داگۋگۋىڭىرۋيدىڭ 1000 ءۇيدى تەكسەرىپ ءجۇرىپ قابىرعا سۋرەت ۇرلاۋى
باسى كۇشارعا بارىپ قابىرعا سۋرەتتەرىن ۇرلاعان جاپونيا “بارلاۋشىلارىنىڭ” باستىعى داگۋگۋىڭىرۋي تىعىرشىقتاي، دەمبەلشە كەلگەن ورتا جاستاعى ادام ەدى. قاشان كورسەڭ دە وڭىندە كۇلكى ءۇيىرىلىپ تۇراتىن، ادامعا كىشىپەيىل دە مەيىرلى سەزىلەتىن، سونىمەن بىرگە قىتاي مادەنيەتىنە جەتىك وقىمىستى بولاتىن. ونىڭ كومەكشىسى چۋەشيان شۋڭ — انگليانىڭ وكسفوردتاعى گەوگرافيا ينستيتۋتىن جاڭا عانا ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىت. سۇڭعاق بويلى، ميى العىر، تۇلا بويىنان جاستىقتىڭ جالىنى لاپىلداپ تۇراتىن. اۋەلى قانداي جەرگە بارسا دا تىنىم تاپپايتىن.
ولار قاستارىنا بىرنەشە جاپوندىق قىزمەتكەرلەرىن ەرتىپ، 1902 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسەيدى اينالىپ قاشقارعا كىرەدى. داگۋگۋىڭىرۋي ادامدارىن قىتايدىڭ وسى ءبىر شەكارا قالاسىندا نەبارى بىرنەشە كۇن ايالداتىپ، “بارلاۋ جاساۋعا” قاجەتتى كەيبىر بۇيىمدار ساتىپ الادى دا، توبىن باستاپ حوتان جاققا بەت الادى.
جول-جونەكەي ونىڭ بايىبىنا بارا الماعان جۋەشيان شيۋڭ:
– ءبىز حوتانعا بارساق، كۇشاردان الىستاپ كەتپەيمىز بە؟ ءبىرى وڭتۇستىكتە، ءبىرى سولتۇستىكتە عوي! – دەپ سۇرايدى.
– دۇرىس ايتاسىڭ. ءبىزدىڭ مۇنىمىز شىنىندا دا ويسىز قيمىلداۋ، – دەدى داگۋگۋىڭىرۋي. – مەن كوپشىلىكتى اۋەلى حوتانعا اپارىپ، ءبىر مەزەت تۇرعىزىپ، ۇيعىر ءتىلىن ۇيرەتىپ الىپ، كۇشارعا سودان سوڭ بىراق اپارماقپىن.
ول كومەكشىسى مۇنى تۇسىنبەي قالماسىن دەپ، اشىق ءتۇسىندىردى:
– قاشقارعا كەلگەلى بىرنەشە كۇن بولدى عوي. ءوزiڭ دە بايقاپ جۇرگەن شىعارسىڭ، ءبىز جاپون ءتىلىن بىلەتىن بىردە-ءبىر ءتىلماش تابا المادىق. جاپون ءتىلىن بىلەتىن ادام بالكىم بۇكىل شىڭجاڭنان دا تابىلا قويماس. ءتىل ۇقپاسساق، كۇشارعا بارعان سوڭ قابىرعا سۋرەتتەرىن العاندى قويىپ، ءتىپتى تاماقتى دا تاۋىپ جەي الماسپىز! حا-حا-حا…
ءبىر ۋاقىت ۇنسىزدىكتەن سوڭ جۋەشيان شيۋڭ:
– ۇيعىر ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن قالايشا يتارقاسى قيانداعى حوتانعا بارامىز؟ مەنىڭ ەستۋىمشە، ەڭ ولشەمدى ۇيعىر ءتىلى – قاشقار ۇيعىرلارىنىڭ ءتىلى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ارەكەت جاسايتىن جەرىمىزدىڭ ءوزى كۇشار. وسى ەكى جەردىڭ ءبىرىن تاڭداپ الىپ، ءبىراز ۋاقىت تۇرىپ ءتىل ۇيرەنسەك، ءتىپتى جاقسى ەمەسپە؟ – دەپ تاعى سۇرايدى.
ونىڭ سوزىنە ريزالىق بىلدىرە كۇلگەن داگۋگۋىڭىرۋي:
– جىگىتىم، زەردەلىسىڭ. بىراق سەن مىنانى ءالى سەزە الماعانسىڭ، – دەدى. – قازىر كوپتەگەن ەلدەر وسى ەرتەدەگى جىبەك جولىندا مادەني بۇيىمدار جيناۋمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر. بۇل مادەني بۇيىمدارعا قارۋ ىستەتپەي تالاسۋ – سوعىستىڭ باسقا ءتۇرى دەگەن ءسوز. قاشقار جاققا كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن شەتەلدىكتەردىڭ اياعى ۇزىلمەيدى، سوندىقتان ءبىز كوزگە وڭاي ءتۇسىپ قالامىز!
– ەندى كۇشارعا كەلەيىك، – دەدى ول. – ول جاققا تىم ەرتە بارىپ الساق، نىسانامىز وپ-وڭاي اشكەرەلەنىپ قالادى دا، باسقا ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارىپ الامىز، يا بولماسا قىتاي ۇكىمەتىن كۇمانداندىرىپ قويامىز. مىنە، بۇلاردىڭ بارلىعى بىزگە ءتيىمسىز ىستەر.
– سوندىقتان، داگۋ مىرزا، ءسىز اسكەرلەرىڭىزدى حوتان سياقتى يتارقاسى قيان جەرگە اپارىپ جاتتىقتىرماق ەكەنسىز عوي؟
– دۇرىس. مەن باسقالاردىڭ ويىنا دا كىرىپ شىقپاعان جاعدايدا كۇشار ۇڭگىرىندەگى مىڭ ۇيدە پايدا بولا كەتەمىن دە، قابىرعا سۋرەتتەرىن الىپ، زىتىپ بەرەمىن!
بۇل جاپوندىقتار حوتانعا بارعان سوڭ ۇيعىر ءتىلىن شىن مانىندە بار زەيىندەرىمەن ۇيرەندى. قول استىنداعىلارىن ۇيرەنۋگە قىزىقتىرۋدى ويلاستىرعان داگۋگۋىڭىرۋي ادامدارىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن مۇمكىندىگىنشە ارالاستىردى.
بۇل كەز جەمىس-جيدەك مولدىرەي ءپىسىپ تۇرعان تاماشا ماۋسىم بولاتىن. قوناققۇمار ۇيعىرلار العاشىندا ولاردى الىستان كەلگەن حانزۋ باۋىرلاستار دەپ قاراپ، قاۋىندىقتارىنا، جەمىس باقشالارىنا شاقىرىپ، قوناق قىلىپ ءجۇردى. ءۇي يەلەرى بۇلاردى ءجۇزىم سورەلەرىنىڭ استىنا ەرتىپ اكەلىپ، جەرگە توسەلگەن كورىنىسى كوز تارتارلىق، اسەم ورنەكتى حوتان كىلەمىنىڭ ۇستىنە وتىرعىزدى. ونان سوڭ داستارقان جايىپ، الدارىنا جەمىس-جيدەكتەرىن تارتىپ، جەۋلەرىن ءوتىندى.
ولارمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. جاپوندىقتار وسىلايشا “جەڭىس وتىرىڭىز” دەگەن سياقتى تۇرمىستىق قاراپايىم سوزدەردى ۇيرەنىپ تە الدى. ال جايدارى ءۇي يەسى سويلەي بەردى، ونىڭ ۇستىنە تەز سويلەيدى. ال جاپوندىقتار مۇنىڭ ەشتەڭەسىن ۇقپاي، امالسىزدان باقىرايىپ قاراپ تۇراتىن، يا بولماسا ىرجالاڭداپ كۇلە بەرەتىن.
ولاردىڭ ءسوزىن ۇقپاعانىن كورگەن ءۇي يەسى ءبىر كەزدە شالا-پۇشىق بىلەتىن حانزۋ تىلىندە سويلەيدى. مىنە، وسى كەزدە عانا ازداپ قىتايشا بىلەتىن ەكى جاپوندىق ولارعا جاۋاپ قايتاردى. بۇل ەكەۋىنىڭ سويلەۋى ءۇي يەسىنىكىنەن دە ۇعىنىقسىز بولدى، ونىڭ ۇستىنە ويىن دا جەتكىزە المادى. بۇعان قوناقتار مەن قوناق يەلەرى ىشەك-سىلەسى قاتىپ كۇلىسىپ الاتىن.
ۇيعىرلارمەن مىنە وسىلايشا ارالاسىپ-قۇرالىسىپ تۇرعاندىقتان، جاپونيانىڭ “بارلاۋشىلارى” ۇيعىر ءتىلىن تەز ارادا ۇيرەنىپ الدى. ونىڭ ۇستىنە ۇيعىرلاردىڭ كوپتەگەن تۇرمىس-سالتتارىن دا ءبىلىپ الدى. جاپوندىقتاردىڭ ىشىندەگى ءبىر-ەكەۋى ۇيعىر ءبيىن دە ۇيرەنىپ الدى.
1903 جىلدىڭ كوكتەمى. وسى ءبىر توپ ادام ايتقانداي-اق كۇشار قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىنە شامامەن 20 شاقىرىم كەلەتىن جەردەگى قۇمتۋر مىڭ ۇيىندە اياق استىنان پايدا بولا كەتتى. ءتىل ۇققاندىقتان بۇل جەردى وڭاي تاۋىپ الدى.
بۇل 1000 ۇڭگىر تاۋدىڭ شىعىس جاق ەتەگىندە، مۇزارت وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا بولاتىن. تاۋ ورتاسىنداعى دوعا ءپىشىندى اڭعار وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي سوزىلىپ، تاۋدى شىعىس پەن باتىسقا ءبولىپ جاتاتىن. وزەن جاقتاعى تاۋ بەتكەيىندە ون شاقتى تاس ۇڭگىر كەزدەسەدى، ولاردىڭ الدىندا تاس بوگەت، دىڭگەك سياقتى قۇرىلىستار بار. بۇلار اڭعاردى تاسقىننان قورعاۋ ءۇشىن ءارى پۇتقا تابىنا كەلگەندەردىڭ دەمالۋى ءۇشىن سالىنعان بولسا كەرەك.
مىنە، ەندى داگۋگۋىڭىرۋي ادامدارىمەن تاس ۇڭگىرلەردىڭ الدىنداعى تاس بوگەت ۇستىندەگى جولمەن اياڭداپ كەلەدى. اياق جاقتارىندا بۇلقىنا اعىپ جاتقان مۇزارت وزەنىنە قاراي بەرگەن داگۋگۋىڭىرۋي جۋەشيان شيۋڭعا اسەرلى بەينەمەن:
– بايقايسىڭ با، سول داۋىردەگى موناحتار پۇتقانا سالاتىن جەردى تاۋىپ-اق سالعان. ارتى – تاۋ، الدى – وزەن. دەمالىپ، راحاتتانۋعا تابىلمايتىن كەلىسكەن جەر ەكەن، – دەدى.
– ءسىزدىڭ مۇنداي سويلەۋدە قانداي نەگىزىڭىز بار؟
– سەن كۇنزىنىڭ “اقىلدى جان سۋعا، راقىمدى جان تاۋعا قۇمار” دەگەن ءسوزىن ەستىمەپ پە ەدىڭ؟ بۇل جەردە تاۋ دا، سۋ دا بار، ءارى اينالاسى تىپ-تىنىش. اقىلدى جان مەن راقىمدى جاندار كەلىپ بوي جازسا، ونى مازالايتىن ەشتەڭە جوق. بۇل – تابىلعان جەر ەمەي نەمەنە؟
– وسى 1000 ءۇي جايلاسقان جەردىڭ اتىن مىرزا ۇمىتقان جوق پا؟ ونىڭ تىلدىك ماعىناسى – “قايراڭداعى بەكىنىس” دەگەن ءسوز. مۇندا وق-ءدارى ءيىسى بار، – دەدى دە جۋەشيان شيۋڭ تاۋ بوكتەرىندەگى قازديىپ تۇرعان توپىراق ءۇيىندىسىن قولىمەن نۇسقاپ:
– انە، قاراڭىز، اناۋ تۇرعان ەرتەدەگى حابارلاسۋ مۇناراسى ەمەسپە؟ – دەدى.
داگۋگۋىڭىرۋي جۋەشيان شيۋڭنىڭ نۇسقاعان جاعىنا قاراپ ەدى، ايتقانداي-اق الدارىندا ەرتە زامانعى حابارلاسۋ مۇناراسىنىڭ قالدىعى تۇر ەكەن. مۇنىڭ بايىبىنا بارا الماعان ول:
– ءبىز ەكى كۇن بۇرىن قالا توڭىرەگىندەگى قىزىل قاعا مىڭ ءۇيىنىڭ قاسىنان دا حابارلاسۋ مۇناراسىن كورگەن ەدىك قوي. مىناۋ مىڭ ءۇيدىڭ قاسىندا دا تۇر. بۇلاردىڭ ءبارى تەگىننەن تەگىن سالىنىپ وتىر ما؟ -دەدى.
ءسال ويلانىپ العان جۋەشيان شيۋڭ:
– مەن بالا كەزىمدە ىلعي پۇتقاناعا بارىپ وينايتىنمىن. سوندا پۇتقانا سايىن تۇرعان، قولىنا جىن-الباستىلاردى جۋاسىتاتىن شوقپار ۇستاعان پەرىشتەلەردى كورەتىنمىن. پۇتتار پەرىشتەلەردىڭ قورعاۋىن قاجەت ەتەدى. سوندا مىناۋ تاس ۇڭگىر پۇتقانالارعا قورعاۋشى جاساق كەرەك بولمادى دەيسىز بە؟ – دەدى.
– ءسوزىڭنىڭ جانى بار. مىناۋ حابارلاسۋ مۇنارالارىنىڭ پۇتقانالاردىڭ قاسىنا سالىنۋىنا قاراعاندا، بۇل مۇنارالار بىرىنشىدەن، سوعىس كەزىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن؛ ەكىنشىدەن، الىس جولدان تاۋعا كەلىپ پۇتقا تابىنۋشىلاردىڭ اماندىعىن قورعايدى؛ ۇشىنشىدەن، بۇلار سيمۆولدىق ءرول ويناپ، پۇتقانالاردىڭ ايباتىن اسىرادى. بۇل اڭعار ەرتەدەگى كۇشارلىقتاردىڭ جاسامپازدىعى بولسا كەرەك! – دەدى داگۋگۋىڭىرۋي ىنتالانا سويلەپ.
– بىراق بۇل حابارلاسۋ مۇنارالارى ەندى مىنە، تەك قاڭىراعان بوس ۇڭگىرلەردىڭ قاسىندا قالقيىپ تۇر، كەرەك دەسەڭىز، كىسىنى سەسكەندىرەر ايبىنى دا قالماپتى.
– حا-حا-حا! ەگەر بۇل حابارلاسۋ مۇنارالارىنىڭ توبەسىندە وسى كۇنگە دەيىن كۇزەتشى جاساق تۇرسا، قابىرعا سۋرەتتەرىن الۋعا ءبىز كورىنە-كورىنە كەلە الار ما ەدىك؟ – دەدى داگۋگۋىڭىرۋي كۇلىپ. – قاشان بولماسىن قالاممەن جازىلعان شىعارما قارۋدىڭ قورعاۋىنان ايىرىلىپ كورگەن ەمەس! بۇل – بۋددا قۇدايىنىڭ تاعىلىمى، سونداي-اق وسىناۋ بۇرىڭعى زامان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىزگە بەرگەن اسەرى، – دەدى.
ولار وسىلايشا اڭگىمەلەسە وتىرىپ، تاس ۇڭگىرگە كىرىپ كەتتى.
– سەن كۋڭفۋزىنىڭ “اقىلدى جان سۋعا، راقىمدى جان تاۋعا قۇمار” دەگەن ءسوزىن ەستىمەپ پە ەدىڭ؟ بۇل جەردە تاۋ دا، سۋ دا بار، ءارى اينالاسى تىپ-تىنىش. اقىلدى جان مەن راقىمدى جاندار كەلىپ بوي جازسا، ونى مازالايتىن ەشتەڭە جوق. بۇل – تابىلعان جەر ەمەي نەمەنە؟
– وسى 1000 ءۇي جايلاسقان جەردىڭ اتىن مىرزا ۇمىتقان جوق پا؟ ونىڭ تىلدىك ماعىناسى “قايراڭداعى بەكىنىس” دەگەن ءسوز. مۇندا وق-ءدارى ءيىسى بار، – دەدى دە جۋەشيان شيۋڭ تاۋ بوكتەرىندەگى قازديىپ تۇرعان توپىراق ءۇيىندىسىن قولىمەن نۇسقاپ:
– انە، قاراڭىز، اناۋ تۇرعان ەرتەدەگى حابارلاسۋ مۇناراسى ەمەسپە؟ – دەدى.
داگۋگۋىڭىرۋي جۋەشيان شيۋڭنىڭ نۇسقاعان جاعىنا قاراپ ەدى، ايتقانداي-اق الدارىندا ەرتە زامانعى حابارلاسۋ مۇناراسىنىڭ قالدىعى تۇر ەكەن. مۇنىڭ بايىبىنا بارا الماعان ول:
– ءبىز ەكى كۇن بۇرىن قالا توڭىرەگىندەگى قىزىل قاعا مىڭ ءۇيىنىڭ قاسىنان دا حابارلاسۋ مۇناراسىن كورگەن ەدىك قوي. مىناۋ مىڭ ءۇيدىڭ قاسىندا دا تۇر. بۇلاردىڭ ءبارى تەگىننەن تەگىن سالىنىپ وتىر ما؟ – دەدى.
ءسال ويلانىپ العان جۋەشيان شيۋڭ:
– مەن بالا كەزىمدە ىلعي پۇتقاناعا بارىپ وينايتىنمىن. سوندا پۇتقانا سايىن تۇرعان، قولىنا جىن-الباستىلاردى جۋاسىتاتىن شوقپار ۇستاعان پەرىشتەلەردى كورەتىنمىن. پۇتتار پەرىشتەلەردىڭ قورعاۋىن قاجەت ەتەدى. سوندا مىناۋ تاس ۇڭگىر پۇتقانالارعا قورعاۋشى جاساق كەرەك بولمادى دەيسىز بە؟ – دەدى.
– ءسوزىڭنىڭ جانى بار. مىناۋ حابارلاسۋ مۇنارالارىنىڭ پۇتقانالاردىڭ قاسىنا سالىنۋىنا قاراعاندا، بۇل مۇنارالار بىرىنشىدەن — سوعىس كەزىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن؛ ەكىنشىدەن – الىس جولدان تاۋعا كەلىپ پۇتقا تابىنۋشىلاردىڭ اماندىعىن قورعايدى؛ ۇشىنشىدەن – بۇلار سيمۆولدىق ءرول ويناپ، پۇتقانالاردىڭ ايباتىن اسىرادى. بۇل اڭعار – ەرتەدەگى كۇشارلىقتاردىڭ جاسامپازدىعى بولسا كەرەك! – دەدى داگۋگۋىڭىرۋي ىنتالانا سويلەپ.
– بىراق بۇل حابارلاسۋ مۇنارالارى ەندى مىنە، تەك قاڭىراعان بوس ۇڭگىرلەردىڭ قاسىندا قالقيىپ تۇر، كەرەك دەسەڭىز، كىسىنى سەسكەندىرەر ايبىنى دا قالماپتى.
– حا-حا-حا! ەگەر بۇل حابارلاسۋ مۇنارالارىنىڭ توبەسىندە وسى كۇنگە دەيىن كۇزەتشى جاساق تۇرسا، قابىرعا سۋرەتتەرىن الۋعا ءبىز كورىنە-كورىنە كەلە الار ما ەدىك؟ – دەدى داگۋگۋىڭىرۋي كۇلىپ.
– قاشان بولماسىن، قالاممەن جازىلعان شىعارما قارۋدىڭ قورعاۋىنان ايىرىلىپ كورگەن ەمەس! بۇل – بۋددا قۇدايىنىڭ تاعىلىمى، سونداي-اق وسىناۋ بۇرىڭعى زامان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىزگە بەرگەن اسەرى، – دەدى.
ولار وسىلايشا اڭگىمەلەسە وتىرىپ، تاس ۇڭگىرگە كىرىپ كەتتى.
بۇل مىڭ ۇڭگىردىڭ كوبىنىڭ وزىندىك كوركەمدىك ءستيلى بار ەكەن. قابىرعا سۋرەتتەردىڭ كەيبىرەۋى سونداي شەبەرلىكپەن، تابيعي تۇردە سىزىلعان. كەيبىرىنەن تاڭ پاتشالىعىنىڭ گۇلدەنگەن داۋىرىندەگى ورتاق قىتاي سۋرەت سالۋ مانەرى بىلىنەدى. باسقالارىنىڭ بوياۋ ايشىعىنان كۇشار مەكتەبىنىڭ ناقىشى كورىنەدى.
قابىرعا سۋرەتتەرىندەگى كەيبىر ادامداردىڭ مۇرنى گرەكتەردىڭ مۇرنى سياقتى، كيىمدەرىنىڭ بۇرمە قاتپارلارى ايقىن ءارى ىقشامدى. بۇل جەرلەر – ەرتەدەگى كۇشار يمپەرياسىنىڭ اسەمونەر ىقپالىن كورسەتەدى. ال كەي سۋرەتتەرى قاراپايىم ءارى ناقىشسىز سىزىلعان – بۇل ۇندىلىك بەينەلەۋ ءداستۇرىنىڭ اسەرىن اڭعارتادى.
داگۋگۋىڭىرۋي بۇل جەردەن شىعىس پەن باتىس ونەرىنىڭ توعىسىپ، ءبىرى-بىرىنە ىقپال جاساعانىن بايقادى. ول قۇددى ءبىر بۋددا ءدىنىنىڭ ادال مۇراتىنا اينالعان ادامداي، اق بەتىن قابىرعاداعى بۋددا مەن پۋسالارعا قاراتىپ، الاقانىن قوسىپ، ماڭدايىنا تىرەپ تۇرىپ:
– كۇنا، كۇنا! قاڭىرايعان بوس ۇڭگىرلەردى كۇزەتىپ، سىزدەرگە تابىنىپ تۇرعان ادام دا جوق. مەن سىزدەردى جاپونياعا اپارىپ، ونداعى مۇرات يەلەرىنىڭ سىزدەردىڭ جارقىن كەلبەتىڭىزگە قاستەرلەي قاراۋىنا مۇمكىندىك جاسايمىن، – دەدى.
وسىنى ايتتى دا، قابىرعا سۋرەتتەردى قازدىرا باستادى.
زاتىندا، ەرتەدەگى تاس ۇڭگىرلەردى جاساۋشىلار الدىمەن ۇڭگىردى قازىپ الىپ، سودان سوڭ سۋعا جىڭىشكە تالشىق قوسىپ يلەنگەن لايدى قابىرعاسىنا جاعىپ، كەپكەننەن كەيىن ۇستىنە ءبىر قابات گيپس جۇرگىزىپ، سۋرەتشىلەرگە سۋرەت سالدىرعان ەكەن. مۇنى داگۋگۋىڭىرۋي جاقسى بىلەتىن.
ول قابىرعا سۋرەتتەرىن بولشەكتەپ الۋ ءۇشىن ەرتە باستان دايىندىق كورگەن. الدىمەن قابىرعا سۋرەتتەردىڭ تاماشا بولىكتەرىن تاڭداپ الىپ، بەتىن وتكىر پىشاقپەن ءتورتبۇرىشتاپ ءتىلدى. سوسىن بۇعان ارنايى جاساپ اكەلگەن پلاستەردى جابىستىرىپ، قابىرعا سۋرەتتەرىن ونىڭ بەتىمەن بىرگە جۇلىپ الا باستادى.
الىنعان سۋرەتتەردى الدىن الا ازىرلەنگەن جۇقا تاقتايدان جاسالعان قىسقىشتارعا قىسىپ، ودان سوڭ جاشىكتەرگە سالا بەردى.
داگۋگۋىڭىرۋي قۇمتۋر مىڭ ۇڭگىرىنەن قىرۋار قابىرعا سۋرەت الىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە ءبۇلىنىپ قالعان ءبىرسىپىرا مۇسىندەر مەن اعاشتان ويىلعان كىشكەنتاي بۋددا بەينەلەرىن دە جيناپ الدى. وسىدان سوڭ ول باي اۋدانىنىڭ قىزىل مىڭ ۇيىنە جانە كۇشار ماڭىنداعى بىرنەشە تاس ۇڭگىرگە باردى.
ەكى ايدان استام ۋاقىت ءوتتى. ولار سانسىز قابىرعا سۋرەتتەرىن جۇلىپ الدى – اعاش جاشىكتەر ۇيلەردى لىق تولتىردى.
بىراق داگۋگۋىڭىرۋيدىڭ كوڭىلى مۇنىمەن دە كونشىمەي، جۋەشيان شيۋڭعا بىلاي دەدى:
– ءبىز بۇل وڭىردەگى مىڭ ۇيلەردى تۇگەل ارالادىق. تەك “ۇلى تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىر ەستەلىگىندە” جازىلعان جۋ كۋلي پۇتحاناسىن عانا تابا المادىق.
– ول ەرتەدەگى كۇشار ەلىنىڭ ەڭ ۇلكەن پۇتحاناسى عوي، — دەدى جۋەشيان شيۋڭ.
– شۋانزاڭ حازرەت ءوزىنىڭ “ۇلى تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىر ەستەلىگى” اتتى ەڭبەگىندە بۇل پۇتحانانىڭ استانانىڭ باتىس-سولتۇستىگىنە قاراي 40 شاقىرىم جەردە ەكەنىن جازعان. بىراق تاڭ داۋىرىندەگى كۇشار ەلىنىڭ استاناسى قاي جەردە بولعانىن انىقتاۋ قيىن. اۋەلى سول حاندىق استاناسىنىڭ ورنىن تابۋ كەرەك. سوندا عانا پۇتحانانىڭ ورنىن ءدال تابامىز!
جۋەشيان شيۋڭنىڭ جاساعان تالداۋىن تىڭداعان داگۋگۋىڭىرۋي باسىن يزەدى:
-ابۋدىڭ ءوزى دە ماشاقات ءىس. مەن كەشە بىرەۋدەن سوباش وزەنى ماڭىندا ءبىر كونە قالا بار ەكەنىن ەستىدىم. كولەمى ۇلكەن دەيدى. سولاي بارىپ كورەيىك. ءتىپتى تاڭ داۋىرىندەگى قالا بولماعان كۇننىڭ وزىندە دە كەيبىر مادەني بۇيىمدار تابارمىز، – دەدى.
كەلەسى كۇنى ولار توبىن باستاپ سوباش وزەنى بويىنداعى بايىرعى قالاعا بارىپ “تەكسەرۋ” جۇرگىزدى.
كەلەسى كۇنى ولار توبىن باستاپ سوباش وزەنى بويىنداعى بايىرعى قالاعا بارىپ “تەكسەرۋ” جۇرگىزدى.
بۇل بايىرعى قالانىڭ كولەمى راسىندا ۇلكەن ەكەن. اعىنى قاتتى سوباش وزەنى بۇل بايىرعى قالانى ەكىگە ءبولىپ جاتىر. قۇرىلىستاردىڭ كوبى قيراپ قالىپتى. قيراعان قالدىقتاردان قالانىڭ كەزىندە قانشالىقتى شالقىعانى بايقالادى.
داگۋگۋىڭىرۋي ادامدارىن باستاپ قازىپ، اقتارىپ ءجۇرىپ، بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە براحمي جازۋىمەن جازىلعان بۋددا تومىنىڭ قالدىقتارىن، سونداي-اق تاڭ داۋىرىنەن دە ىلگەرى سوعىلعان اقشالاردى جانە سارى مىستان قۇيىلىپ جاسالعان كىشكەنتاي بۋددا ءمۇسىنىن تاۋىپ الدى.
داگۋگۋىڭىرۋي قايتا-قايتا تالداۋ جۇرگىزۋ ارقىلى بۇل جەردىڭ حاندىق استانا ەمەس، قايتا پۇتحاناعا ۇقسايتىنىن سەزىنە بەردى. ال ەگەر پۇتحانا بولسا — كولەمى وتە ۇلكەن ەدى. تاريحتا كولەم جاعىنان مۇنداي پۇتحانامەن تەڭەسە الاتىندارى كەمدە-كەم بولاتىن.
ول ويلانا كەلە:
– دۇرىس، بۇل جۋكلي پۇتحاناسى ەمەس پە وسى؟ — دەدى.
“ۇلى تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىر ەستەلىگىندە” جازىلعانداي، بۇل پۇتحانانى وزەن ەكىگە جارىپ وتەدى، سوندىقتان ول شىعىس جانە باتىس بولىپ بولىنەدى دەلىنگەن. تاعى سول ەڭبەكتە: “شىعىس جۋكلي پۇتحاناسىندا ۇلكەن تاس بار، وعان بۋددا اۋليەنىڭ اياعى تيگەن” دەپ جازىلعان ەدى.
وسى ويى كەلگەندە داگۋگۋىڭىرۋيدىڭ كوزى جايناپ كەتتى. ول وزەننىڭ شىعىس جاعىنا ءوتىپ، “قاس تاسىن” ىزدەۋ كەرەك دەپ شەشتى. ەگەر سول تاستى تاپسا، بۇل بايىرعى قالانىڭ جۋكلي پۇتحاناسى ەكەنىن دالەلدەي الار ەدى. ەشقانداي دەرەگى جوق حاندىق استانانى ىزدەپ نە كەرەك، باستىسى — پۇتحانانىڭ ءوزى تابىلسا جەتكىلىكتى ەمەس پە؟
داگۋگۋىڭىرۋي ادامدارىن باستاپ وزەننەن ءوتتى دە، زەرتتەۋدى باستادى. ولار بۋددا كىتاپتارىنىڭ قالدىقتارىن، كىشكەنتاي مۇسىندەردى تاۋىپ الدى. بۇدان بولەك، ءمۇجىلىپ، قيراپ جاتقان دۋالداردىڭ اراسىنان اسەم سىزىلعان بۋددا قابىرعا سۋرەتتەرىن كوردى.
بۇل سۋرەتتەر سونشاما اشىق، بوياۋى ءالى كەتپەگەن، تابيعي ءارى سان الۋان رەڭكتى ەدى. ادام بەينەلەرىنىڭ بەت-ءپىشىنى مەن كيىم-كەشەكتەرى ايقىن كورىنىپ، كورگەن جانعا اسەرلى تۇيسىك تۋدىرادى. بۇل — قىتايدىڭ ەجەلگى سۋرەت سالۋ مەكتەبى مەن كۇشاردىڭ بەينەلەۋ ءداستۇرىنىڭ شەبەرلىكپەن توعىسقان ۇلگىسى بولاتىن.
بۇعان قاتتى قۋانعان داگۋگۋىڭىرۋي بۇل قابىرعا سۋرەتتەردى ادامدارعا جيناتىپ، جاشىكتەرگە سالدىردى.
وسى كەزدە ول وزەننىڭ شىعىسىنداعى وسى “بايىرعى قالانىڭ” دا پۇتحانا ەكەنىنە تولىق كوز جەتكىزدى. ەندى ول قاسىنداعى ادامداردى قاسيەتتى “قاس تاسىن” تەزىرەك تابۋعا جۇمىلدىردى.
الايدا ولار بارلىق جەردى اقتارىپ شىقسا دا، الگى قاسيەتتى تاستىڭ كولەڭكەسىن دە كورە المادى.
سونىمەن، داگۋگۋىڭىرۋي بۇل بايىرعى قالا — جۋكلي پۇتحاناسى ما، جوق پا — دەگەن ماسەلە جونىندە ناقتى بايلامعا كەلە الماي قالدى.
بالكىم، ول قاسيەتتى تاستى باسقا بىرەۋلەر بۇرىن الىپ كەتكەن شىعار.
بىراق ول بۇنى بىلمەيتىن.
وسىلايشا ونىڭ “بۋددا اۋليەنىڭ تابانى تيگەن قاس تاسى” دەپ ىزدەگەن جادىگەرى جۇمباق كۇيىندە قالدى.
داگۋگۋىڭىرۋي باستاعان جاپون “زەرتتەۋشىلەرى” قاشقاردان كۇشارعا دەيىنگى ولكەلەردەگى مىڭداعان جىلدىق مادەني مۇرالاردى “عىلىمي زەرتتەۋ” دەگەن جەلەۋمەن توناپ، جاپونياعا الىپ كەتكەن.
ولار ۇرلاپ اكەتكەن قابىرعا سۋرەتتەر مەن مۇسىندەردىڭ كوبى بۇگىندە توكيو مەن كيوتو مۇراجايلارىندا ساقتاۋلى. ال قۇمتۋر مەن كۇشارداعى ۇڭگىرلەر بوس، قابىرعالارى ۇڭىرەيىپ، ءۇنسىز تۇر.
داگۋگۋىڭىرۋي ءۇشىن بۇل “مادەني ولجا” بولسا، جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن – مادەني جارا ەدى.
ال “بۋددا تابانى تيگەن قاس تاس” سول كۇيى تابىلماي، عاسىرلار قويناۋىندا جۇمباق بولىپ قالا بەردى…
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











