇل جاندار؟
ادەكتەر دەپ اتايدى سىرتىنان كورىپ تۇرعاندار.

شەن-شەكپەنگە مالىنعان وردانىڭ وڭكەي بەلگىسى،
قالام مەنەن قارۋدىڭ ۇستاعان باسى، شەندىسى.
جورعالارى تايپالىپ،
توزاڭداپ شاڭى قۇيىن بوپ،
قوناعىنا ءامىر قوسىننىڭ كەلە جاتىر ساندى توپ.

ءتىزىلىپتى ديحاننىڭ نەلەر ەسىل شارابى،
تەڭىز بەنەن قۇرلىقتىڭ الۋان تاڭسىق تاعامى.
دۋڭتينحۋ مەن جۋيزىسى قاق جارىلىپ ارىنان،
جاۋدىرايدى جاس بالىق جاڭا كولدەن الىنعان.

ابدەن بۇگىپ تاماققا،
سىلقيا ماس بوپ شاراپقا،
شالقيدى ءماز بوپ تورەلەر، شاتتىعى سىيماي شاناققا.

وڭتۇستىككە جىل اۋىر — قۇرعاقشىلىق اپات كەپ،
كۇڭىرەنەدى ەل چۋيجۋدا، ادام ەتىن ادام جەپ.

دۋڭتينحۋ — قىتايدىڭ ايگىلى كولدەرىنىڭ ءبىرى، حۋنان پروۆينتسياسىندا ورنالاسقان.

جۋيزى (جۋيتسزى) — قىتايدىڭ ەجەلگى وزەندەرىنىڭ ءبىرى.

چۋيجۋ — قىتايداعى ءوڭىر اتى (چجۋچجوۋ قالاسى).

ادەكتەر — بايلىققا، ءسان-سالتاناتقا بولەنگەن شەنەۋنىكتەر.

شەن-شەكپەن — مانساپ پەن بيلىكتى بەينەلەيتىن ءداستۇرلى تىركەس.

توتى

قىزىل لالا مويىننىڭ،
قۇسسىڭ، توتى تۇستىكتىڭ.
قاراسى، كوگى ارالاس،
ءبىتىپتى تۇگى ءار ءتۇستىڭ.

سەزىم مۇشەڭ سەزگەن،
ويلامىڭدا بار، شىركىن.
ءتىلىڭ مايدا — بىلەسىڭ اداممەن كۇللى قۇس ءتىلىن.

كەشە اينالىپ كەزقۇيرىق لاڭ سالدى قاعىنا،
ۇزىن تۇمسىق شاۋقارعا بۇگىن جەتتى تاعى دا.

سۇم كەزقۇيرىق ۇركىتىپ قارلىعاشتىڭ بالاسىن،
شاعىپ كەتتى ويرانداپ سالعان ۇيا-پاناسىن.

شاۋقارعا ۇزىن تۇمسىعىن مەكيانعا جاسقادى،
ەكى كوزىن سورلىنىڭ شىعارىپ بىردەي تاستادى.

جىعىلدى مەكيان شىجاقتاپ،
قارلىعاش زىتىپ جونەلدى،
قي سىپىردى سوڭىنان اناسىز قالعان شوجەنى.

ولجادان قايدان قۇر قالسىن قارا قۇسپەن كۇشىگەن،
بوتەكەسى تورسيىپ ەرىنەدى ىشۋدەن.

ءبىر توپ قۇزعىن، قۇمايلار شارىقتاپ كوكتەن كەزىپ ءجۇر،
بولىپ جاتقان جەردەگى بىلمەگەندەي ءىستى ەشبىر.

— ۋا، توتى قۇس، توتى قۇس!
ەل دەيدى سەنى ءتىلدى قۇس.
قارلىعاش پەن تاۋىق جاپاسىن
كورمەۋىڭىز قانداي ءىس؟

بارشا قۇستىڭ پاتشاسى —
سامۇرىق دەپ ەستۋشى ەك.
سول پاتشاعا ءبىر اۋىز دات ايتپاۋىڭ بولا ما، دەپ،
انشەيىندە پارقىراپ سويلەگەنىڭ نەگە سەپ؟

توتى قۇس — شىعىس پوەزياسىندا دانالىق، سۇلۋلىق، شەشەندىكتىڭ بەينەسى.

كەزقۇيرىق — جىرتقىش قۇس (مىسالى، سۇڭقار، قاراقۇس).

شاۋقار — شاعالانىڭ ءتۇرى نەمەسە ءىرى سۋ قۇسى.

مەكيان — ءۇي تاۋىعىنىڭ انالىعى (ديالەكت).

سامۇرىق — ميفتىك الىپ قۇس، تۇركى جانە پارسى ميفولوگياسىندا.

ساحارا مايساسى

ساحارادا كوك مايسا — بۇكىل ءوڭىر،
كوگەرەدى،
قۋرايدى
جىلىندا ءبىر.

ورتەڭ قانشا شالسا دا تاۋسىلمايدى،
كوك شالعىنى كوكتەمدە قاۋلار ءدۇر-ءدۇر.

كوك مايسا — كوز جەتكىسىز جول جيەگى،
جاسىلمەن جالعاسادى قورعان شەگى.
دوس كەتكەن،
جىلدار وتكەن —
مايسا كوكتەپ،
ءبىر سەزىم بويدى بيلەر تامسىلدەگى.

ساحارا — كەڭ دالا، شولەيت ءوڭىر (قىتايشا «شامو»).

ورتەڭ — ەسكى ءشوپتى ورتەپ تازارتىلعان جەر.

قاۋلار — كوكتەمدە ءوسىپ شىعۋ، كوگەرۋ (كونە تۇركى ەتىستىگى).

ءتامسىل — اڭىز، مىسال، ەسكى اڭگىمە.

ورماشىلاردى كورگەندە

ديحاننىڭ كۇنى بار ما بوس جۇرەرگە،
تامىزدا بولماس مۇرشا سىمگىرەرگە.
ەسكەكتەپ وڭتۇستىكتەن ءتۇن سامالى،
سارعايار باسىن ءيىپ بيداي جەرگە.

ايەلدەر يناعاشپەن تاماق جاساپ،
بالالار شاۋگىم الىپ ەرەدى بىرگە.
بەتكە الىپ جۇمىس باسىن، تارتا-تارتا شۇباپ،
اتىزداعى كۇن قاقتى جۇمىسكەرگە.

تاباندى شوقتاي قارىپ جەردىڭ بەتى،
تيەر كۇن وتتاي قاقتاپ ارقا-بەلگە.
جۇمىستان بىلىنبەيدى كۇن ىستىعى،
دەسە دە ۇزاق سارى كۇن قويسىن تەگى.

مەندەگەن جارلىلىعى سورلى ايەل،
بالاسىن تاياۋ قويىپ الگىلەرگە.
وڭ قولمەن تەرەدى جەردەن ماساق،
سول قولمەن سەبەتىن ىلە جۇرە.

ەستىسەڭ سوندا ايەلدىڭ ايتقاندارىن —
سەنىڭ دە بۇزىلادى كوڭىلىڭ بىرگە.
ايتادى ول: «سالىق ءۇشىن جەرىن ساتىپ،
قالعانىن ماساق تەرىپ كۇن كورەرگە…»

باقپاساڭ ەگىن سالىپ جىبەك قۇرتىن،
باسقانىڭ تاتىر نەسى ەڭبەك دەرگە؟
ءوز اقىسى ءبىر جىلعى — الار ءۇش ءجۇز دادان،
تاۋسىلماس، قالاي شاشتان ءپىشىپ جەرگە؟

دەسە دە ۇيالامىن،
جەتپەيدى دات —
ۇمىتارعا ءدال بۇگىن كورگەندەردى…

ديحان — ەگىنشى، جەر وڭدەۋشى ادام.

يناعاش — وتىنمەن اس پىسىرەتىن قاراپايىم قۇرال (جىلجىمالى وشاق).

ماساق تەرۋ — كەدەي ايەلدەر ەگىن ورالعان سوڭ قالعان ءداندى تەرىپ، سونىمەن كۇنەلتۋى.

دادان (打担) — قىتايدىڭ سالماق ولشەمى، شامامەن 50–60 كگ.

اتىز — سۋعارۋ جۇيەسى بار ەگىن ەگەتىن ۇساق بولىك.

گۇل ساتىپ الۋ

حان قالاسى — كوكتەمنىڭ سوڭعى شاعى،
كوشە بويلاپ ات-اربا شارق ۇرادى.
مۋدان گۇلدىڭ بازارى اشىلعان كەز،
كوپ جاندار گۇل الۋعا ىنتىعادى.

تۇراق جوق ارزانى مەن قىمباتىندا،
باعاسى شوق بويىنشا ساتىلادى.
شەشەگىن ەندى جارعان ءجۇز شوق گۇلدىڭ
جيىرما بەس توپ اق شايى ناق تۇرادى.

توبەسى بيىك شاتىر،
اينالاسىن
قورشاعان شارباق-قاشا، قالتقىلارى.
قۇنارلاپ، ابدەن باپپەن وسىرگەن گۇل —
كوشىرگەندە بۇزىلماس قالپى، ءنارى.

سالتىنا ابدەن اينالعان ءاربىر ءۇيدىڭ،
گۇلدى كورسە ىنتىعار گۇل قۇمارى.
ءبىر قارت ديحان ءبىر كۇنى ويدا-جوقتا
گۇل ساتقان بازارىنىڭ وسى ارالارى.

كوردى دە ءوڭى قاشىپ، «ۇق!» دەپ قالدى،
بىراق بۇل كورىنىستى كىم ۇعادى:
ءبىر شوق گۇل — ون ءۇيلى ورتا شارۋانىڭ
ءبىر جىلعى وتەيتىندەي سالىق-داعى!

مۋدان (牡丹) — قىتاي مادەنيەتىندە بايلىق پەن اسەمدىكتىڭ سيمۆولى سانالاتىن پيون گۇلى.

اق شاي (باي چا) — قىتايدا جوعارى ساپالى شايدىڭ ءتۇرى.

حان قالاسى (چاڭ-ان) — تان داۋىرىندەگى استانا، قازىرگى سيان قالاسى.

ديحان — ەگىنشى، كەدەي شارۋا.

ارىلماس ارمان تولعاۋى

جان ەدى حان پاتشاسى وڭگە قۇمار،
ارۋعا جۇرتتان اسقان بولدى ىنتىزار.
تاپپادى، كوپ ىزدەدى ءبىر سۇلۋدى،
داۋىرلەپ ەل بيلەگەن تالاي جىلدار.

ياڭ دەيتىن ەل ىشىندە بىرەۋ بولدى،
بۇرالعان تال جىبەكتەي ءبىر قىزى بار.
اتتاماي تابالدىرىق وسكەندىكتەن،
قىزدى ەش جان بىلمەۋشى ەدى — ەل بەيحابار.

تولىقسىپ تۇرمىسىنان كوركەم سيپات،
ارۋعا ءبىتتى كورىك، جان جاي تابار.
ءبىر كۇنى ەل ىشىنەن تاڭدالۋمەن
قاسىنا كەلدى حاننىڭ التىن ديدار.

ءبىر كۇلسە جارق ەتكىزىپ-اق تاماعىن،
ءجۇز قاباق جۇدەۋىنەن ساتتە اشىلار.
ساڭلاقتى حان سارايدىڭ ءسان ارۋى —
تايىر-اي، قاسىندا ونىڭ نەگە تۇرار؟

ياڭ — تاريحي ياڭ گۇيفەي (Yang Guifei) بەينەسى، تان اۋلەتىنىڭ ايگىلى سۇلۋل.

چاڭ-ان — تان پاتشالىعىنىڭ استاناسى.

مايپون — تان داۋىرىندەگى استانا ماڭىنىڭ مەكەنى (قايعىلى وقيعا وتەتىن جەر).

سىچۋان (سۋچان) — قىتايدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى ولكە، وقيعا سوعان جالعاسادى.

ءدارۋىش — سوپى، اۋليە ادام بەينەسى.

پاتشا مۇڭلىق (سيۋان-تسزۋن) — ياڭ گۇيفەيدىڭ سۇيگەن حانى، تاريحي تۇلعا.

كومىرشى شال

كۇنگەي تاۋ توسكەيىنەن كومىرشى شال،
زىر جۇگىرىپ، وتىن اپ، كومىر جاعار.
ساۋساعى كۇس، سامايى اپپاق قۇداي،
كۇيەدەن بەتىندە ارەڭ كوز جىلتىرار.

كومىر ساتىپ، اقشانى ول نە قىلادى —
قۋ تىرلىكتىڭ لىپاسى، قۋ تاماعى.
كۇن سۋىتا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيدى،
دىردىك قاعىپ ۇسىنىپ جۇرسە-داعى.

ءتۇن قاتتى، قالا سىرتى — تۇساردان قار،
جوسىپ ءىزى، شوڭقيدى دوڭعالاقتار.
وگىزىنەن، وزىنەن دارمەن كەتىپ،
تاڭ اتا تۇستىك قاقپاعا ەتتى ايال.

جەلىپ كەلەدى ەكى اتتى — بۇلار كىم؟
ءبىرى سارى، ءبىرى اق كيگەننىڭ.
قولىندا حات، ايقايلاپ اۋىزىندا “ءامىر”،
اي-شاي جوق، سولعا تامان قۋدى وگىزىن.

مىڭ جىن كومىر اربادا جاتىر جايناپ،
ءىشى اشيدى شال بايقۇس سورى قايناپ.
قيماي دا نە شارا، قولدان كەلەر —
وردا اتەگى سارايعا جونەلدى ايداپ.

الدەن ۋاقىت اربانى قايتا اپ شىعىپ،
ەكى شارشى تورعىن شىت بەردى ۇسىنىپ.
تاتىماس باعاسىنا العان جوق شال،
سوندا دا وگىزىن مۇيىزىنە جىبەردى ءىلىپ.

كۇنگەي تاۋ – وڭتۇستىك باۋراي (تاۋدىڭ جىلى، كۇن تۇسەتىن بەتى).

وردا اتەگى  – ساراي قىزمەتشىسى، كوبىنە ەۆنۋح (حان سارايىنىڭ باس كومەكشىسى).

تورعىن شىت – جىبەك ماتانىڭ قىمبات ءتۇرى.

مىڭ جىن كومىر – ەجەلگى قىتاي سالماق ولشەمى (1 جين ≈ 0،5 كگ، ياعني شامامەن 500 كگ كومىر).

كوكتەمدەگى جيانتانحۋ كولى

جەتىم تاۋ عيباداتحانا تەرىسكەيى،
سامالدىقتىڭ باتىس جاق كەڭ دەڭگەيى.
شار ايناداي كىلكىگەن تىنشۋ كولدىڭ
اسپانىندا بۇلت كوشى كولبەڭدەيدى.

ىنتىققان بۇلبۇل قۇستار كۇن پەيىلىنە،
تالاسادى بۇتاقتىڭ كۇڭگەيىنە.
قارلىعاشتار سارپىلتاڭ بالشىق تاسىپ،
جاڭا قونىس تەپتى ەكەن قانداي ۇيگە.

جاسىل مايسا قىمتايدى ات تۇياعىن،
گۇل بايشەشەك الادى كوزدىڭ جاۋىن.
قانشا كورسەم، مەيىرىم ءبىر قانبايدى —
كول شىعىسى كوك شىنارلى ومىراۋىن.

جيانتانحۋ (蒋山湖) –  نانكين قالاسى ماڭىنداعى كونە كول (قازىرگى سيۋانۋ كولى)، تابيعي سۇلۋلىعىمەن ايگىلى.

سامالدىق  -جاي سوققان جىلى جەل، كوكتەم سامالى.

كۇڭگەي – ياعني كۇن تۇسەتىن بەت.

بايشەشەك -ەرتە كوكتەمدە شىعاتىن نازىك گۇل.

پيپا جىرى

دارياسىن شۋنياڭنان شىقتىم بەتكە اپ،
ءتۇن جامىلىپ دوسىمدى ۇزاتىپ ساپ.
تەربەلىپ كوزدىڭ مايدا سامالىمەن،
ءسىڭىسىپ قامىس،
سىلدىرلايدى سارى جاپىراق.

ءتۇستىم اتتان،
توقتادىم جاعاعا كەپ،
دوسىمدى قايىعىنا سالدىم دەمەپ.
كوتەردىك ريۋمكانى،
ايتسە دە ونى
ءانسىز، كۇيسىز قالايشا ءسىڭى كەلمەك.

جادىراتسىن جاندى قايدان قۇرى شاراپ،
كوڭىلسىزدەۋ جايدا ءوتتى قوشتاسۋ شاق.
كوسىلگەن كوز جەتكىسىز داريانىڭ
ايدىندا قالقيدى اي دومالاپ.

توسىننان سۋ بەتىنەن شىقتى سىڭعىر،
پيپادان ساۋلادى كۇي — تايىلجىعان جىر.
مەن ۇمىتتىم قايتۋدى كۇيگە بالقىپ،
اڭىرايىپ قايىقتا دوسىم دا تۇر.

كۇي داۋىسى قاي جاقتان؟
تۇردىك قۇلاق،
قانداي جان شەرتتى ەكەن دەپ قويىپ سۇراق.
سىزىلىپ كەپ، كۇي سول ءسات قالدى تىنىپ،
شاقىرۋعا ءدات شىركىن قايدان بارماق.

قايىقتى تاياۋلاتىپ كەلدىك ەسىپ،
وتىندىك ايلاۋعا ءبىر ديدار نەسىپ.
شام جاعىپ،
شاراپ قۇيىپ ريۋمكاعا،
تۇيىلگەن استارقاندى قايتا شەشىپ.

شاقىردىق ءالسىن-ءالدى ىلتيپاتپەن،
ءبىر ارۋ مىنە زاماندا شىقتى ارەڭ.
ءبىر قىرىنان دالدالاپ ەتىپ جاسقاي،
ۇستاعان قولىنداعى پيپاسىمەن.

قۇلاعىن كۇي سازىنىڭ بۇراپ قالىپ،
جىبەرگەندە ىشەگىن قاعىپ-قاعىپ،
كۇي اۋەنى ناشىنا ىلىنبەستەن،
قۇيىلدى تۋپ-تۋرا سەزىم اعىپ.

ىشەكتەن زاۋلاعان كۇي شىمىراتىپ،
جايىلىپ تۇلا بويعا دەنە بالقىپ.
اعىتىپ ءومىرىنىڭ اشتى شەرىن،
قاسىرەتتىڭ شەر-شەمەنىن كەتتى شالقىپ.

اندەتىپ الدەنەنى مۇڭدى قاباق،
لىپيدى سۇيرىك ساۋساق تاپپاي تاعات.
الدە قايعى الىپ قاشىپ وي شىلبىرىن،
كوڭىلدىڭ نە سان قيلى مۇڭىن شاعىپ.

كەيدە باسەڭ،
شىم ەتىپ،
كەيدە جەڭىل،
كەيدە ارىندى،
«كەمپىرقوساق قاۋىس-تۇن» بويدى ءۇيىرىپ،
«التى نازىك» اۋەنى قۇرتادى تەكپىر-تەكپىر.

جۋان ىشەك قوپارىپ ءزىلدى مۇڭدى،
قۇيىپ كەتسە شەلەكتەپ نوسەر سىندى.
جىڭىشكە ىشەك سىزىلار سەزىم شىمشىپ،
اقتارىپ جۇرەكتەگى تەرەڭ سىردى.

اۋىر-جەڭىل اۋەندەر ۇشارلاسىپ،
بىردە كىلكىپ،
مامىرلاپ،
بىردە تاسىپ.
جاتقانداي جارق-جۇرق ەتىپ ءىنجۋ-مارجان،
التىن تاباق بەتىندە تايتالاسىپ.

كەيدە سايراپ تۇرعانداي كەيدە بۇلبۇل،
تامىلجىپ ىرعاقتان الۋان ءتۇرلى.
كەيدە باستاۋ سۋىنداي باياۋ اققان،
كىدىرەدى،
كىلكەدى،
شىمىر-شىمىر.

كىلكىگەندە، كىدىرىپ، شىمىر-شىمىر،
تىنا قالعان شەكتەن شىعىپ ءدىرىل.
ءبىر ساتتە كىلت ۇزىلگەن، تىنشۋ باسىپ،
ءۇن دامىلداپ،
وشەدى كۇيدەن شۇڭعىر.

وشكەن تىنشۋ ءۇيىرىپ وي تىزگىنىن،
اشىپ كىلتىن جاسىرىن ءبىر سەزىمنىڭ.
ودان ارمەن وي بالقىپ، بوي بالبىراپ،
دىبىستىنى جەڭەدى دىبىسسىز ءۇن.

كەنەت — شارت! — جارىلعانداي كۇمىس شولمەك،
ىشىنەن فونتان اتىپ، تاسقىن كەرنەپ.
دابىلداپ جاۋعا شاپقان اتتى قولداي،
كۇشەيىپ كۇي تاسقىنى سامعايدى ورلەپ.

سۇيرىك ساۋساق ساۋار ەرىپ،
ۇيىتقي جونەپ،
جىبەرگەندە قايىرىپ، جەبەپ-جەبەپ.
بىتكەن ىشەك ءۇيىلىپ ءبىر عانا ىنگە،
قويلادى اشتى اۋەن كۇرت قۇلاپ كەپ.

وڭ مەن سول،
سۋ بەتىندە ءتامام قايىق،
ءىڭجىسىز كۇيگە عانا قۇشاق جايىپ.
تەك داريا ايدىنىندا شار ايناداي،
جالتىرايدى كۇزدىڭ ايى ساعىم جايىپ.

ءۇنسىز وي تۇكپىرىندە ءسال وتىرىپ،
ساز تەگىن ىشەككە قويدى دا ءىلىپ.
ءۇستىن جوندەپ،
ورنىنان تۇرەگەلدى،
وڭىنە الدەقانداي كىربەڭ كىرىپ.

– «مەن، – دەدى ول، – مەكەنجايىم استانادان،
چاڭ-اننىڭ قىر جاعىندا ەدى ءۇي-باسپانام.
ون ۇشىمنەن ۇيرەنىپ پيپا سازىن،
كۇيشىلەردەن الدىما جان سالماعام.

بولەنىپ شىققانىمدا بۇلدەمەنەن،
قالماعان ارۋ مەنى كۇندەمەگەن.
قۇيقىلجىتار كۇيىمدى شەرتكەنىمدە،
قول قويىپ كۇي اتاسى دا ۇندەمەگەن.

استانا جىگىتىنىڭ مۇرنى قاناپ،
جۇگىرىپ شارشى ورامال تارتۋىن اپ.
تورۋىن تورقا ءۇيىلىپ قالا تۇعىن،
كۇي بىتكەندە الدى-ارتىمدى قارداي بوراپ…»

ىرعاققا ەلتي دەنەم توڭكەرىلىپ،
تۇسەتىن تۇيرەۋىش پەن سىرعا ءۇزىلىپ.
ەرمەگى ءۇشىن تالايدىڭ بىرگە ءىشىسىپ،
ومىراۋىن كۇيلەك ۇڭكىلدى شاراپ ءجۇزىپ.

كۇن كورمەككە سول تىرلىك — كۇلكى ساتىپ،
جىلدىرتپالاپ جىلداردى جىلعا ۇزاتىپ.
كۇزدىڭ ايى، كوكتەمنىڭ سامالىنداي،
قايران جاستىق كەتتى ءوتىپ الدارقاتىپ.

ءىنى ۇستالدى اسكەرگە، اپكە ءولدى،
جىل تەشەگى سىپىردى القىن ءوڭدى.
قۇلازىدى ەسىك، سۇيرەدى قوجىراپ جۇرت،
جاس جەتىپ، ءبىر ساۋداگەر يەمدەندى.

كوكەيى كوپسەم دەيتىن تەك پايدانى،
ساۋداگەرگە تيىن عوي ادام جانى.
الدىڭعى ايدا فىليانعا زىتىپ بەردى،
سىلتاۋراتىپ — ساۋدا عىپ شاي ساتقالى.

سودان بەرى وتكەلدە كۇزەتەمىن،
قۇر قايىق، قۇلازىعان — كۇزەتكەنىم.
تۇمشالايدى قايىقتى ايدىن نۇرى،
سۋىق داريا تەپسىتىپ ىزعار دەمىن.

تۇندەردىڭ وتكەن كەزدە نەبىر باعى،
كىرەدى تۇسكە ءومىردىڭ بالعىن شاعى.
ويانام جىلاپ، سۇرتەمىن،
دالاپ جاققان سورلى بە – ايعىز-ايعىز جاس سورابى.

ونسىز دا كۇي كوڭىلىمە قۇيعاندا مۇڭ،
مىناۋ ءسوز جۇرەگىمە سالدى ءتۇتىن.
تانىمان دەپ قالايشا جاتىرقاسار،
ءجابىرلى قوس سورلىسى ءبىر تاعدىردىڭ.

– «قوش ايتقام استاناعا مەن دە بىلتىر،
قۋالاپ ورنىمنان جاعا-ءزابىر.
شەڭبەكتەپ دىمقىل دەنە، قامىق كوڭىل،
عازيز باس مىنە بۇگىن شۋنياڭدا ءجۇر.

ساۋىعى جوق، جاڭا موينى جوق شۋنياڭ — شەت جەر،
تاپپادىم ساز جىل بويى ەمگە ەستەر.
كوركەشىگىم ەل اۋلاق، ويپان سازدا،
توڭىرەگىن بامبۋك قىمتاپ، قامىس بۇركەر.

ەرتەلى-كەش پاقىردىڭ ەستەيتىنى —
شۋلاعان قۇس،
شىڭعىرعان مايمىل ءۇنى.
كوكتەم، جاز، كۇزدىڭ ايلى تۇندەرىندە،
تەك شاراپپەن تارقايدى قامىرىعى.

جوق ەمەس تاۋ ءانى، اۋىل سىبىزعىسى،
قانبايدى شۇعىل ىلعي قۇلاق قۇرىشى.
بۇگىن ءتۇن ءوز سازىڭنان تاپتىم ءلاززات،
بەيىستىڭ ەستىلگەندەي كۇي تىنىسى.

قالاساڭىز،
وتىرىپ ءسال باقىت،
بەرىڭىز تاعى دا ءبىر كۇيگە تارتىپ.
«پيپا جىرى» اتتى ءبىر تولعاۋ جازىپ،
ارنايىن وي زارىعىن سىزگە سارقىپ».

كوڭىلىم مەنىڭ ءسوزىم قاتتى دەربەپ،
ءبىر اۋىق قالدى قاتىپ، تىپ-تىنىش تۇرەگەپ.
قالت وتىرىپ، بۇرادى ساز قۇلاعىن،
زاۋلادى كۇي، زاۋلاتتى ءۇن — بەبەۋلەپ.

سەلكەۋسىز، الدىڭعى ۇندەي ەمەس اشىق،
قاسىرەتتىڭ قۇيدى سەل قىپ قۇلپىن اشىپ.
ءدۇيىم جۇرت زارلى كۇيمەن بىرگە ەگىلىپ،
ءىشىتتى جاس، بەتتەرىن ءۇنسىز باسىپ.

كوزىنەن سونشا جۇكتىڭ جاس بۇلاعان،
ىشىندە كىم دەسەڭىز كوپ جىلاعان —
جاڭجۋدىڭ كوك كويلەكتى بيكەشى ەدى،
ومىراۋى سەل جاۋعانداي بولدى مالمان.

پيپا (琵琶) — قىتايدىڭ ەجەلگى ءتورت ىشەكتى شەرتپەلى اسپابى. دومبىراعا ۇقسايدى، بىراق دوڭگەلەك ءپىشىندى، ءيىلىپ تۇرعان موينى بار.
ول كوبىنە ايەل مۋزىكانتتار ورىندايتىن نازىك ءارى اسەرلى اۋەندەرمەن تانىلعان.

ايلاۋ — وزەن بويىنداعى قايىق توقتايتىن ورىن (قىتايشا “泊处”).

«كەمپىرقوساق قاۋىس-تۇن» (七彩交融调) — كونە قىتاي مۋزىكالىق پەساسى. مازمۇنى — تۇستەر مەن اۋەندەردىڭ ۇيلەسىمى، كوڭىلدىڭ قۇبىلمالى رەڭدەرىن سيپاتتايدى.

«التى نازىك» (六幺调) — ايگىلى ەجەلگى كۇي، نازىك ءارى كۇردەلى ىرعاقتاردان تۇرادى، كوبىنەسە ايەل ورىنداۋشىلار سۇيسىنە تارتقان.

شۋنياڭ (Shuǐyáng، 水阳) — ەجەلگى قىتاي قالاسى، قازىرگى يانتسزى وزەنىنىڭ بويىنداعى سۋچجوۋ (سۋجوۋ) وڭىرىنە جاقىن جەر. بو تسزيۋيي وسى ماڭعا جەر اۋدارىلعان.

چاڭ-ان (长安) — ەجەلگى قىتايدىڭ استاناسى (قازىرگى سيان قالاسى). تان داۋىرىندە مادەنيەت پەن ونەردىڭ ورتالىعى بولعان.

فىليان (浮梁، Fuliang) — قىتايدىڭ سول داۋىردەگى بەلگىلى ساۋدا قالاسى، دجيانسي ايماعىندا ورنالاسقان.
بۇل قالا فارفور، شاي جانە جىبەك ساۋداسىمەن ايگىلى بولعان.

شۋنياڭ (水阳، Shuǐyáng) — بو تسزيۋيي جەر اۋدارىلعان قالا، يانتسزى وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان.

جاڭجۋ (扬州، Yangzhou) — قىتايداعى كونە قالا، تان داۋىرىندە مادەنيەت پەن ساۋدا ورتالىعى. ايەل وسى قالادان شىققان، سوندىقتان ونى “جاڭجۋدىڭ كوك كويلەكتى بيكەشى” دەپ اتايدى.

مالمان (مالما) — سۋ بولعان، تولىق سۋلانعان دەگەن ماعىنادا. بۇل — بيكەشتىڭ كوز جاسىنان كويلەگى مالشىنىپ كەتكەنىن بەينەلەيتىن مەتافورا.

اۋدارىپ، تۇسىنىكتەر جازعان قاجەت انداس،

“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 28
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
ەلتانۋ

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى ەل بيلەۋ ءتاسىلى

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
ەلتانۋ

مەملەكەت تۇتاستىعىن نىعايتقان چاو تسو

August 31, 2026
Жяй ілімі
ەلتانۋ

جياي ءىلىمى

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
ەلتانۋ

جيڭدي تاعىلىمى

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
ەلتانۋ

حان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ليۋ بان

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
ەلتانۋ

لي سى قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ ساۋلەتشىسى

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz